Нурлан Конокбаев: «Балет премьерасынан эл аралык долбоорлорду жаратуучулукка чейин»
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген маданият ишмери, эл аралык элдик дипломатия союзунун, Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун вице-президенти Ассоль Молдокматованын «Дүйнө лидерлери» автордук рубрикасы
Нурлан Конокбаевдин тагдыры – адамды талант, тартип жана стратегиялык ой жүгүртүү бир кесиптен тышкары алып чыга тургандыгынын жаркын мисалы. Ал – хореографиялык окуу жайынын бүтүрүүчүсү, балеттин примасы, ири театр аянтчаларынын жетекчиси, эл аралык маданий долбоорлордун продюсери – өз өмүр баянында сахнаны, башкарууну жана маданий дипломатияны айкалыштыра алды. Нурлан Конокбаев ишмердүүлүгүндө алдыңкы артисттер жана чыгармачыл жамааттар менен кызматташып, масштабдуу маданий демилгелерди жетектеп, Борбордук Азиядагы эң заманбап театрлардын бири болгон Almaty Theatre театрын башкарып, ар кайсы өлкөлөрдүн жана маданияттардын адамдарын бириктирген эл аралык долбоорлорду ишке ашырган.
«Дүйнө лидерлери» автордук рубрикасына берген маегинде биз лидерлик, балет, маданий дипломатия, театрдын келечеги, Кыргызстандын потенциалы жана искусство эмне үчүн дагы деле дүйнөнү өзгөртө ала турган эң башкы күчтөрдүн бири бойдон калып жатканы тууралуу сүйлөштүк.
Нурлан Конокбаевдин тарыхы – бул Абдылас Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук академиялык опера жана балет театрынын артисти болуп турганда, көрө албастык, интригалар жана тоскоолдуктарга туш болгон адамдын тарыхы. Бирок ал багынбады, Казакстанга кетип, ал жерде өз талантын өркүндөтүп гана тим болбостон, театр искусствосунун эң белгилүү ишмерлеринин бирине айланды, ири эл аралык долбоорлордун жетекчиси болду, таасирдүү ийгиликтерге жетишти.
– Нурлан, сиз балеттин примасынан ири театр жана эл аралык долбоорлордун жетекчисине чейинки жолду басып өттүңүз. Сизге кайсынысы татаал болду: сахнага чыгуунун өзүбү же чоң чыгармачыл жамаатты жетектөөбү?
– Бул эки башка дүйнө. Сахнага артист катары чыкканда, биринчи кезекте өзүң: денең, тартибиң, техникаң жана ички абалың үчүн жооп бересиң. Сахнада сен көрүүчүлөр, музыка жана өз чындыгың менен бетме-бет жалгыз каласың. Ал эми чоң жамаатты же эл аралык долбоорду жетектегенде, жоопкерчилик алда канча кеңейет. Адамдар, натыйжа, өнөктөштөрдүн ишеними, долбоордун кадыр-баркы жана келечеги үчүн жооп бересиң. Мында бир гана талант жетишсиз. Чыдамкайлык, чечим кабыл алуу жана адамдарды артыңдан ээрчите турган жөндөм керек. Кайсынысы татаал экенин салыштыра албайм. Баары адамдын ички күчүнө, абалына карабай туруктуулукту сактап, алга умтулуу жөндөмүнө жараша болот.
– Балетти искусствонун тартипке эң көп ыктаган түрү деп аташат. Артист кесиби сизге кандай жашоо сабактарын берди?
– Балет адамды катаал, бирок адилеттүү тарбиялайт. Ал күн сайын токтоп калуу – бул артка кетүү экенин эскертип турат. Кечээки ийгиликтер менен жашоого болбойт. Күн сайын кайрадан иштеп, эң мыкты болуу укугуңду кайрадан далилдешиң керек. Балет мага сабырдуулукту жана эмгекке болгон сый-урматты үйрөттү. Кээде бир кыймылды жеңил жана табигый кылуу үчүн жылдар кетет. Мен алган негизги сабактар – алдыга жылуу жана убакытты сыйлоо. Артисттин сахнадагы жашоосу кыска, ошондуктан ар бир күндүн баалуулугун абдан эрте түшүнө баштайсың. Бүгүн бул принциптер мага чоң маданий долбоорлорду башкарууда жардам берип жатат. Кандай гана масштабдуу долбоор болбосун, ал узак репетицияга окшош: тартип, команда, сабырдуулук жана жыйынтыкка ишеним.
– Артист, театр жетекчисин жана эл аралык долбоорлордун продюсерин тагдырыңызда эмне бириктирет?
– Мен жашоодо эч нерсе кокустан болбойт деп ишенем. Ар бир этап мени кийинкисине даярдаган. Биринчиден, мени ар дайым күчтүү адамдар курчап турган. Мага көрүнүктүү педагогдордон жана насаатчылардан сабак алуу бактысы буюрган. Бул жолду менден мурда басып өткөндөрдү кылдаттык менен уктум.
Экинчиси – анализдөө жөндөмү. Мен ар дайым өзүмө суроолорду берчүмүн: эмне үчүн дал ушундай болду, эмне менин колумдан келет жана кийинки кадам кандай болуш керек.
Үчүнчүсү – өз жолуңа бекем туруу. Мен эч качан башкаларды туурап умтулган эмесмин. Ката кетирдим, сабак алдым, кайрадан алдыга кеттим жана өзүмдүкүн түзүүнү уланттым.
– Almaty Theatre театрын жетектеп турганда, дүйнөлүк деңгээлдеги көрүнүктүү артисттер менен иштедиңиз. Чыныгы чебер жөн гана таланттуу адамдан эмнеси менен айырмаланат?
– Талант – бул тагдырдын белеги. Бирок ал өз алдынча эч нерсени кепилдей албайт. Талант убакыттын, эмгектин, каталардын, шектенүүлөрдүн жана жеңиштердин сыноосунан өткөндө чыныгы чеберчилик жаралат. Чыныгы чебер — бул узак аралыкка туруштук бере алган адам. Мындан тышкары, артистти кыйынчылыктар гана эмес, ийгилик да сынайт. Көпчүлүк даңктын салмагына чыдай албай сынып кетишет. Чыныгы чебер кол чаап тосуп алганда да, кайрадан башынан баштоого туура келгенде да өзүнүн кадыр-баркын сактап калат.
– Сиздин оюңузча, искусстводогу лидерлер тубасабы же кийин калыптанабы?
– Потенциал көпчүлүктө бар. Бирок лидерлик тажрыйба, жоопкерчилик жана чечимдер аркылуу калыптанат. Үй-бүлө жана айлана-чөйрө чоң роль ойнойт. Баладагы өз алдынчалыкты, суроо берүү жана өз позициясын коргоо жөндөмүн эрте көрө билүү абдан маанилүү. Тилекке каршы, кээде дал ушул сапаттарды басууга аракет кылышат. Мен лидерлер кийин калыптанат деп ишенем. Каталар, жеңиштер жана өзү гана эмес, башкалар үчүн да жоопкерчиликти алууга даярдык аркылуу.
– Жаш таланттардын өз потенциалын ишке ашыруусуна эмнелер көп тоскоолдук кылат?
– Негизги чектөөлөр өзүбүздүн ички дүйнөбүздө. Көпчүлүк учурларда таланттуу адамдар "өзүңдү башкалардан жогору койбо", "башкалардай бол", "бул сен үчүн эмес" деген көз караштар менен жашашат. Мындай ишенимдер үй-бүлөдө же коомдо калыптанат жана акырындык менен инсандык масштабды төмөндөтөт. Ошондуктан жаштарга кесипке гана эмес, өз ой жүгүртүүсүнө да көңүл буруу керек. Өзүңө кыялданууга, жаңылыштыктарды жасоого, жаңы нерселерди издөөгө мүмкүнчүлүк бергин жана эң сонун учурду күтпө.
– Санариптик технологиянын доорунда театр коомго таасирин тийгизе алабы?
– Албетте. Анын үстүнө, бүгүнкү күндө театр мурдагыдан да маанилүү болуп баратат. Маалыматтык ызы-чуу жана виртуалдык баарлашуу канчалык көп болсо, адамдын чыныгы эмоцияга жана жандуу байланышка болгон муктаждыгы ошончолук күчөйт. Экранды өчүрсө болот, бирок театрды чындап жашап өтөсүң. Технология - искусствонун душманы эмес. Алар көрсөтүүлөрдүн, визуалдык чечимдердин жана баарлашуунун жаңы мүмкүнчүлүктөрүн ачып берет. Бирок театрдын маңызы өзгөрбөйт - тирүү адам тирүү адам менен эң маанилүү нерсе жөнүндө сүйлөшөт.
– Искусство дүйнөнү өзгөртө алабы?
– Ал аны азыр өзгөртүп жатат. Ар бир чоң ачылыш бир кезде кимдир бирөөнүн кыялы же сүрөтү болгон. Искусство түшүнүктүн чектерин кеңейтет, адамга кеңири ой жүгүртүүгө жана жаңы мүмкүнчүлүктөрдү көрүүгө жардам берет. Мен үчүн искусство жашоонун кооздугу эмес. Бул мейкиндик келечектеги идеялардын төрөлүшүнө шарт түзөт.
– Бүгүнкү күндө маданий дипломатиянын мааниси канчалык чоң?
– Азыркы учурда анын мааниси өзгөчө жогору. Саясат көбүнчө кызыкчылыктар жана чек аралар тили менен сүйлөйт. Маданият адамдык сезимдер тили менен сүйлөйт. Музыка, театр, адабият жана салттар аркылуу элдер бири-бирин тереңирээк түшүнө алышат. Мен маданиятты мамлекеттер аралык ишенимдин эң күчтүү куралдарынын бири деп эсептейм. Саясат кээде дубал тургузса, маданият эшик ачат.
– Театрды жана академиялык искусствону колдоо үчүн мамлекеттер эмне кылышы керек?
– Мамлекет маданиятты стратегиялык инвестиция катары кабыл алышы керек. Колдоо системалуу болушу зарыл: сапаттуу билим берүү, артисттер үчүн татыктуу эмгек шарттары, театрларды өнүктүрүү, эл аралык алмашуулар, заманбап аянтчалар жана улуттук маданиятты чет өлкөлөрдө жайылтуу. Эгер мамлекет күчтүү келечекти кааласа, анда ал биринчи кезекте адамга инвестиция салууга тийиш.
– Ийгилик үчүн талант, эмгек, мүнөз же убакытты сезе билүү – эмне маанилүү?
– Эң негизгисин тандасам, мүнөз жана эмгек деп айтмакмын. Талант баштапкы старт бере алат, бирок жолду басып өтүүгө мүнөз гана жардам берет. Ал эми эмгек кыялды ишке ашырат. Ийгилик узак жана ырааттуу алга умтула алгандарга келет.
– Эгер сизге Борбор Азия тууралуу дүйнөгө айтып берчү спектакль коюу сунушталса, ал кандай болмок?
– Албетте, бул "Манас" эпосу боюнча спектакль болмок. Мен үчүн "Манас" – бул Кыргызстандын гана тарыхы эмес. Бул дүйнөлүк масштабдагы чыгарма, анда бардыгы бар: эрдик, сүйүү, берилгендик, күрөш, философия жана элдин тагдыры. Мен улуу эпостун рухун сактап, ошол эле учурда дүйнөнүн кайсы бурчундагы көрүүчүгө түшүнүктүү болгон постановканы көрүүнү кыялданам.
– Кыргызстандын дүйнөлүк маданий картасындагы потенциалын кандай баалайсыз?
– Кыргызстандын потенциалы чоң. Биздин маданиятыбыз тереңдиктин, поэзиянын, ички эркиндиктин жана күчтүн сейрек айкалышына ээ. «Манас» эпосу, Чыңгыз Айтматовдун, Бүбүсара Бейшеналиеванын, Болот Миңжылкыевдин жана башка көптөгөн көрүнүктүү инсандардын чыгармалары – бул эң күчтүү пайдубал. Бүгүнкү күндө бул мурасты сактап калуу гана эмес, аны глобалдык маданий мейкиндиктин бир бөлүгү кылуу да маанилүү.
– Бишкекти Борбор Азиянын алдыңкы маданий борборлорунун бирине айландыруу үчүн эмне кылуу керек?
– Кеңири ойлонуу керек. Бишкекке эл аралык фестивалдар, заманбап театр долбоорлору, маданий кварталдар, дүйнөлүк деңгээлдеги иш-чараларды жана чыгармачыл экономиканы өнүктүрүү зарыл. Маданият бүгүнкү күндө искусство гана эмес. Бул туризм, экономика, эл аралык имидж жана мамлекеттин таасири.
– Кыргызстандын маданиятын өнүктүрүү үчүн иштегиңиз келеби?
– Ооба, албетте. Кыргызстан менин инсандыгымдын маанилүү бөлүгү. Мен бул жерде улуттук салттарды жана заманбап сахналык технологияларды бириктирген ири эл аралык долбоорду ишке ашыргым келет. Менин кыялым – Кыргызстандын маданий визиттик карточкасы болуп, дүйнөнүн мыкты сахналарында көрсөтүлгөн «Манас» спектаклин жаратуу.
– Кыргызстандын XXI кылымда эл аралык авторитетинин негизги куралдарынын бирине маданият айлана алабы?
– Албетте, айлана алат деп ишенем. Ар бир өлкө экономикалык масштабда атаандаша албайт, бирок ар бир өлкө өз маданияты аркылуу күчтүү боло алат. Кыргызстандын уникалдуу маданий коду бар, ал өлкөдөн тышкары да кызыгууну, урматтоону жана суктанууну жаратышы мүмкүн. Маданият мамлекетке кошумча нерсе эмес. Ал анын эң маанилүү стратегиялык ресурстарынын бири.
– Сиз өзүңүздөн кийин эмнени калтыргыңыз келет?
– Долбоорлорду, спектаклдерди же кызматтарды гана эмес. Мен өз мүмкүнчүлүктөрүнө ишенген адамдарды, жаңы нерселерди жаратууну улантып жаткан командаларды жана өлкөлөр аралык маданий көпүрөлөрдү калтыргым келет. Чыныгы мурас афишалардын саны менен эмес, башка адамдарга тийгизген таасирибиз менен өлчөнөт.
– Евразиянын жаш чыгармачыл лидерлерине кандай билдирүү жөнөткүңүз келет?
– Кеңири масштабда кыялданууга уруксат күтпөгүлө. Эч ким келип, эми аракет кылсаңар болот дебейт. Бул чечимди ар бир адам өзү кабыл алат. Өз тамырларыңарды изилдеп үйрөнгүлө, бирок алар менен чектелбегиле. Салттарды сыйлагыла, бирок дүйнө менен заманбап тилде сүйлөшкүлө. Мүнөзүңөрдү, тартипти жана командада иштөө жөндөмүңөрдү өнүктүргүлө. Каталардан коркпогула. Жашоону жарым-жартылай өткөргөндөн корккула. Чынында эле искусствонун чек арасы жок. Бирок адегенде адам өз ичиндеги чек араларды жоюшу керек.
– Нурлан, терең сүйлөшкөнүңүз үчүн рахмат. Сиздин тажрыйбаңыз, ой жүгүртүүнүн масштабы жана чыгармачылыкка болгон берилгендигиңиз жаңы чыгып жаткан көптөгөн жаш чыгармачыл инсандарга дем берет деп ишенем.
– Рахмат сизге, Ассоль Абдыкалыевна, кайдыгер эместигиңиз жана Мекенге болгон сүйүүңүз үчүн. Кызматыңыз менен көбүнө ушундай кылууга жардам берип жатасыздар. Борбор Азиянын маданиятынын келечеги чоң экенин чын жүрөгүмдөн ишенем. Эң башкысы, чоң масштабда ойлонуудан, таланттарды колдоодон жана келечек муун сыймыктана турган долбоорлорду жасоодон коркпош керек.
– Нурлан, сизге жаңы жаркын ийгиликтерди, шыктанууну, чыгармачылык узун өмүрдү жана тагдырдын эң кооз бурулуштарын чын дилимден каалайм. Ар бир жаңы долбоор жаңы горизонтторду ачып, сиздин талантыңыз адамдарды, өлкөлөрдү жана маданияттарды бириктирүүсүн уланта берсин. Бул терең жана чынчыл маек үчүн рахмат.