«Ата-бабаларыбыз өз доорунан озуп кетишкен»: Какажан Джанбеков Чыгыштын унутта калган ачылыштары тууралуу
Кыргыз Республикасынын жана Россия Федерациясынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Ч.Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун жана Элдик дипломатиянын эл аралык шериктештигинин вице-президенти Ассоль Молдокматованын «Дүйнө лидерлери» автордук рубрикасы
Тарых ал үчүн өмүрүн арноого даяр адамдардын учугу үзүлгүчө жашайт. Айрымдары келечекти жаратат, башкалары өткөндү кылдат сактап, тарыхый эс тутумсуз эртеңки күн курулбастыгын түшүнүшөт.
Бүгүнкү «Дүйнө лидерлери» рубрикасынын коногу – тарых илимдеринин кандидаты, чыгыш таануучу, арабист, булак таануучу, Түркмөнстан Илимдер академиясынын Махтумкули атындагы Тил, адабият жана улуттук кол жазмалар институтунун илимий катчысы Какаджан Бабаханович Джанбеков. Ал көп жылдар бою байыркы араб кол жазмаларын изилдеп, которуп, өз элине түрк цивилизациясынын тарыхынын, маданиятынын жана руханий мурасынын баа жеткис барактарын тартуулап келет.
Биз Баку шаарында, Түрк дүйнөсү жумалыгында тааныштык. Жума бою күн сайын баарлашып, тарых, тил, маданият, Чыгыштын улуу ойчулдары, байыркы кол жазмалардын тагдыры жана илимдин азыркы дүйнөдөгү ролу жөнүндө сүйлөштүк. Ар бир сүйлөшүү аркылуу жанымда жөн гана көрүнүктүү окумуштуу эмес, тарыхый эс тутумду сактоону өзүнүн жашоо максаты катары кабыл алган адам турганына ого бетер ынандым. Ошол учурда бул интервьюнун идеясы жаралган. Илимий изилдөөлөр жөнүндө гана эмес, эс тутум, тил, руханий тамырлар, элдин тагдырындагы маданияттын ролу жана эмне үчүн өз тарыхын билбей туруп келечекти ишенимдүү куруу мүмкүн эмес экендиги жөнүндө сүйлөшкүм келди. Чынын айтсам, Какажан Бабахановичтин көптөгөн жооптору мени тереңдиги менен таң калтырды. Бул сүйлөшүү бул маекти окуган ар бир адамды ойлонтот деп ишенем.
— Урматтуу Какажан Бабаханович, сиз чыгыш тарыхын жана маданиятын изилдөөгө өмүрүңүздү арнадыңыз. Адам канчалык терең өткөнгө сүңгүсө, азыркыны ошончолук так түшүнө баштайт. Илимдеги эмгек жылдарыңызда кандай негизги жыйынтыкка келдиңиз?
— Бакуда өткөн Биринчи түрк таануучулар съездинин 100 жылдыгына арналган симпозиумга катышуу мен үчүн эң күчтүү эмоционалдык таасирлердин бири болду. Сиз экөөбүз жүз жылдан ашуун мурда улуу түркологдор, филологдор жана ойчулдар чогулуп, түрк дүйнөсүнүн келечегин чын дилден талкуулаган ошол шаарда болдук. Ошол кезде алар үчүн илимге жана өз элине берилгендиги келечекте трагедиялуу тагдырга айланарын билишкен эмес. Архивдик кадрлардан жаркын, шыктанган жүздөрдү – келечек муундар үчүн улуу иш жасап жатканына ишенген адамдарды көрдүк. Мойнума алам, ошол учурда көзүмө жаш алдым, анткени тилди, маданиятты жана тарыхый эс тутумду сактап калуу укугу үчүн бул адамдар төлөгөн бааны түшүнгөндө кайдыгер калуу мүмкүн эмес.
— Түрк цивилизациясынын дүйнөлүк илимдин өнүгүшүнө кошкон зор салымына карабастан, анын көптөгөн жетишкендиктери дагы деле жетиштүү деңгээлде белгилүү эмес. Сиздин оюңузча, эмне үчүн мындай болду?
— Түрк дүйнөсү чындыгында эле дүйнөлүк илимдин өнүгүшүнө чоң салым кошкон, бирок тарыхый контекстти түшүнүү маанилүү. Бир кезде араб жана фарс тилдери дүйнөлүк илимдин тилдери болгон – бул бүгүнкү күндө англис тилинин ролуна окшош. Мына ошондуктан Борбор Азиянын көптөгөн улуу окумуштуулары өз эмгектерин ушул тилдерде жаратышкан.
— Демек, илимий эмгектин тили окумуштуулардын өздөрүнүн инсандыгын кабылдоого да таасир эткенби?
— Туура. Кийинчерээк көптөгөн элдер бул ойчулдарды араб же фарсы тилдеринде жазылган эмгектери үчүн гана араб же фарсы маданиятынын өкүлдөрү деп эсептей башташкан. А бирок бул окумуштуулардын көпчүлүгү түрк тектүү болгон.
— Кайсы көрүнүктүү ысымдар жөнүндө сөз болуп жатат?
— Баарынан мурда бул Абу Наср ал-Фараби, Абу Райхан Беруни, Мухаммад ибн Муса ал-Хорезми, Ибн Сина, Махмуд аз-Замахшари жана башка көптөгөн адамдар. Алардын эмгектери математика, медицина, астрономия, философия, тил илими жана башка илимдердин өнүгүшүнүн пайдубалы болгон.
— Ошол доордогу ири илимий борборлордун бири Мамун академиясы болгон. Ал дүйнөлүк илимдин өнүгүшүндө кандай роль ойногон?
— Мамун академиясы доордун чыныгы интеллектуалдык борбору болгон. Так ошол жерде Беруни, Ибн Сина сыяктуу көрүнүктүү ойчулдар жана башка көптөгөн адамдар иштешкен. Алардын ачылыштары Чыгыш илиминин өнүгүшүнө гана эмес, кийинчерээк дүйнөлүк илимий мурастын бир бөлүгүнө айланган.
— Сиздин оюңузча, бүгүнкү күндө жаш муунга эмнени жеткирүү өзгөчө маанилүү?
— Түрк цивилизациясы дүйнөлүк тарыхтын четте турган байкоочусу эмес, анын жаратуучуларынын бири болгонун түшүнүү маанилүү. Бүгүнкү күндө биздин милдетибиз – улуу окумуштуулар кимге таандык экенин талашуу эмес, алардын келип чыгышын, маданий чөйрөсүн жана Борбор Азия менен түрк дүйнөсүнүн адамзаттын интеллектуалдык өнүгүшүнө кошкон зор салымын объективдүү көрсөтүү.
— Какажан Бабаханович, түрк дүйнөсүнүн тарыхын жана маданиятын түшүнгүсү келген ар бир адам милдеттүү түрдө окуп чыгышы керек деп эсептеген китебиңиз барбы?
— Албетте. Абу Райхан Беруни тарабынан жазылган «Өткөн муундардын эстеликтери» эмгеги. Бул чыгыш элдеринин тарыхы, каада-салты, майрамдары жана дүйнө таанымы тууралуу маалыматтарды камтыган уникалдуу китеп. Ал түрк элдеринин гана эмес, ошол аймакта жашаган бардык элдердин салттары жөнүндө баяндайт.
— Бул эмгек жеке сизге эмнеси менен таасир калтырды?
— Баарынан мурда, мени ата-бабаларыбыздын канчалык терең билимге ээ болгондугу таң калтырды. Мисалы, китепте Наврузду кандай белгилешкендиги, кандай салттар болгондугу, жыл санагын кантип жүргүзүшкөндүгү кеңири баяндалат. Мени өзгөчө таң калтырганы, Жыл санагындагы толук жыл (високосный год) жөнүндөгү билимдер европалык ачылыштарга чейин эле болгондугу. Көпчүлүк муну кийинки изилдөөлөр менен байланыштырат, бирок мындай эсептөөлөр байыркы Египетте жана байыркы Хорезмде да белгилүү болгон. Жөн гана ар бир цивилизация өзүнүн убакытты эсептөө тутумун колдонгон.
— Демек, көптөгөн илимий ачылыштар биз ойлогондон да алда канча мурда пайда болгонбу?
— Так ушундай. Илимдин тарыхын канчалык терең изилдеген сайын, биздин окумуштуулардын билиминин деңгээли канчалык жогору болгонун ошончолук көп түшүнөсүң. Мисалы, Ибн Сина медицинанын өнүгүшүнө чоң салым кошкон. Абу Райхан Беруни астрономия жана география боюнча өз заманынан кыйла алдыда болгон. Мухаммед ибн Муса аль-Хорезми заманбап математиканын негиздерин түптөгөн. Бул ысымдар Чыгыштын гана тарыхына таандык эмес — алар дүйнөлүк илимдин тарыхына таандык.
— Сиз байыркы булактарды изилдеп гана тим болбостон, аларды которосуз дагы. Бул иште сизге өзгөчө эмне эсте калды?
— Мага Ибн Саатинин суу жана механикалык сааттарга арналган эмгегин которууга туура келди. Бул укмуштуудай китеп. Ал орто кылымдагы Чыгыштын инженердик ой-жүгүртүүсү канчалык өнүккөнүн жана ата-бабаларыбыздын техникалык билиминин кандай жогорку деңгээлде болгонун көрсөтөт.
— Улуу окумуштуулардын мурастарын изилдеп, кандай башкы жыйынтыкка келдиңиз?
— Тарыхка канчалык тереңдеген сайын, ата-бабаларыбыз көрүнүктүү ойчулдар болгонун ошончолук айкын түшүнөсүң. Алар математиканы, геометрияны, астрономияны, медицинаны жана башка көптөгөн илимдерди мыкты өздөштүрүшкөн. Алардын ыкмалары заманбап ыкмалардан айырмаланган, бирок эсептөөлөрдүн тактыгы, ой жүгүртүүнүн тереңдиги жана дүйнөнү таанып-билүүгө умтулуусу чындап эле көрүнүктүү болгон. Мына ошондуктан бүгүнкү күндө бул ысымдарды дүйнөлүк илимдин тарыхына кайтарып, жаңы муундарга айтып берүү абдан маанилүү.
— Азыркы учурда адамзат технологиялык жактан тез өнүгүп жатат. Ушул прогресстин коштоосунда бизге акырындык менен тарыхый эсибизден жана маданий тамырларыбыздан ажырап калуу коркунучу жаралбайбы?
— Ооба, технологиялар тез өнүгүп жатат, бирок ошол эле учурда көптөгөн элдер акырындык менен өз маданий баалуулуктарынан алыстап башташты. Бул мени чындап тынчсыздандырат.
— Сиз мындай өзгөрүүлөрдү биринчи кезекте эмнеден көрөсүз?
— Мурда тилдерди, кол жазмаларды жана тарыхты үйрөнүү чыныгы интеллектуалдык эмгек болчу. Сөздүктөрдү колдончубуз, ар бир сөздүн маанисин сааттап издечүбүз, китептерди окучубуз, тексттерди талдачубуз. Биз үчүн китеп жөн гана маалымат булагы эмес – ал маданияттын бир бөлүгү болчу. Эски китептердин жытын азыр да эстейм. Аларды сатып алганды, окуганды, ой жүгүрткөндү жакшы көрчүбүз.
— Бүгүнкү күндө технологиялар билимге жетүүнү бир топ жеңилдетти. Ошол эле учурда адам өз алдынча азыраак ой жүгүртүп калды деп айтсак болобу?
— Белгилүү бир деңгээлде – ооба. Телефондор, планшеттер, интернет маалыматты ар бир адамга жеткиликтүү кылды. Бул чоң артыкчылык. Бирок ошол эле учурда адам эс тутумун сейрек машыктырып, өз алдынча ой жүгүртүп, талдап көнбөй калды. Көптөгөн процесстер автоматтык болуп кетти жана бул ой жүгүртүүгө таасирин тийгизип жатат.
— Сиз көп жылдардан бери байыркы кол жазмаларды изилдеп келесиз. Аларды изилдөө ыкмасы өзгөрдүбү?
— Албетте. Мен арабистмин жана мурда кол жазмаларды кантип которгонубузду жакшы эстейм. Сөздүктөрдү колдончубуз, тексттерди салыштырчубуз, тарыхый контекстти издечүбүз. Бүгүнкү күндө көп нерсени заманбап технологиялар жана жасалма интеллект аткарат. Бул ишти бир топ тездетет.
— Жасалма интеллект изилдөөчүнүн толук ордун баса алабы?
— Жок жана мен буга терең ишенем. Жасалма интеллект которуу, маалыматты иштеп чыгуу, булактарды издөө боюнча жардам бере алат. Бирок ал тексттин ички маанисин сезе албайт. Ал сөздөрдү которот, бирок алардын рухун, маданий контекстин жана эмоционалдык тереңдигин ар дайым эле жеткире бербейт.
— Демек, илимдин келечеги — адам менен технологиянын биримдигиби?
— Так ушундай. Мен заманбап технологиялар окумуштуунун ордун басуучу эмес, жардамчысы болушу керек деп эсептейм. Аларды колдонуу зарыл, бирок толугу менен ишенүүгө болбойт. Тарых, тил, маданият жана руханий мурас жөнүндө сөз болгондо, акыркы сөз ар дайым адамда калышы керек. Анткени адам гана текстти жөн эле окубастан, анын жан дүйнөсүн түшүнө алат.
— Тилди жөн гана баарлашуу каражаты эмес, элдин генетикалык коду, анда анын дүйнө таанымы, философиясы жана тарыхый эс тутуму сакталат деп айтсак болобу?
— Албетте. Тил — бул баарлашуу каражатынан алда канча көп нерсе. Ал чындап эле элдин өзүнчө бир генетикалык коду болуп саналат. Так ушул тилде көп муундардын дүйнө таанымы, философиясы, адеп-ахлактык баалуулуктары жана руханий тажрыйбасы сакталат.
Ар бир элде өзүнүн улуу ойчулдары, философтору, акындары жана жазуучулары бар, алар өз элинин жан дүйнөсүн туулуп-өскөн тили аркылуу урпактарга өткөрүп беришкен. Махтумкули Фраги түркмөн тилинде, Чыңгыз Айтматов — кыргыз жана орус тилдеринде, Абай Кунанбаев — казак тилинде, Алишер Навои — эски өзбек (чагатай) тилинде жазган.
Алардын чыгармалары аркылуу сөздүн кооздугу гана эмес, элдин философиясы, мүнөзү, ой жүгүртүүсү жана жашоого болгон мамилеси да берилет. Махтумкулинин чыгармаларын окуганда, биз түркмөн элин жакшыраак түшүнө баштайбыз. Чыңгыз Айтматовду окуганда, көз алдыбызда кыргыз элинин руханий дүйнөсү, анын тарыхы, адеп-ахлактык баалуулуктары жана жашоо философиясы ачылат. Так ушул адабият бул маданий кодду кийинки муундарга сактап, өткөрүп берет.
— Чыңгыз Айтматов: «Адам эс тутумдан башталат», - деп айткан. Тарыхый эс тутум цивилизацияны сактоодо кандай роль ойнойт? Жана анын жоголушу эмне үчүн ар кандай экономикалык кризистен да коркунучтуу болушу мүмкүн?
— Мен Чыңгыз Айтматов менен толук макулмун. Тарыхый эс тутумдун жана маданий мурастын жоголушу элдин өзүн жоготууга алып келиши мүмкүн. Ким экенибизди аныктаган, бир элди экинчисинен айырмалап, инсандыгыбызды калыптандырган – бул эс тутум. Бүгүнкү күндө жаштардын чет элдик жашоо образын, баалуулуктарын көбүрөөк кабыл алып, башка маданияттардын өкүлдөрүнө окшош болууга умтулуп жатканын көрүп жатабыз. Эгерде адам ошол эле учурда өз тамырынан ажырабаса, бул көйгөй жаратпайт. Бирок ошол эле учурда өз тарыхына, тилине жана салттарына болгон кызыгуу жоголгондо, улуттук мурастын жоголуу коркунучу жаралат, ошондуктан биз өз тарыхыбызга жана маданиятыбызга этият мамиле кылышыбыз керек. Өзүнүн өткөнүн билген адам келечегин алда канча ишенимдүү курат. Технологиялар өзгөрөт, кийим-кече, жашоо образы өзгөрөт, бирок ички баалуулуктар, муундардын эс тутуму жана руханий мурас биз менен калышы керек. Ушулар доорлор алмашканына карабастан, элди сактап калат.
— Гуманитардык илим бүгүнкү күндө эл аралык мамилелерге канчалык таасир эте алат? Түрк таануу элдик дипломатиянын куралдарынын бири боло алабы?
— Албетте, болот. Тилекке каршы, көп убакыт бою түрктөр жөн гана көчмөндөр, алардын шаарлары болгон эмес, илим жана маданият жараткан эмес деген стереотип бар болчу. Бирок бул тарыхый чындыкка такыр дал келбейт. Борбор Азиядагы Мерв, Гургенч (Ургенч) жана башка шаарлар сыяктуу байыркы борборлор илим жана маданияттын ири очоктору болгон. Ушул жерде көрүнүктүү ойчулдар иштеп, билим берүү, дипломатия жана мамлекеттик башкаруу өнүккөн.
Дагы бир нерсени түшүнүү маанилүү. Түрктөрдүн тарыхы согуштардын гана тарыхы эмес. Ар кандай куралдуу жаңжалга чейин ар дайым дипломатия болгон. Элчилер бири-бирине барып турушкан, сүйлөшүүлөр жүргүзүлүп, тынчтыкты сактоо аракеттери көрүлгөн. Эч ким согушту каалабаган.
— Чыгыш салттуу түрдө акылмандыктын булагы катары кабыл алынат. Сиздин оюңузча, азыркы дүйнө Чыгыш философиясындагы эмнени кайрадан ача алат?
— Мен үчүн Чыгыш философиясы – бул биринчи кезекте орто кылымдарда калыптанган акылмандык. Ал эми "орто кылымдар" деген сөз артта калууну билдирбейт. Тескерисинче, дал ошол мезгилде көптөгөн илимдердин негиздери түптөлүп, терең философиялык салт калыптанган. Чыгыштын башкы сабагы – угуу, сабырдуу ой жүгүртүү жана таразалап чечим кабыл алуу жөндөмдүүлүгү. Менимче, бүгүнкү күндө бул сапаттар Кытай жана Япония маданияттарында өзгөчө айкын сакталып калган, бирок алар Борбор Азия элдерине дайыма мүнөздүү болгон. Чыгыш акылмандыгы алгач маектешин түшүнүп, анан өзү сүйлөөнү үйрөтөт. Мына ошондуктан дипломатия ар дайым жаңжалга чейин болушу керек.
— Эгер сизге мамлекеттердин билим берүү системасынын бир барагын өзгөртүү мүмкүнчүлүгү берилсе, балдарга биринчи кезекте эмнени үйрөтмөксүз?
— Мен балдар жаш кезинен баштап өз тарыхын окушу керек деп ишенем. Бирок муну акырындык менен жана кызыктуу түрдө жасаш керек. Башында — түрк элдеринин баатырлары жөнүндө мультфильмдер, жомоктор, уламыштар жана баатырлардын образдары аркылуу. Андан кийин — жеткиликтүү аңгемелер жана тарыхый тасмалар аркылуу. Ал эми жогорку класстарда — олуттуу документтер жана илимий булактар аркылуу. Мага Ибн ал-Асирдин "Толук тарых" деген белгилүү эмгегинде айткан ойу абдан жакын. Ал тарыхты өткөндү эскерүү үчүн эмес, келечек муундар мурунку каталарды кайталабашы үчүн сакташ керек деп жазган. Мына ошондуктан тарыхты билүү керек.
— "Илимге кызмат кылуу" дегенди кантип түшүнөсүз? Бул кесиппи, чакырыкпы же келечек муундар алдындагы өзгөчө жоопкерчиликпи?
— Мен үчүн илимге кызмат кылуу — бул милдет. Азыр байыркы араб кол жазмаларын которуп жатам жана өз тарыхы менен көбүрөөк мекендештерибиз таанышышы үчүн колумдан келгендин баарын кылышым керек экенин түшүнөм. Мен бул ишти эч качан даңкка же таанылууга жол катары кабыл алган эмесмин. Араб компанияларында иштесем деле болмок, бирок окумуштуунун жолун улантуудамын.
Мен үчүн башка нерсе маанилүү — адамдарга көп кылымдар бою кол жазмаларда жашырылып келген билимди өткөрүп берүү. Египетте окугам, араб тилин билем жана бул билимимди өз элимдин пайдасына колдонууну милдетим деп эсептейм. Так ушундан илимге чыныгы кызматты көрөм.
— Кылымдар бою, дал ушул маданият элдерге согуштарды, кризистерди жана улуу империялардын кулашын жеңүүгө жардам берген. Маданият кайсы саясий системалардан болбосун туруктуураак деп айтсак болобу?
— Тарых муну ынандырарлык далилдейт. Улуу мамлекеттер — Селжуктар, Хорезмшахтар, Газневилер жана башка көптөгөн мамлекеттер жоголушкан. Бирок алар жараткан маданият жашай берген. Бийлик ээлери сарайларды курушкан, акындарды, сүрөтчүлөрдү, илимпоздорду колдоп, искусствонун жана илимдин өнүгүшүнө шарт түзүшкөн. Мамлекеттер жок болгон, ал эми адабият, архитектура, музыка жана философия боюнча чыгармалар кылымдар бою жашап калган. Мына ошондуктан маданият саясий системалардан ашып жашайт. Ал адамзаттын байлыгына айланат.
— Эгер жүз жылдан кийин урпактар сиздин эмгектериңизди окушса, аларга кандай башкы ойду мурас кылып калтырууну каалайт элеңиз?
— Алар биринчи кезекте: эч бир окумуштуу абсолюттук чындык эместигин түшүнүүлөрүн каалайм. Адам кемчиликсиз эмес. Балким, мен бир жерден жаңылгандырмын, бир нерсени көрбөй калгандырмын же изилдеп жетишпегендирмин. Эгер келечектеги изилдөөчүлөр менин ишимди улантып, каталарымды оңдоп, изилдөөлөрүмдү толуктап турушса, кубанат элем. Анткени илим дал ушул үчүн бар. Бизде айтышат: эгер окуучу устатынан ашпаса, анда билим өнүкпөй калат. Мен бул акылмандыкка толугу менен кошулам.
Азербайжанга болгон сапарым учурунда устаттарымдан бири Зуя Буниятовдун мүрзөсүнө бардым. Анын убагында көптөгөн кол жазмалар белгисиз болчу. Бүгүнкү күндө жаңы булактар пайда болуп жатат, эртең алар дагы көбөйөт. Ошондуктан илим эч качан бүтпөйт. Мен өз эмгектеримди акыркы чындык катары кабыл алышпасын каалайм. Окуучуларым жана кесиптештерим менден ары кетишин каалайм. Илимий иштин чыныгы мааниси ушул – ар бир жаңы муун мурункудан көбүрөөк ачылыштарды жасашы үчүн билимди кийинки муундарга өткөрүп берүү.
— Урматтуу Какажан Бабаханович, бул терең жана чынчыл сүйлөшүү үчүн сизге чоң рахмат. Сиздин ойлоруңуз тарых – бул өткөн гана эмес, келечектин пайдубалы экенин дагы бир жолу далилдеди. Илимге кылган кызматыңыз, түрк дүйнөсүнүн тарыхый эс тутумун жана руханий мурасын сактоого кошкон салымыңыз үчүн рахмат.
— Сизге да, урматтуу Ассоль Абдыкалыевна, чоң рахмат. Суроолоруңуз мени жөн гана жооп берүүгө эмес, ойлонууга мажбурлады. Кээде мааниси чоң болгонуна карабай, өтө сейрек ойлонгон темаларга кайрылууга мүмкүндүк берди. «Дүйнө лидерлери» долбооруңуз мындан ары да биздин элдердин эс тутумун, маданиятын жана руханий баалуулуктарын сактаган адамдарды бириктири беришине тилектешмин.