Чек араны делимитациялоо жана демаркациялоо чөлкөмдүн коопсуздугуна бекем негиз түзөт

Чек аранын талаштуу тилкелери көз карандысыздыкка ээ болгондон бери эле пикир келишпестиктерди жаратып келген. 13-мартта Кыргыз Республикасынын Президенти Садыр Жапаров жана Тажикстан Республикасынын Президенти Эмомали Рахмон эки өлкөнүн ортосундагы мамлекеттик чек ара жөнүндө макулдашууга кол коюшту. 

Учурдагы геосаясий окуяларды эске алганда, бул 2022-жылы Чолпон-Атадагы жолугушуунун уландысы деп айтсак болот. Анда Борбор Азия лидерлеринин консультативдик жолугушуусу болуп, достук, коңшулаштык жана кызматташтык жөнүндө келишимге кол коюлган. Бирок Тажикстан менен Түркмөнстан ал кезде келишимге кол коюшкан эмес, ал эми Кыргызстан, Казакстан жана Өзбекстан аны колдогон. Бул кадам аймактын өлкөлөрүнүн ортосундагы бир топ тереңдетилген мамилелерге негиз салды.

Балким, келечекте Чолпон-Атадагы жана Хужанддагы бул эки жолугушуу Борбор Азиянын тарыхына аскердик-стратегиялык өнөктөштүккө өбөлгө түзгөн маанилүү интеграциялык этап катары кирет. Келечекте аскердик блок түзүлүшү ыктымал, бул олуттуу демилге болуп калат. Кытай, АКШ, ЕБ өлкөлөрү жана Россия сыяктуу көптөгөн глобалдык оюнчулар аймактын интеграциясына кызыкдар.

Бул окуя чек арага жакын аймактардын тургундарынын күнүмдүк жашоосуна жана экономикалык ишмердүүлүгүнө түздөн-түз таасир этет. Мамилелердин токтоп калышы жашоо-турмушуна терс таасирин тийгизип келген. Алар үчүн чек араны делимитациялоо жана демаркациялоо жөн гана формалдуу процесс эмес, коопсуздуктун негизги фактору. 

Бир кезде америкалык стратег Збигнев Бжезинский өзүнүн "Улуу шахмат тактасы" китебинде Фергана өрөөнүн көп сандаган курмандыктарга алып келген олуттуу чыр-чатактардан улам "Евразиянын Балканы" деп атаган. Бирок аймактын туруксуздугуна байланыштуу божомолдор акталган жок — биз өнүгүүнүн башка жолун тандадык. Бул процесстерге дүйнөнүн ири державалары гана эмес, Иран жана Түркия сыяктуу аймактык оюнчулар да көз салып турушат.

Коопсуздукту жана тынчтыкты камсыз кылуу экономикалык өсүшкө жана элдин жыргалчылыгына алып келет.

Бул мисалды Россия-Украина жаңжалына байланыштырса болот: көптөгөн маанилүү маселелер дал ушул сүйлөшүү үстөлүндө чечилет. Азыр Дональд Трамп жаңы сүйлөшүүлөрдү демилгелеп жатат, бул Россия-Украина кризиси үчүн гана эмес, Жакынкы Чыгыштагы, Газа секторундагы жана Израилдеги кырдаалды жөнгө салуу үчүн да маанилүү.

Биз ошондой эле Иран менен АКШнын ортосундагы тирешүүнүн күчөшүн байкап жатабыз. Вашингтон Тегерандын өзөктүк программасы боюнча маселени эки айдын ичинде чечүүнү талап кылып, ультиматум койду. Ар бир аймактын өзүнүн өзгөчөлүктөрү жана нюанстары бар. Борбор Азия өлкөлөрү үчүн аймакты геосаясий оюндарда курал катары колдонууга жол бербөө негизги милдет болуп саналат. Худжанд жана Чолпон-Атадагы саммиттер Афганистандагы кырдаал, баңги трафиги жана эл аралык терроризм сыяктуу тышкы чакырыктарга жана коркунучтарга каршы аймакты коргоого көмөктөшөт.

Келечекте биздин өлкөлөр аскердик-стратегиялык өнөктөштүктүн жаңы деңгээлине чыга алышат. Кыргызстан, Казакстан жана Тажикстан Россия, Армения жана Беларусь менен катар эле ЖККУнун мүчөлөрү болуп саналат, ал эми Түркмөнстан менен Өзбекстан өз алдынча иш алып барууда. Мындан тышкары, Казакстан менен Кыргызстан ЕАЭБге кирет, ал эми Тажикстан, Өзбекстан жана Түркмөнстан азырынча анын мүчөлөрү эмес. 
Борбор Азиянын интеграциясынын дагы бир форматы - өлкөлөрдүн экономикалык гана эмес, аскердик негизде да биригүүсү. Бул вариант Россияга кызыктуу болмок, анткени аймактын эки мамлекети буга чейин эле ЖККУга кирген. Узак мөөнөттүү келечекте мындай союз коопсуздуктун кепилдиги болуп, өз кезегинде аймакты инвесторлор үчүн жагымдуу кылат.

Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу долбоорун ишке ашыруу үчүн Өзбекстан менен чек араны делимитациялоо жана демаркациялоо маанилүү фактор болуп калды. Кытай негизги инвестор катары өнөктөштөрдүн ортосунда чечилбеген пикир келишпестиктердин болбошуна кызыкдар. 

Бул темир жол жөн гана транспорттук артерия эмес, Европа, Түштүк Азия жана Азербайжан өлкөлөрү үчүн маанилүү болгон масштабдуу экономикалык долбоор. Каттам Кыргызстандын аймагы аркылуу өткөндүктөн, аны ишке ашыруу биз үчүн стратегиялык мааниге ээ.

Албетте, ал аймактын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтет. Мындан тышкары, ал Афганистандагы кырдаалды турукташтыруу жана анын инфраструктурасын өнүктүрүү менен түздөн-түз байланыштуу. Мурда Афганистан аркылуу ташуу варианттары талкууланган, бирок ал учурда олуттуу тоскоолдуктар бар болчу. Эми сүйлөшүүлөр түздөн-түз "Талибан" өкмөтү менен жүргүзүлөт жана Кыргызстан дагы аларга катышат. Пакистан менен Индия өз кезегинде электр энергиясын коопсуз ташууга кызыкдар, бул кызматташуу үчүн кошумча перспективаларды түзөт.