Улуу-Памир: ар бир кыргыз билиши керек болгон тарых. Абдуметин Кескин менен маек
Элдин тарыхы китептерде жана архивдерде гана жашабайт, ал үй-бүлөлөрдүн эскерүүлөрүндө, тилде, салттарда, ырларда жана бул эскерүүлөр жоголуп кетпеши үчүн өмүрүн арнаган адамдарда сакталат.
Түркиянын чыгышындагы Улуу-Памир айылы – бул ондогон жылдардан бери өз маданиятын, эне тилин жана тарыхый мекени менен байланышын сактап калган этникалык кыргыздар жашаган уникалдуу жер.
Бүгүнкү маегимдин каарманы – Стамбул муниципалитетинин музейлер башкармалыгынын башчысы, түрк дүйнөсү боюнча эксперт, коомдук ишмер Абдуметин Кескин, ал көп жылдардан бери тарыхый мурасты сактоо, түрк элдеринин ортосундагы маданий байланыштарды өнүктүрүү жана Түркиядагы кыргыз коомчулугун колдоо менен алектенет.
Биз Памир кыргыздарынын көчүүсүнүн драмалуу тарыхы, азыркы Улуу-Памирдин жашоосу, байыркы цивилизациялардын бешиги болгон Ван шаары, ошондой эле улуттук эскерүүлөрдү сактоо эмне үчүн бүгүнкү күндө бүткүл түрк дүйнөсү үчүн эң маанилүү милдеттердин бири болуп жатканы тууралуу сүйлөштүк.
– Абдуметин бей, Түркиядагы кыргыздардын тарыхы жөн гана жер которуунун эмес, мекенинен алыс жашап да, өзүнүн өзгөчөлүгүн, тилин жана рухун сактап калуунун тарыхы. Ата-бабаларыңызга туш болгон эң оор сыноо кайсы болду деп ойлойсуз?
– Сиз туура белгилегендей, Түркияда жашап жаткан кыргыздардын тарыхы качуунун тарыхы эмес. Тескерисинче, бул хижранын тарыхы – динин, тилин, маданиятын жана жашоо образын сактап калуу үчүн аргасыз жер которуу, өз жашоосун сактап калуу үчүн күрөш. Жүздөгөн жылдар бою кыргыздар Түркстан жеринде татыктуу орунду ээлешкен. Биздин көчүшүбүз өз тилибизди, динибизди жана улуттук өзгөчөлүгүбүздү сактап калуу умтулуусунан улам болгон. Биздин ата-бабаларыбыздын жолу узак жана өтө оор болду: алар Кыргызстандын Алай аймагынан чыгып, Тажикстандагы Мургаб аркылуу, андан кийин Афгандагы Памир, андан ары – Пакистанды басып өтүп, андан кийин гана Түркиядан жаңы үй табышкан.
Менин оюмча, Афганистандагы дагы катаал жашоо шарттарына карабастан, эң оор сыноо Пакистандын Гилгит аймагында болгон мезгил болду. Дал ошол жерде биздин ата-бабаларыбыз өзгөчө катаал климаттык шарттарга туш болушкан. Көптөгөн адамдар ооруп калышкан, тилекке каршы, жолдун бул этабында көптөгөн адамдардын өмүрү кыйылган.
– Улуу муундагы адамдардын мажбурланган жер которуу тууралуу аңгемелерин укканда, кайсы окуя сизди эң көп ойлондуруп, түбөлүккө эсиңизде калды?
– Мени эң көп таасирленткен нерсе – ата-бабаларыбыздын Афганистанды таштап кетиши тууралуу айтылгандар. Аларды алдыда белгисиздик, келечекке болгон тынчсыздануу жана оор сыноолорго толгон жашоо күтүп турган. Совет мезгилинин жылдары да ошондой эле оор болгон. Бул эскерүүлөрдө биздин лидерибиз Рахманкул хандын көчүү чечими өзгөчө орунду ээлейт. Адамдар анын тандоосун терең урматтоо менен кабыл алышып, алдыда күтүп турган кыйынчылыктарды түшүнүп туруп, жолго чыгышкан. Рахманкул хандын негизги максаты эң баалуу нерсени – өз элинин эне тилин, динин жана улуттук өзгөчөлүгүн сактап калуу болгон.
– Тарыхый Ата Мекенинен алыс жашаса да, кыргыздар эне тилин, салт-санаасын, улууларга урматтоосун жана улуттук рухун сактап кала алышты. Сиздин оюңузча, бул кантип мүмкүн болду?
– Ата Мекенинен жана өз элинен алыс жашоо оңой эмес. Бирок ата-бабаларыбыздын салттары жана бай маданий мурасы кайда жашасак да, өзүбүздүн ким экенибизди сактап калуунун негизи болуп келген. Бул өзүбүздү сактап калуу үчүн болгон күрөшүбүз. Ошондуктан үй-бүлө өзгөчө роль ойнойт. Биз ата-бабаларыбыздын маданиятын, улууларга урматтоосун, эне тилине жана улуттук салттарга болгон сүйүүсүн сиңирип чоңойдук. Келечекте да бул баалуулуктарга ылайык жашап, бай маданий мурасыбызды кийинки муундарга сактап, өткөрүп беребиз деп чын дилден үмүттөнөбүз.
– Этникалык кыргыздардын үй-бүлөлөрүндө муундан-муунга өтүп, чыныгы үй-бүлөлүк мурас болуп калган эскерүүлөр сакталат. Кайсы окуялар өзгөчө кылдаттык менен сакталат жана сиздин оюңузча, эч качан унутулбашы керек?
– Биз үчүн үй-бүлө – бул эң башкы баалуулук. Бирок чогуу, бир жамаат болуп, чоң үй-бүлөдөй жашап жатканыбыз көбүрөөк мааниге ээ. Бул бизге салттарыбызды, тилибизди жана биримдик сезимибизди сактап калууга жардам берет.
Айылдын тургундарынын баары эле Кыргызстандын азыркы кыргыз тилинде эркин сүйлөбөсө да, кыргыз тилинин памир диалектинде сүйлөшүүнү улантып жатабыз. Биз үчүн бул абдан маанилүү, анткени тил – бул ата-бабаларыбыз менен болгон тирүү байланыш.
Муундан-муунга өтүп жаткан эң баалуу мурас жөнүндө айтсак, бул биринчи кезекте тарбия сабактары. Кичинекей кезинен эле балдарга улууларды сыйлоо, жөнөкөйлүк, адептүүлүк, өз ара жардамдашуу жана адеп-ахлак баалуулуктары үйрөтүлөт. Мына ушул жашоо принциптерин биз эң маанилүү мурас деп эсептейбиз, аны сактап, келечек муундарга өткөрүп берүүгө милдеттүүбүз.
– Бир нече муундар өттү. Түркияда жашаган жаш этникалык кыргыздар үчүн бүгүнкү Кыргызстан эмнени билдирет? Бул тарыхый Ата Мекенби, руханий байланышпы же улуттук өзгөчөлүгүнүн ажырагыс бөлүгүбү?
– Түркияга көчүп келгенибизге 44 жыл болду. Бирок ошого карабастан, Кыргызстан Улуу-Памирдин тургундарынын жүрөгүндө өзгөчө орунду ээлейт. Жүрөгүбүздүн жарымы Кыргызстанга таандык десек болот.
Жаш муун үчүн Кыргызстан жөн гана тарыхый Ата Мекени эмес. Ал биздин жан дүйнөбүздүн, эс тутумубуздун жана улуттук өзгөчөлүгүбүздүн бир бөлүгү. Кайда жашабайлы Ата Мекенибиз менен болгон байланыш үзүлбөйт, биз аны тил, маданият, салт-санаалар жана өз тамырыбызга болгон сүйүү аркылуу сактап калууга аракет кылабыз.
– Сиздин оюңузча, жер которуу жөнүндөгү эскерүүлөрдү сактап, ата-бабаларыбыздын жолу жөнүндө кийинки муундарга айтып берүү эмне үчүн маанилүү? Тарыхын унуткан эл өз келечегин да жоготушу мүмкүнбү?
– Ата-бабаларыбыздын көчүү себептери жөнүндөгү эскерүүлөрдү сактап, кийинки муундарга жеткирип, дайыма жандап туруу зарыл деп ишенем. Адам өз тарыхын билгенде гана тили, дини, маданияты жана улуттук өзгөчөлүгү кандай баада сакталып калганын тереңирээк түшүнө алат. Мына ушул нерсе анын дүйнө таанымынын жана жашоо жолунун пайдубалын түзөт.
Ата-бабаларыбыз өз жыргалчылыгы үчүн эмес, өз элинин тилин, динин, улуттук аң-сезимин жана маданий мурасын сактап калуу үчүн эң оор сыноолорду башынан өткөрүшкөн. Ошондуктан, бул окуяны айтып берүүнү, эскерүүлөрүн сактап калууну жана аны келечек муундарга жеткирүүнү милдетибиз деп эсептейбиз. Эл өз тамырын эстеп турган мезгилде, өз келечегин сактап калат.
– Ван Түркиянын эң байыркы шаарларынын бири болуп эсептелет. Сиздин оюңузча, аны тарыхый гана эмес, руханий жактан да эмне өзгөчө кылат?
– Ван Түркиянын шаарларынын арасында өзгөчө орунду ээлейт. Бул Урарту мамлекетинин доорунан башталган тарыхы бар эң байыркы шаарлардын бири. Кылымдар бою ал цивилизациянын, маданияттын жана сооданын маанилүү борбору болгон. Мындан тышкары, Ван Осман мамлекетинин тарыхында негизги шаарлардын бири болуп эсептелет. Биз үчүн ал бай тарыхый мурасы менен гана эмес, өткөндү жана азыркыны байланыштырган, бул жерлердин тарыхынын тереңдигин эске салган өзгөчө руханий атмосферасы менен да баалуу.
– Ван көлү, байыркы чептер, кылымдардын изин сактаган курулуштар… Бул жер сизге эмнени үйрөтөт? Тарыхты жөн гана карап отурбастан, аны сезген адамдар эмнени ачышат?
– Ван көлүн карап турганда, таң калыштуу сезим пайда болот. Эгер анын сызыктарын элестетип, тескери бурсаң, ал мага Кыргызстандын картасын элестетет, ал эми өзүнүн кооздугу жана улуулугу менен Иссык-Көлдү эске салат. Мен үчүн бул чындап эле өзгөчө көл.
Вандагы байыркы чептер Урарту мамлекетинин доорундагы адамдардын жашоосу жөнүндө ой жүгүртүүгө мажбурлайт. Алар тарыхка болгон кызыгууну, бул жердин өткөнүн жана миңдеген жыл мурда жашаган элдердин тагдырын тереңирээк түшүнүү каалоосун ойготот. Вандын өзгөчө сыймыгы – дүйнөдөгү эң уникалдуулардын бири деп эсептелген атактуу ван мышыктары. Жергиликтүү салттар, жашоочулардын турмуш-тиричилиги жана бул аймактын меймандостугунун символу болуп калган атактуу ван эртең мененки тамагы да андан кем калбайт. Мына ушул себептен Ван адамга байыркы тарыхты гана эмес, өткөн жана азыркы учур бир убакта жашап жаткан өзгөчө маданиятты да ачат.
– Бүгүнкү күндө этникалык кыргыздар үчүн Ван эмнени билдирет? Биринчи Ата Мекениңиздин эс-тутумун сактап калган бул шаар силер үчүн экинчи үй боло алдыбы?
– Өткөн 44 жыл ичинде ар кандай кыйынчылыктарга туш болсок да, Ван биз үчүн туулуп-өскөн жерибиз болуп калды. Албетте, төрөлгөн жериң түбөлүккө сенин Ата Мекениң болуп калат. Бирок акылман сөз бар: «Ата Мекениң – бул төрөлгөн жериң гана эмес, жашооңду кура алган жериң да».
Ошондуктан, жүрөгүбүздө Кыргызстанга болгон сүйүүнү жана өз тамырларыбыздын эс-тутумун сактап, Ванды ыраазычылык менен экинчи үйүбүз деп эсептейбиз. Бул жерде жаңы муундар өсүп чыкты, жашообуз уланып жатат, ата-бабаларыбыз бизге мураска калтырган тилди, маданиятты жана салттарды биз бул жерде кылдаттык менен сактап келебиз.
– Кыргызстан менен Түркиянын ортосундагы эң бекем байланыш бүгүнкү күндө эмне деп ойлойсуз: жалпы тарых, тил, маданият же адамдардын ортосундагы руханий бир туугандыкпы?
– Баарынан мурда бизди жалпы тарыхый эс тутум бириктирет. Бүгүнкү күндө Түркияда жашаган көптөгөн түрк элдери тарыхый Түркстандан келишкен. Мына ушул нерсе биздин элдердин ортосунда терең руханий байланышты түзөт.
Бизди жалпы тарых, жалпы маданий тамырлар, тилдердин, салттардын жана баалуулуктардын жакындыгы бириктирет, бирок эң башкысы — бул өз ара сыйлоо, ишеним жана биримдик сезимине негизделген элдерибиздин бир туугандыгы. Мына ушул руханий көпүрө Кыргызстан менен Түркиянын ортосундагы эң бекем байланыш болуп келген жана боло берет.
– Эгер сизге дүйнөнүн ар кайсы жериндеги бардык кыргыздарга кайрылуу мүмкүнчүлүгү берилсе, эмне демексиз?
– Кыргыздар кайсы жерде жашабасын – Кыргызстандабы же дүйнөнүн башка өлкөлөрүндөбү – аларды эч качан өз тамырын унутпоого чакырат элем. Өз тилиңерди, диниңерди, улуттук маданиятыңарды, салттарыңарды жана үй-бүлөгө болгон сый-урматты сактагыла. Дал ушул үй-бүлө биздин баалуулуктарыбыздын алгачкы сактоочусу, ал эми тил жана маданият – элдин жашоосунун негизи. Аларды сактап, балдарыбызга өткөрүп берсек, өзүбүздү сактап калабыз. Мурасыңарды сактагыла, тамырыңар менен сыймыктангыла жана ар дайым элдин биримдиги өз тарыхыңарга жана өз үй-бүлөңөргө болгон сый-урматтан башталарын унутпагыла.
– Абдуметин мырза, Улуу-Памирдеги этностук кыргыздардын тарыхын изилдөөгө көптөгөн изилдөөчүлөр өмүрүн арнагандыгы белгилүү. Сиздин оюңузча, кайсы изилдөөчүлөрдүн салымы сиздин элиңиздин эс тутумун сактоо үчүн өзгөчө мааниге ээ?
– Өзгөчө көңүл бурууга татыктуусу – белгилүү кыргыз окумуштуусу, профессор Сулайман Кайыповдун салымы, ал Улуу-Памир айылында он жылга жакын жашаган. Изилдөө жылдарында этностук кыргыздардын тарыхы, тили, салттары жана маданияты боюнча уникалдуу материалдарды топтоп, алардын көбү ошол мезгилде Кыргызстандын өзүндө да жоголуп же унутулуп кеткен эле. Бул көп жылдык эмгектин жыйынтыгы болуп 7-8 китеп жана 20 томга жакын илимий материал жарык көргөн, алар кыргыз элинин тарыхый эс тутумун сактоого баа жеткис салым болуп калды.
– Жүз жылдан кийин келечек муун Түркиядагы бүгүнкү этникалык кыргыздар тууралуу бир гана баракты окуй алса, ал баракка эмне жазылышын каалайсыз? Урпактарга кандай башкы кабарды жеткиргиңиз келет?
– Мен ар дайым биздин улуу ата-бабаларыбыз – Манас, Курманжан Датка, Чыңгыз Айтматов жана биздин элди даңазалаган бардык кыргыз баатырлары менен сыймыктангам жана сыймыктанам. Дал ушулар бизге эр жүрөктүүлүктүн, ар-намыстын жана жерине чексиз сүйүүнүн үлгүсүн калтырышкан.
Келечек муундар ата-бабаларыбыз баскан жол менен басып өтүүнү улантышын каалайт элем. Алар эч качан өз эне тилин, өз динин, маданиятын жана улуттук салттарын унутпасын. Эл өзүнүн руханий баалуулуктарын сактап, ата-бабалардын мурасын сыйлай билсе, күчтүү бойдон калат жана өз келечегин сактайт.
– Абдуметин мырза, ушундай терең жана чынчыл маек үчүн рахмат. Ата-бабаларыңыз муундан-муунга сактап, өткөрүп берген өз элиңиздин тарыхы менен бөлүшкөнүңүз үчүн рахмат. Сиздин ачык пикирлериңиз өзгөчө баалуу, анткени алар бизге рухий күчтү, өз тамырына бекемдикти жана улуттук өзгөчөлүктү сактоонун баасын жакшыраак түшүнүүгө мүмкүндүк берет.
– Ассоль ханым, биздин тарыхыбызга көңүл бурганыңыз, бизге келгениңиз жана Түркиядагы этникалык кыргыздардын жашоосуна чындап кызыкканыңыз үчүн рахмат. Бул тарых угулуп жатканы биз үчүн абдан маанилүү. Маегибиз адамдарга элибиздин өтмүшүн жакшыраак билүүгө, ата-бабалардын эс тутумун сактоого жана Кыргызстан менен Түркиянын ортосундагы достукту дагы бекемдөөгө жардам берет деп үмүттөнөм.