Азиз Биймырза уулу: Поэтикалык образ жана доор – Акбар Рыскулов чыгармачылыгынын эстетикалык системасы
Кыргыз адабиятынын өнүгүү тарыхында айрым калемгерлер бар, алардын чыгармачылыгы бир гана эстетикалык кубулуш болбостон, улуттук аң-сезимдин өзгөрүү процесстерин чагылдырган руханий феномен катары бааланат. Ушундай көрүнүштөрдүн бири – Акбар Рыскуловдун поэзиясы. Бул теманы тандап алуу жеке кызыгуудан гана эмес, терең интеллектуалдык таасирленүүдөн улам келип чыкты. Акындын чыгармалары менен таанышкан сайын, анын поэтикалык дүйнөсү жөн гана көркөм текст эмес, бул – ой жүгүртүүнүн өзүнчө системасы, доорду түшүндүрүүнүн өзгөчө модели экендиги айкындала баштайт. Анын ырларынын, поэма, романдарынын ар бир сабында мезгилдин деми, коомдун ички чыңалуусу жана адамдык тагдырдын философиясы жашайт. Акбар Рыскуловду изилдөөгө түрткү берген негизги себептердин бири – анын чыгармачылыгындагы көп катмарлуулук. Бир жагынан ал лирик акын катары адамдын ички дүйнөсүн терең ачса, экинчи жагынан жарандык позициясы аркылуу коомдук процесстерге активдүү катышат. Ошол эле учурда анын поэзиясында мифопоэтикалык ой жүгүртүү, символдук структура жана философиялык жалпылоолор айкалышып турат.
Мындан тышкары, Акбар Рыскуловдун инсандыгы да өзүнчө изилдөөгө татыктуу. Ал: акын, журналист, дипломат, котормочу, коомдук жана мамлекеттик ишмер
катары көп кырдуу ишмердүүлүктү алып жүргөн. Бул сапаттар анын поэзиясында да чагылдырылып, аны бир гана адабий фигура эмес, кеңири мааниде маданий-интеллектуалдык феномен катары кароого негиз берет.
Дал ушул жагдайлар Акбар Рыскуловду изилдөөнүн объектиси катары тандап алуунун актуалдуулугун шарттайт. Анын чыгармачылыгы кыргыз поэзиясындагы поэтикалык образдын өнүгүшүн, жанрдык трансформацияны жана улуттук аң-сезимдин өзгөрүшүн түшүнүүгө мүмкүндүк берет.
1.1. Изилдөөнүн актуалдуулугу
Заманбап кыргыз адабият таануу илиминде поэзиядагы поэтикалык образдын табиятын жана жанрдык өнүгүү мыйзамченемдүүлүктөрүн комплекстүү талдоо маселеси өзгөчө мааниге ээ. Айрыкча эгемендүүлүк доорунда улуттук аң-сезимдин трансформациясы көркөм адабиятта жаңы мазмундук жана формалык изилдөөлөрдү шарттады. Ушул контекстте Акбар Рыскуловдун чыгармачылыгы:
- салт менен модерндин кесилишинде жаралган
- лирикалык, философиялык жана жарандык башаттарды синтездеген
- поэтикалык образды символдук деңгээлге көтөргөн өзгөчө феномен катары изилдөөнү талап кылат.
1.2. Изилдөөнүн объектиси жана предмети
Объектиси: Акбар Рыскуловдун поэтикалык чыгармалары (лирикасы жана поэмалары).
Предмети: Акындын поэзиясындагы: поэтикалык образдардын структурасы
символдук жана мифопоэтикалык системасы
жанрдык эволюциясынын мыйзамченемдүүлүктөрү
1.3. Изилдөөнүн максаты жана милдеттери
Максаты: Акбар Рыскуловдун поэзиясындагы поэтикалык образдын табиятын жана жанрдык өнүгүүсүн теориялык-аналитикалык негизде аныктоо.
Милдеттери: Поэтикалык образ түшүнүгүнүн теориялык негиздерин талдоо;
Акындын чыгармаларындагы символдук системаны аныктоо;
Мифопоэтикалык элементтердин функциясын ачуу;
Лирикадан поэма жанрына өтүү процессин изилдөө;
Социалдык жана философиялык мазмундун көркөм чагылдырылышын талдоо.
1.4. Изилдөөнүн теориялык-методологиялык негизи
Изилдөө төмөнкү теориялык концепцияларга таянат:
Карл Юнгдун жамааттык аң-сезим жана архетиптер теориясы;
Мирча Элиаденин миф жана символ концепциясы;
Аристотельдин поэтика жана катарсис жөнүндөгү окуусу;
Мартин Хайдеггердин тилдин онтологиялык табияты жөнүндөгү концепциясы.
Методдор:
- салыштырма-тарыхый анализ
- структуралык-семантикалык талдоо
- интерпретациялык (герменевтикалык) ыкма
1.5. Изилдөөнүн илимий жаңылыгы
Бул изилдөөнүн илимий жаңылыгы төмөнкүлөрдөн турат:
Акбар Рыскуловдун поэзиясы поэтикалык образдын символдук-архетиптик система катары комплекстүү каралат;
Акындын чыгармачылыгындагы жанрдык эволюция лирикадан социалдык-философиялык поэмага өтүү процесси катары негизделет;
“Торкашка”, “марал”, “көлдүк балдар” сыяктуу образдар улуттук аң-сезимдин көркөм моделдери катары интерпретацияланат;
Акындын поэзиясы салт жана модерн ортосундагы диалог катары жаңы концептуалдык негизде чечмеленет.
1.6. Негизги гипотеза
Акбар Рыскуловдун поэзиясы – бул поэтикалык образ аркылуу жамааттык аң-сезимди, социалдык трансформацияны жана инсандык дүйнөнү бирдиктүү көркөм системага айландырган интегралдык эстетикалык модель.
1.7. Поэтикалык образдын структуралык-семантикалык анализи
Акындын поэзиясында образ символдук мүнөзгө ээ болуп, конкреттүү көрүнүштөн универсалдуу мааниге өтөт.
Мисалы, «Насыйкат» чыгармасында:
“Артыңдан сая түшүп жебе келет...”
Бул жерде:
марал – тазалык, табият, улуттук рух;
жебе – коркунуч, зордук, цивилизациялык агрессия.
Бул образдар системасы аркылуу акын экологиялык гана эмес, руханий кризисти да чагылдырат.
1.8. Мифопоэтикалык моделдер: балалык жана аң-сезим
«Көлдүк балдар» ырында мифологиялык трансформация көрүнөт:
“Алтын балык, Ак балык...”
Бул образдар:
балалык аң-сезимдин эркиндигин
жаратылыш менен биримдикти
чагылдырат.
Бул көрүнүш Карл Юнг белгилеген архетиптик аң-сезимдин көркөм формасы катары түшүндүрүлөт.
1.9. Жанрдык эволюция: социалдык поэманын калыптанышы
«Күрөө тамыр» поэмасында:
муун аралык конфликт
салт жана прогресс карама-каршылыгы
көркөм формада берилет.
Торкашка образы:
салттын символу
эмгек маданиятынын белгиси
Анын трагедиясы – баалуулуктардын өзгөрүшүнүн поэтикалык модели.
1.10. Шаар поэтикасы жана мезгил концепциясы
«Мезгил жебеси» жыйнагында шаар: динамиканын, прогресстин, убакыттын символу катары берилет.
Бул көрүнүш заманбап адамдын психологиялык абалын чагылдырат.
Акбар Рыскуловдун поэзиясы:
- символдук образдардын системасына негизделген;
- жанрдык жактан динамикалуу өнүккөн;
- мифопоэтикалык жана социалдык катмарларды бириктирген;
- тил аркылуу руханий жана коомдук реалдуулукту түзгөн. Демек, акындын чыгармачылыгы кыргыз поэзиясында интегралдык эстетикалык система катары каралууга тийиш.
Жүргүзүлгөн изилдөөнүн жыйынтыгында Акбар Рыскуловдун поэзиясы кыргыз адабиятынын өнүгүшүндө өзгөчө орунду ээлеген, улуттук мүнөз жана руханий иммунитетти дүйнөлүк адабиятка кошо алган көп кырдуу жана терең мазмундуу көркөм система экендиги аныкталды.
Акындын чыгармачылыгы:
- поэтикалык образдын символдук тереңдиги менен;
- жанрдык эволюциясынын динамикасы менен;
- мифопоэтикалык жана социалдык катмарлардын синтези менен;
- тилдин лаконизми жана философиялык жүктөлүшү менен мүнөздөлөт.
Анын чыгармаларындагы “марал”, “Торкашка”, “көлдүк балдар” сыяктуу образдар жеке көркөм табылга болбостон, улуттук аң-сезимдин, тарыхый эс тутумдун жана коомдук трансформациянын символдук моделдери катары кызмат кылат.
Ошол эле учурда Акбар Рыскуловдун феномени анын чыгармачылыгы менен гана чектелбейт. Ал: журналист катары коомдук пикирди калыптандырган,
дипломат катары улуттук маданиятты эл аралык деңгээлде тааныткан,
котормочу катары дүйнөлүк адабият менен кыргыз тилинин ортосунда көпүрө курган,
акын катары доордун руханий мазмунун ачып берген инсан. Бул көп кырдуу ишмердүүлүк анын жеке триумфун эмес, улуттук маданияттын интеллектуалдык жетишкендигин билдирет.
Акбар Рыскулов – бул:
поэзия аркылуу мезгилдин үнүн жеткирген, мамлекеттик кызмат аркылуу улутка кызмат кылган, сөз аркылуу руханий мейкиндик түзгөн инсан.
Ошондуктан аны:
жөн гана акын катары эмес, маданий кодду сактоочу жана трансформациялоочу фигура, улуттук аң-сезимдин көркөм интерпретатору,
эгемендүүлүк доорунун руханий архитектору
катары кароо зарыл.
Жыйынтыктап айтканда, Акбар Рыскуловдун чыгармачылыгы кыргыз адабият таануу илиминде өзүнчө комплекстүү изилдөөнү талап кылган, теориялык жана практикалык жактан маанилүү объект болуп саналат. Анын поэзиясын изилдөө аркылуу улуттук көркөм ой жүгүртүүнүн өнүгүү мыйзамченемдүүлүктөрүн тереңирээк түшүнүүгө мүмкүнчүлүк ачылат. Акбар Рыскулов - кыргыз поэзиясында мазмунду гана эмес, ой жүгүртүүнүн формасын өзгөрткөн акын.