Ассоль Молдокматованын автордук рубрикасы. “Адамдар бирин бири укпай калышты” – XXI кылымдын руханий кризиси тууралуу күчтүү маек
Жаңы чыгарылыштын каарманы – Бахыткожа Рустемов – белгилүү жазуучу, эл аралык публицист, журналист, адабий сынчы, коомдук ишмер жана элдик дипломат.
Ондогон китептердин автору, эл аралык адабий форумдардын катышуучусу, абройлуу адабий сынактардын калыстар тобунун мүчөсү, өмүрүн улуттар арасындагы руханий диалогго жана маданий баалуулуктарды сактоого арнаган инсан.
Бүгүн биз азыркы замандын руханий кризиси, адабияттын ролу, диалог маданияты жана эмне үчүн адамзат бири-бирин угуу жөндөмүн барган сайын жоготуп баратканы тууралуу сүйлөшөбүз.
– Бахыткожа Төлөгөн уулу, сиздин оюңузча, азыркы коомдун эң негизги көйгөйү эмнеде?
– XXI кылымдын эң чоң көйгөйү – адамдардын бири-бирин укпай калганында.
Биз укмуштуудай технологиялык прогресс доорунда жашап жатабыз. Дүйнө тез, санариптик, маалыматка бай болуп калды.
Бирок парадокс – коммуникациялардын көптүгүнө карабастан, адамзат чыныгы адамдык баарлашууну барган сайын жоготуп баратат.
Бүгүнкү күндө көпчүлүк түшүнүү үчүн эмес, жооп берүү же айыптоо үчүн угушат. Адамдар өздөрүнө ыңгайлуу пикирлерди гана угуп, жеке маалыматтык көбүктөрүндө жашашат. Мындан агрессия, чыр-чатактар, коомдун ички чыңалуусу келип чыгат.
Менимче, азыркы дүйнөгө диалог маданияты, бөтөн пикирге болгон урмат жана ички руханий тартип жетишпейт.
– Кандай ойлойсуз, эмнеге руханий кризис азыр ушунчалык сезиле баштады?
– Анткени материалдык дүйнө руханий дүйнөгө үстөмдүк кыла баштады.
Бүгүнкү күндө адамзат ийгиликти акчанын, катталуучулардын, бийликтин, тышкы ийгиликтин саны менен өлчөйт.
Бирок адам бир гана материалдык баалуулуктар менен жашай албайт.
Адамдарда техника, ыңгайлуулук, мүмкүнчүлүктөр пайда болду, бирок ички тынчтык сезими жоголууда. Адамдар жалгыздыктан, тынчсыздануудан, ички боштуктан барган сайын көп жабыркап жатышат.
Коом маданиятка, адабиятка, философияга, жан дүйнөнү тарбиялоого көңүл бурбай калганда – руханий кризис башталат. Руханий багыты жок адам агрессиянын, манипуляциянын жана коркунучтун алдында алсыз болуп калат.
– Бул процессте адабият кандай роль ойнойт?
– Адабият жөн гана сөз өнөрү болгон эмес. Ал коомдун адеп-ахлактык атмосферасын калыптандырган.
Чыныгы китеп адамды ойлонууга, кайгырууга, талдоого, өзүнө терең суроолорду берүүгө мажбурлайт. Дүйнөнүн улуу жазуучулары эч качан өз амбициялары үчүн гана жазышкан эмес. Алар абийир, ар-намыс, сүйүү, жакшылык, элдин оорусу, чындыкты издөө жөнүндө айтышкан. Дал ошондуктан адабият адамгерчиликти тарбиялай алат.
Адам олуттуу адабият окуганда, анын ички дүйнөсү тереңдейт. Ал башка адамдарды түшүнүп, бөтөн ооруну сезе баштайт. Демек, ал адамгерчиликтүү болот.
– Сиз көп жылдар бою адабий конкурсту жетектеп, эл аралык адабий конкурстарга жана маданий долбоорлорго катышып келесиз. Бүгүнкү күндө жаш жазуучуларды колдоо канчалык маанилүү?
– Бул өтө маанилүү. Жаш авторлор – бул жаңы замандын үнү, бирок аларга колдоо керек, анткени адабият ички чоң эмгекти, чыдамкайлыкты жана руханий жетилгендикти талап кылат.
Эл аралык адабий конкурстар жаңы ысымдарды ачууга, маданияттарды бириктирүүгө жана келечектин интеллектуалдык мейкиндигин калыптандырууга жардам берет.
Борбор Азиянын жаш жазуучуларын колдоо өзгөчө маанилүү, анткени биздин аймак зор маданий тереңдикке жана философияга ээ. Бизде улууларды урматтоого, ата-бабаларды эскерүүгө, намыска, руханияттуулукка жана адамгерчиликке негизделген эң бай адабий салт бар жана бул негизди жоготууга болбойт.
– Маданият жана элдик дипломатия өлкөлөр ортосундагы тынчтыкка реалдуу таасир эте алабы?
– Албетте, маданият расмий саясатка караганда алда канча көп нерсени жасайт. Адамдар башка элдердин адабияты, музыкасы, каада-салттары менен таанышканда, "жат" адамдардан коркуу жоголот. Түшүнүү жана урматтоо пайда болот.
Элдик дипломатия саясий ураандарга эмес, адамдык ишенимге негизделет. Маданият улуттар ортосунда көпүрө курат. Тарыхтын эң оор мезгилдеринде да тынчтыкты сактоого жардам берет.
– Жаш муунга эмне айткыңыз келет?
– Ички маданиятыңарды жана өзүңөрдүн тамырыңарга болгон урматты эч качан жоготпогула. Заманбап дүйнө жаштарга эбегейсиз мүмкүнчүлүктөрдү берет, бирок ошол эле учурда көптөгөн азгырыктарды жана маалыматтык ызы-чууну жаратат.
Ойлонуу, талдоо, китеп окуу, улууларды сыйлоо жана адамгерчиликти жоготпоо жөндөмдүүлүгүн сактап калуу абдан маанилүү. Заманбап дүйнөдө улуттук иденттүүлүктү билүү зарыл.
Улуттук иденттүүлүк – бул “роскошь” эмес, негиз! Адам заманбап, ийгиликтүү, технологиялык жактан өнүккөн болушу мүмкүн, бирок анын ичинде ички жарык, боорукердик жана руханий таяныч болбосо, анын ичи бош бойдон калат.
– Эң башкы суроо: бүгүн адамзатты эмне сактап кала алат?
– Адамгерчиликке кайтуу гана. Эгерде адамдар бири-бирине боор оорууну, түшүнүүнү жана угууну биротоло унутушса, технологиялар да, акча да, саясий системалар да дүйнөнү сактап кала албайт.
Адамзат диалог маданиятына, урматтоого, руханиятка жана билимге кайтуусу зарыл. Кайрадан угууну, сезүүнү жана адам болууну үйрөнүү керек. Анткени руханиятсыз цивилизация өз келечегин жоготот.
– Сизге чын дилимден бекем ден соолук, чыгармачылык эргүү, жаңы китептерди, эл аралык долбоорлорду жана дүйнөнүн ар тарабындагы ыраазычылык билдирген окурмандарды каалайм.
Сиздин сөзүңүз мындан ары да адамдарды бириктирип, жаштарды шыктандырып, адамзатка түбөлүк баалуулуктарды – жакшылыкты, акылмандуулукту жана руханийликти эскертип турсун.
– Чоң рахмат. Мен дүйнө жүзүндөгү бардык окурмандарга жандүйнө тынчтыгын, билимге болгон сүйүүнү, өз тамырларын урматтоону жана бардык убакта адам бойдон калуу жөндөмдүүлүгүн каалагым келет, анткени адамгерчилик – дүйнөнүн эң башкы күчү.
Маектешкен Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери, Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун вице-президенти Ассоль Молдокматова