Жарымы каза болот, 80 пайызы майыпка айланат: Инсультту жеңүү мүмкүнбү?
Маектешимдин көптөгөн ыйгарым укуктары жана жоопкерчиликтери бар. Ал – КР Саламаттык сактоо министрлигинин штаттан тышкаркы башкы реабилитациялык адиси, Кыргыз курортология жана калыбына келтирүүчү дарылоо илим-изилдөө институтунун директорунун илимий иштер боюнча орун басары жана ошондой эле медициналык ЖОЖдордо окутуучу, Бишкек шаарынын ар кандай медициналык мекемелеринде бейтаптарга кеңеш берет. Неврология илимдеринин профессору Болот Кулов менен биз эң кеңири тараган, биринчи кезекте адамдын өмүрү жана ден соолугу үчүн, экинчиден социалдык мааниси бар оорулар жөнүндө сөз кылабыз, анткени бул оорулар мамлекет жана анын жарандары үчүн экономикалык жактан жана алардын жеке жашоосу үчүн оор.
– Кыргызстанда өлүмгө жеткирген себептердин бири инсульт экенин жана ал көп болуп жатканын угууга болот. Ошондойбу?
– Бул абдан чоң медициналык жана социалдык көйгөй. Мен биздин республикадан баштайын. КР Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча өлкөдө каза болгондордун жарымына жүрөк-кан тамыр оорулары себеп болгон. Бул статистикага инсульт да чоң салым кошот. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун маалыматы боюнча, биз учурда мээ кан тамыр оорулары жана атап айтканда, инсульттун пандемиясын баштан кечирип жатабыз.
Жыл сайын дүйнө жүзү боюнча 15 миллиондон ашык адам инсульттан жабыркайт. 2030-жылга чейин жыл сайын кеминде 23 миллион адам инсультка кабылат деп болжолдонууда. Өлүмгө келсек, азыр жыл сайын 6 миллиондон бир аз ашык адам инсульттан каза болсо, 2030-жылга карата бул көрсөткүч 8 миллионго жеткен.
Мисалы, Россияда инсультка кабылган бейтаптардын 35 пайызы биринчи айдын ичинде каза болот, ал эми биринчи жылы дагы 15 пайыз кошулат. Кыргызстанда, КР Саламаттыкты сактоо министрлигинин маалыматы боюнча, оорулуулардын дээрлик жарымы биринчи айдын ичинде каза болуп, а 80 пайызга жакыны биротоло майыпка айланууда.
– Инсультту дарылоо ыкмасы жакшыртылат деп үмүттөнсөк болобу?
– Ооба, албетте. Бирок инсульт менен ийгиликтүү күрөшүү үчүн, биринчи кезекте, системалуу мамилеге негизделген заманбап медициналык жардам көрсөтүү стратегиясын түзүү зарыл. Бул эмнени билдирет? Негизгиси биринчи профилактика аркылуу ооруну азайтуу. Мисалы, инсульт үчүн негизги коркунуч фактору катары белгилүү болгон артериялык гипертензияны аныктоо жана адекваттуу дарылоо анын өнүгүшүн олуттуу түрдө азайтат. Андан ары тез медициналык жардам көрсөтүү системасын түзүү өтө маанилүү.
«Убакыт – мээ» түшүнүгү маанилүү, ал «терапевтикалык терезе» учурунда, башкача айтканда, инсульттан кийинки 3-4 сааттын ичинде милдеттүү түрдө ооруканага жаткырууну билдирет. Мындан тышкары, курч инсультту дарылоонун заманбап стандарты жогорку технологиялык ыкмаларды колдонуу менен атайын инсульт борборлорунда дарылоону камтыйт. Акырында ар бир бейтап үчүн жекече экинчилик алдын алуу программасы иштелип чыгышы керек, ошондой эле эрте жана этаптуу нейрореабилитация системасын уюштуруу зарыл.
– Кыргызстанда тромболизис ыкмасы колдонулабы?
– Тромболизис – инсультту дарылоонун жогорку технологиялык ыкмаларынын бири, аны колдонуу майыптуулуктун ыктымалдыгын олуттуу түрдө азайтат жана реабилитация процессин жакшыртат. Тромболизис же башкача айтканда, тромболитикалык терапия, тамырдын люменин жаап турган уюган канды эритип, мээнин ишемиялык бузулган жеринде кан агымын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берет.
Бул ыкманы колдонуунун кыйынчылыгы - уюган канды эриткен дары алгачкы 4,5 саатта гана эффективдүү болот. Бул жерде курч инсульттун логистикасы өтө маанилүү. Ал бейтапты ооруканага тез жеткирүү, адистештирилген бөлүмгө кабыл алуу, КТ же МРТдан, ангиографиялык жабдыктан же баш мээнин тамырларынын УЗИсинен, лабораториядан кыска мөөнөттө өткөрүүнү камтыйт, ошондуктан аталган бөлүмдөр күнү-түнү иштөөгө тийиш.
Дагы бир ыкмасы бар, бул механикалык тромбоэкстракция. Аны колдонууда тамырдын люменин жаап калган уюган канды идишке киргизилген атайын катетерлердин жардамы менен алып салууга болот. Менин билишимче, биз бул эки дарылоо ыкмасын тең колдонобуз: Бишкектеги айрым жеке клиникаларда тромболизисти колдонот, ал эми тромбоэкстракцияны Улуттук госпиталдын нейрохирургдары жасашат, бирок тилекке каршы, дайыма эмес, зарылчылыкка жараша гана колдонуп келишет.
– Биздин республикалык деңгээлдеги башкы медициналык мекеме Улуттук госпиталда ушундай логистика барбы?
– Бул учурда улуттук госпитал курч инсульт логистикасынын акыркы пункту болуп саналат, анда курч инсультту адекваттуу дарылоо үчүн бардык зарыл болгон адамдык жана техникалык ресурстар топтолушу керек. Бирок тилекке каршы, Улуттук госпиталдын азыркы учурда толук технологиялык мүмкүнчүлүктөрү жок.
– Неврологиялык ооруларды аныктоодо, дарылоодо жана дарылоону көзөмөлдөөдө техникалык жабдуулар кандай роль ойнойт?
– Бул эң маанилүү шарттардын бири. Бир нерсени дарылоодон мурун биз эмнени дарылап жатканыбызды билишибиз керек жана аны заманбап инструменталдык жана лабораториялык жабдуулар менен гана билүүгө мүмкүн.
Инсульттан кийинки бейтаптарды реабилитациялоо маселесине кененирээк токтолгум келет. Дагы бир жолу көңүлүңүздү сандарга бурайын: инсульттан аман калгандардын 80 пайызы өмүр бою майыптар, алардын 30 пайызы сырттан кароого муктаж, 20 пайызы өз алдынча баса албайт жана ар кандай эсептөөлөр боюнча бейтаптардын 12-20 пайызы гана мурдагы абалына кайтып келет. Бул көрсөткүчтөрдөн аталган категориядагы бейтаптардын реабилитациясынын маанилүүлүгү көрүнүп турат.
Инсультка кабылган бейтаптарды медициналык реабилитациялоо көп этаптуу процесс. Биринчи этап оорунун биринчи күнүнөн баштап керебетке туура жайгаштыруу, пассивдүү гимнастика, укалоо жана пациентти тик абалга акырындык менен которуу менен башталышы керек. 28 күндү түзгөн курч мезгил аяктагандан кийин, бузулган функциялар толук калыбына келтирилген шартта, бейтапка амбулатордук же санаториялык дарылоо сунушталат.
Эгерде бейтап дагы эле сырттан жардамга муктаж болсо, ал эрте реабилитация бөлүмүнө которулат. Андан кийин эрте калыбына келтирүү мезгилинде (3-6 ай) амбулатордук же санаториялык-курорттук реабилитациялоо, ошондой эле үй шартында реабилитациялоо көрсөтүлөт. Бирок дагы да тилекке каршы, бул реабилитация схемасы бизде азырынча иштебейт.
– Ошондо биздин ооруканалар реабилитациялык бөлүм, реабилитациялык борбор катары кызмат кылууга азырынча даяр эмеспи?
– Эгер сиз мамлекеттик саламаттыкты сактоо уюмдарын айтып жатсаңыз, анда жок. Инсультка кабылган бейтаптарды реабилитациялоону толук ишке ашыруу үчүн адистештирилген эрте нейрореабилитациялык бөлүмдөрдү жана медициналык реабилитациялык борборлорду уюштуруу зарыл.
Бүгүнкү күндө балким, Кыргыз курортология жана реабилитациялык дарылоо илимий-изилдөө борбору гана медициналык реабилитациялоонун, анын ичинде анын бардык этаптарын камтыган инсультту реабилитациялоонун көп профилдүү борбору катары толук классификацияланышы мүмкүн.
– Эмне үчүн ушунча жылдан бери жүрүп жаткан реформалардан кийин деле мактана турган эч нерсебиз жок, биз умтулган жыйынтыкка дагы да жете элекпиз?
– Бул суроого так жооп берүү мен үчүн кыйын, мен дарыгермин жана профессионалдык көз караш менен айта алам: биздин милдетибиз муктаж болгон адамга жардам берүү. Ал эми реформаларга жана медицинаны каржылоого келсек, бул суроолор менен саламаттыкты сактоонун уюштуруучуларына жана саясатчыларга кайрылсаңыз туура болот.
– Саламаттыкты сактоонун жеке тармактарын өнүктүрүү жолуна түшүшүбүз керекпи?
– Ар бир потенциалдуу бейтаптын тандоосу болушу керек. Элдин чөнтөгүндөгү акчасын саноо, дарыланууга мүмкүнчүлүгү барбы же жокпу - ал биздин иш эмес. Биз аларга мүмкүнчүлүктөрдү, анын ичинде кымбат болсо да, жогорку технологиялуу жеке медицинаны берип, тандоону өздөрүнө калтырышыбыз керек.