Ду Лянь: “Кино – цивилизациялар бирин бири түшүнө турган тилге айланууда”
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген маданият ишмери, Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун вице-президенти жана башкы катчысы, Эл аралык элдик дипломатия ассоциациясынын вице-президенти, «ASSOL» Эл аралык коомдук кайрымдуулук фондунун президенти Ассоль Молдокматованын «Дүйнө лидерлери» автордук рубрикасы
Ду Лянь – «Airmita Culture Development Co. LTD» компаниясынын режиссёру, продюсери жана негиздөөчүсү. Кытайдын «Алтын короз» сыйлыгын жана Монреал эл аралык кинофестивалынын сыйлыктарын камтыган абройлуу эл аралык кино сыйлыктарынын лауреаты. Көп жылдардан бери эл аралык кино өндүрүшү, автордук кинону жайылтуу жана өлкөлөр ортосундагы маданий кызматташтыкты өнүктүрүү менен алектенет.
Биз Ду Лянь менен Москвадагы Элдик дипломатия форумунда тааныштык. Биринчи сүйлөшүүдөн эле ал кишинин кино гана эмес, маданият, тарых жана элдер ортосундагы диалог категорияларында ой жүгүрткөн адам экендигин байкадым.
– Урматтуу Ду Лянь, бүгүнкү күндө кино дүйнөлүк дипломатиянын бир бөлүгү болуп баратат. Сиздин оюңузча, искусство саясатчылар дайыма эле жетише бербеген нерсеге жетише алабы?
– Ооба, Ассоль, албетте. Саясат кызыкчылыктарды бөлөт, ал эми искусство жүрөктөрдү бириктирет. Жакшы тасма улутуна, тилине же динине карабастан боордоштук сезимин жаратууга жөндөмдүү. Көрүүчү каармандын окуясын башынан өткөргөндө, чек аралар жоголот. Мына ошондуктан маданият элдик дипломатиянын эң күчтүү формаларынын бири бойдон калууда.
– Сиз эл аралык кинематографияда көп жылдан бери иштейсиз. Дүйнөлүк кинонун келечегин кандай көрөсүз?
– Бүгүнкү күндө кино чыныгы эл аралык мүнөзгө ээ болууда. Ар кайсы өлкөлөрдүн жамааттык командалары тарабынан долбоорлор көбүрөөктүзүлүп жатат. Көрүүчү фильмдерди кытай, европалык же америкалык деп бөлбөй калды – ал күчтүү окуяларды издейт. Мына ошондуктан XXI кылымдын кинематографиясынын башкы капиталы – окуялар.
– Кытай бүгүнкү күндө дүйнөнүн ири кино державаларынын катарына кирет. Мындай тез өнүгүүнүн сыры эмнеде?
– Баары узак мөөнөттүү стратегияга негизделген. Мамлекет кино индустриясын колдойт, билим берүү активдүү өнүгүп, заманбап киностудиялар курулуп, жаңы технологиялар пайда болууда. Бирок эң башкысы – өз маданиятына жана тарыхына болгон сый-урмат сакталат.
– Көпчүлүк жасалма интеллект кинону өзгөртөт деп айтышат. Сиз бул пикирге кошуласызбы?
– Жасалма интеллект режиссёрдун жана продюсердин жардамчысы болуп, көптөгөн процесстерди тездетет. Бирок ал адамдын эмоциясын эч качан алмаштыра албайт. Чыныгы искусство жашоо тажрыйбасынан, оорудан, сүйүүдөн, шектенүүдөн жана үмүттөн жаралат. Машина талдай алат, бирок сезе албайт.
– Сиз көп жылдан бери ар кайсы өлкөлөрдүн кинематографисттери менен кызматташып келесиз. Чыныгы кино чеберлерин аралыкка карабай эмне бириктирет?
– Кесипке болгон сүйүү жана көрүүчүгө урмат. Чыныгы режиссёр эч качан тасманы жөн гана пайда табуу үчүн тартпайт. Ал тасма бүткөндөн кийин да адамда жашай турган ойду, сезимди же суроону артында калтырууну ар дайым каалайт.
– Бүгүнкү күндө дүйнө оор мезгилди башынан кечирип жатат. Сиздин оюңузча, кино дал ушул учурда кандай роль ойношу керек?
– Адамдарга адамгерчиликти эске салууну. Дүйнө жаңжалдардан чарчады. Адамдарга үмүт берген, боорукердикке, өз ара түшүнүшүүгө жана бири-бирине урматтоого үйрөткөн тасмалар керек.
– Сиз дүйнөлүк кинону жакшы билесиз. Анда Джеки Чандын мурасы кандай орунду ээлейт?
– Джеки Чан – бул жөн гана көрүнүктүү актёр эмес. Ал Кытайдын маданий элчиси болуп калды. Анын тасмаларынын аркасында дүйнө жүзү боюнча миллиондогон адамдар кытай маданияты, философиясы жана салттары менен таанышышты. Анын ийгилиги – талант ар кайсы өлкөлөрдү бириктире аларынын үлгүсү.
– Борбор Азиянын кинематографиясы бүгүнкү күндө барган сайын көбүрөөк көңүл бурдурууда. Сиз бул аймактын потенциалын көрөсүзбү?
– Албетте. Борбор Азия уникалдуу тарыхка, өзгөчө маданиятка, кооз жаратылышка жана дүйнөгө айтыла элек көптөгөн окуяларга ээ. Мына ошондуктан бул аймакка болгон кызыгуу өсүп гана жүрүп отурат.
– Эгер сизге Кыргызстанда тасма тартуу сунушталса, ал эмне жөнүндө болмок?
– Бул адамдык кадыр-барк, муундардын эс-тутуму жана адамдын жаратылыш менен байланышы тууралуу окуя болмок. Мындай темалар дүйнө жүзүндөгү адамдарга түшүнүктүү.
– Сиз ар кайсы өлкөлөрдүн киночулары менен кызматташасыз. Сиздин оюңузча, кайсы сапаттар ийгиликтүү эл аралык долбоорлорду түзүүгө жардам берет?
– Баарынан мурда – өнөктөштөрдүн маданиятына болгон урмат-сый. Эл аралык кино ишеним, ачыктык жана бири-бирин угуу каалоосу болбосо, мүмкүн эмес. Адамдар искусство үчүн бириккенде, улуттук чектер маанисин жоготот.
– Кытай бүгүнкү күндө кино өндүрүшүнүн ири дүйнөлүк борборлорунун бири болуп баратат. Сиздин оюңузча, бүгүнкү күндө тасманын ийгилигин эмне аныктайт?
– Технологиялар маанилүү, бирок алар эч качан күчтүү окуяны алмаштыра албайт. Көрүүчү эмоция үчүн келет. Эгер тасма адамды ойлондуруп, боор оорутса же жашоосундагы бир окуяны кайрадан эсине салса — демек, ал ишке ашкан.
– Сиз көп жылдардан бери кинону эл аралык деңгээлде жайылтуу менен алектенген адамдардын бирисиз. Дүйнөлүк кинематографиянын келечегин кандай көрөсүз?
– Мен келечек биргелешкен долбоорлорго таандык экенине ишенем. Барган сайын улам көп өлкөлөр өздөрүнүн чыгармачыл, техникалык жана каржылык мүмкүнчүлүктөрүн бириктирет. Кино дүйнө жүзүндөгү адамдар түшүнгөн эл аралык тилге айланууда.
– Эгер бүгүн сизге жаңы эл аралык кино долбоору үчүн өлкө тандоону сунушташса, биринчи кезекте эмнеге көңүл бурат элеңиз?
– Адамдарга. Ар кандай тасманын ийгилигин команда аныктайт. Албетте, жаратылыш, инфраструктура жана мамлекеттин колдоосу маанилүү, бирок негиз болуп ар дайым адам фактору калат.
– Жаңы аракеттенип жаткан жаш режиссёрлорго жана продюсерлерге эмнени каалайсыз?
– Башкалардын ийгилигин көчүрүүгө аракет кылбагыла. Окугула, жашоону байкагыла, өз маданиятыңарды сыйлагыла жана өз үнүңөрдү тапкыла. Ошондо гана көрүүчүлөрдүн эсинде кала турган тасма жаратууга болот.
– Ду Лянь мырза, терең жана чынчыл маегиңиз үчүн рахмат. Сизге шыктануу, жаңы эл аралык долбоорлорду жана адамдарды бириктирген тасмаларды каалайм.
– Рахмат, Ассоль. Сиздин автордук рубрикаңызга катышуу мен үчүн чоң сыймык болду. Сизге дагы жаңы кызыктуу жолугушууларды, жаркын маектерди жана маданият жана искусство аркылуу адамдарды бириктирген маанилүү миссияңызга ийгиликтерди каалайм.
