Борбор Азиянын коопсуздугу башкарылуучу фрагментациянын негизинде курулат
Эгемендүүлүктүн 35 жылында Борбор Азиянын беш мамлекетинин коопсуздук системасы чоң жолду басып өттү – СССРдин кулашынан кийинки структуралык вакуумдан баштап, ЖККУ жана ШКУнун катышуусунда көп тараптуу архитектураны түзүүгө, андан кийин ири державалардын атаандаштыгы күчөгөн шарттарда көп деңгээлдүү хеджирлөө стратегиясына өткөн.
Бул системанын негизги мүнөздөмөсү катары мен туруктуулукту эмес, башкарылуучу фрагментацияны эсептейм.
Тышкы күчтөр чөлкөмдөгү мамлекеттерге ар кандай коопсуздук куралдарын сунушташат, ал эми Борбор Азия өлкөлөрү бул полицентрлүү конфигурацияны салыштырмалуу стратегиялык автономияны сактоо үчүн колдонушат.
Биздин чөлкөмдө бирдиктүү унификацияланган коопсуздук системасы түзүлгөн эмес.
Анын ордуна параллель жана жарым-жартылай бири-бирине дал келген механизмдер пайда болгон.
Россия ЖККУ аркылуу бекем милдеттенмелерди жана аскердик катышууну камсыз кылат.
Кытай ШКУ аркылуу терроризмге каршы күрөшүү жана чек арадагы ишенимди бекемдөө чаралары боюнча өз ара аракеттенүүнү өнүктүрөт.
Батыш экономикалык кызматташтыкка жана башкаруу чөйрөсүндөгү жардамга басым жасайт.
Так ушундай конфигурация тобокелдиктерди башкаруунун негизги стратегиясы катары хеджирлөөнү түзгөн.
Борбор Азия мамлекеттери атайылап бир тарапты бир беткей тандоодон баш тартышат.
Алар атаандаш державалар менен бир эле учурда кызматташып, күтүлбөгөн окуялар болгон учурда резервдик варианттарды сактап калышат.
1991-жылы СССР кулагандан кийин аймакта коопсуздуктун теңдешсиз вакууму пайда болгон.
Союздук республикалардын толук кандуу өз куралдуу күчтөрү жана чек ара системалары болгон эмес.
Бул вакуумду акырындык менен алдыңкы тышкы оюнчулар – Россия, Кытай, АКШ жана Түркия толтура баштаган.
Россия
СССР кулагандан кийин, Россия чынында эле жаңы көз карандысыз мамлекеттер үчүн коопсуздуктун альтернативасыз кепилдиги болуп калды.
Негизги курал Жамааттык коопсуздук келишими уюму (ЖККУ) болду.
Уюмдун алкагында коргоо жана кризистерге жооп берүү чөйрөсүндө нормативдик-укуктук база түзүлүп, тышкы чек араларды коргоо, айрыкча Афганистандан келген тобокелдиктерди эске алуу менен объектилер курулду.
Россия чөлкөмдөгү армиялар үчүн курал-жарак жана аскердик техниканын борбордук жеткирүүчүсү жана эң маанилүү аскердик өнөктөшү бойдон калууда.
Бирок анын ролу акырындык менен өзгөрүп, дээрлик монополиялык абалдан бир нече катышуучунун бири болгон абалга өттү.
Кытай
1990-жылдары жана 2000-жылдардын башында Кытай үчүн Синьцзян-Уйгур автоном районунун туруктуулугу башкы артыкчылык болгон.
СССРдин кулашы чек араларда белгисиздикти жараткан, ал эми терроризм, экстремизм жана сепаратизм коркунучтары ишеним системасын түзүүнү талап кылган.
1996–1997-жылдардагы «Шанхай бештик» алкагындагы аскердик ишенимди бекемдөө жана чек ара аймактарында куралдуу күчтөрдү кыскартуу боюнча келишимдер укуктук негизге айланды.
Так ушулар келечектеги ШКУнун пайдубалын түптөгөн.
Афганистандагы кырдаалдын начарлашына жана НАТОнун күчтөрүнүн чыгарылышына байланыштуу Пекиндин мамилеси өзгөрө баштады.
Коопсуздук көйгөйлөрүн ыкчам чечүүгө жана эки тараптуу механизмдерди өнүктүрүүгө басым жасалды.
Афганистан менен эң узун жана татаал чек арасы бар Тажикстан бул стратегиянын борборунда калды.
2016-жылы Кытай, Пакистан, Тажикстан жана Афганистандын терроризмге каршы күрөшүү боюнча төрт тараптуу кызматташтык механизми пайда болгон.
Азыркы этап мамлекеттик механизмдерден коопсуздук кызматтарын коммерциялаштырууга жана байкоо жана контролдоо системаларын кеңири колдонууга өтүү менен мүнөздөлөт.
Кытай аскердик техникаларды жана жабдууларды активдүү жеткирип, аймактын өлкөлөрүнүн атайын кызматтары менен түз байланыштарды түзүүдө.
Ошол эле учурда экономикалык экспансия жана коопсуздук барган сайын тыгыз байланышта болууда.
Пекин «Бир алкак, бир жол» демилгесинин алкагындагы инвестицияларын коргоого кызыкдар.
Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу, трансчек аралык инфраструктура жана сооданын өсүшү кытай катышуусунун материалдык негизин түзөт.
АКШ
1990-жылдардын башында АКШнын саясаты демократиялык реформаларды, рынок экономикасын жана өзүнүн стратегиялык кызыкчылыктарын колдоого багытталган.
Американын катышуусунун туу чокусу 2001–2014-жылдарга туура келет.
11-сентябрдагы террордук чабуулдардан кийин Борбор Азия Афганистандагы операция үчүн маанилүү плацдарм болуп калды.
АКШ аскердик инфраструктурага, анын ичинде Кыргызстандагы "Ганси" базасына кирүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болду.
2014-жылдан соң жана бул этап аяктагандан кийин америкалык аскердик катышуу бир кыйла кыскарган.
2015-жылдан баштап Вашингтон C5+1 форматына басым жасады.
Бүгүнкү күндө АКШ экономика, технология жана энергетика аркылуу таасирин күчөтүүгө аракет кылып жатат, бирок мындан ары коопсуздуктун башкы кепилдиги катары чыкпай калды.
Түркия
СССР кулагандан кийин Түркия түрк тилдүү республикалар менен ири кызматташтык долбоорун ишке ашырууга аракет кылды.
Бирок алгачкы он жылдыктарда бул аракеттер негизинен маданий, билим берүү жана саясий мүнөздө болгон.
Түрк кеңеши Түрк мамлекеттер уюмуна айлангандан кийин байкаларлык өзгөрүү жаралды.
ТМУ акырындык менен символикалык маданий аянтчадан амбициялуу геосаясий түзүмгө айланууда.
Бирок "Түрк НАТОсу" же "Түрк Жамааттык коопсуздук келишими уюму" (ЖККУ) сыяктуу мүмкүнчүлүктөр талкууланганына карабастан, толук кандуу аскердик-саясий блоктун так белгилерин азырынча көрө алган жокмун.
ЖККУ жана ШКУ
Бүгүнкү күндө ЖККУ аймактык коопсуздук системасынын аскердик өзөгү бойдон калууда.
2022-жылдын январында Казакстанда өткөрүлгөн операция уюмдун күчтөрдү ыкчам жайгаштыруу жөндөмүн көрсөттү.
Ошол эле учурда, Россиянын ресурстарын Украинага топтоштуруу объективдүү түрдө Москванын башка багыттардагы мүмкүнчүлүктөрүн чектейт.
Бирок мен муну ЖККУнун төмөндөшү деп атабайт элем.
Тескерисинче, бул функционалдык кыскаруу.
ЖККУ менен ШКУнун ортосунда акырындык менен функциялардын иш жүзүндө бөлүнүшү пайда болду.
ШКУ көбүрөөк аскердик эмес коркунучтарга, саясий ишенимге жана терроризмге каршы кызматташтыкка багытталган.
ШККУ – салттуу коргонууга жана кризистик кийлигишүүгө багытталган.
Бул бөлүнүү табигый түрдө пайда болгон жана алдыңкы мамлекеттердин салыштырмалуу артыкчылыктарын чагылдырат.
Гибриддик басым
Бүгүнкү күндө Борбор Азия гибриддик басым алдында турат.
Россия сыяктуу аскердик рычагдары жок АКШ жана Евробиримдик экономикалык жана саясий куралдарды колдонушат.
Вашингтон чөлкөмдүн мамлекеттерин Россияга каршы киргизилген санкцияларга кошулууга чакырып, ошол эле учурда критикалык маанилүү минералдарга, энергетикага жана транспорттук коридорлорго инвестицияларды сунуштап жатат.
Бул эки тараптуу басымды жаратат – Россия менен өз ара аракеттенүүнү минималдаштыруу жана ошол эле учурда Батыш менен кызматташтыкты активдештирүү.
Кытай формалдуу түрдө башка оюнчуларды четтетүүнү талап кылбайт.
Бирок анын экономикалык катышуусунун масштабы ушунчалык чоң болгондуктан, өзү эле структуралык көз карандылыкты жаратат.
Пекин биринчи кезекте туруктуулукка кызыкдар.
Бирок анын өсүп жаткан таасири башка державалардын мейкиндигин чектейт.
35 жыл ичинде Борбор Азиянын салыштырмалуу туруктуулугу терең институционалдык интеграциянын эмес, дал институционалдык фрагментациянын аркасында пайда болгон.
Бирок бул моделдин чектери бар.
Ал туруктуулугун ири державалар кызматташууга жок дегенде минималдуу деңгээлде даяр болгон учурда, ошондой эле Афганистандан же туруксуздук өкүм сүргөн башка аймактардан келип чыккан коркунучтардын чек аралар аркылуу кеңири масштабдуу, уюшкан түрдө жайылуусу орун албаган шартта гана сактай алат.
Бул тууралуу профессор, юридика илимдеринин доктору, КУУнун Ж.Баласагын атындагы Түрк мурасы борборунун жетекчиси Кайрат Осмоналиев «Ой Ордо» эксперттик демилгелер борбору тарабынан уюштурулган «2026-жылдагы аймактык коопсуздуктун тенденциялары: эгемендүүлүктүн 35 жылында Борбор Азиядагы кырдаал кандай өзгөрдү» аталыштагы тегерек столдо билдирди.