ММЛУнун доценти Дмитрий Беляков: Кыргыз тилин билүү атаандашуудагы артыкчылыкка айланууда
Кыргыз тили Москва мамлекеттик лингвистикалык университетинде факультатив катары эмес, толук кандуу экинчи чет тили катары окутулат. Адатта 10–15 кишиден турган чакан тайпаларда окутулат, жаңы тайпаларга төрт жылда бир жолу кабыл алынат. Бүтүрүүчүлөр жөн гана котормочу катары даярдалбайт, алар Кыргызстандын жана Борбор Азиянын тарыхын, экономикасын, саясатын, адабиятын жана маданиятын окушат. Россиялык жогорку окуу жайына кыргыз тилин билген адистер эмне үчүн керек, эмне үчүн атаандашуудагы артыкчылыкка ээ болуу үчүн англис тили жетишсиз болуп калды, жасалма интеллект котормочуларды жана филологдорду алмаштыра алабы, Кыргызстанды таанып-билүүдө Айтматов менен "Манас" кандай роль ойнойт жана эмне үчүн Россия менен Кыргызстанга заманбап котормолор жетишпейт – бул тууралуу ММЛУнун Эл аралык мамилелер жана социалдык-саясий илимдер институтунун директору, Россиянын германисттер союзунун президенти Дмитрий Беляков айтып берди.
– ММЛУда кыргыз тили факультатив катары эмес, кесиптик экинчи чет тили катары окутулат экен. Эмне үчүн россиялык университетке кыргыз тилин билген адистер керек болду жана мындай бүтүрүүчүлөр бүгүнкү күндө суроо-талапка канчалык ээ?
– Чынында, биздин университетибизде кыргыз тили КМШ мамлекеттеринин бир катар тилдери сыяктуу эле факультатив, ийримдер же кошумча сабактардын алкагында эмес, негизги билим берүү программаларынын алкагында окутулат. Биринчи кезекте бул бакалавриат деңгээли, бирок магистратурада да мындай мүмкүнчүлүк бар.
Кыргыз тили боюнча айтсак, мында чет өлкөлүк регион таануу сыяктуу келечектүү даярдоо багыты жөнүндө сөз болот. Багыттын аталышында эле суроонун жообунун бир бөлүгү жатат. Бизде кыргыз тилин окуган студенттер, чындыгында, жөн гана тилди окушпайт. Алар аны маданиятты кошуп, кеңири социалдык-саясий контекстте окушат. Натыйжада, алар Кыргызстан жана жалпы Борбор Азия боюнча адистерге айланышат.
Бүгүнкү күндө эксперттер гана эмес, кесиптик жашоого жаңыдан кирип жаткан жаштар да бул багыттын канчалык кеңири келечеги бар экендигин түшүнүшөт деп ойлойм. Бул Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештиги, ШКУ алкагындагы көптөгөн өнөктөштүктөр. Азыр Бишкекте дагы олуттуу деңгээлдеги эл аралык иш-чаралардын канчалык көп өткөрүлүп жатканына күбө болуудабыз.
Биздин мыкты студенттер кээ бир иш-чараларга котормочу, ыктыярчы катары жеке катышууга мүмкүнчүлүк алышат. Бул, албетте, абдан баалуу тажрыйба.
Дагы бир маанилүү жагдай бар. Бүгүнкү күндө студенттерди үзгүлтүксүз стажировкага жөнөтөбүз, бул да олуттуу атаандаштык артыкчылык болуп саналат. Мисалы, батыш тилдерин жана маданияттарын, ошол эле немис тилин окуган балдарда азыркы геосаясий кырдаалдан улам мындай мүмкүнчүлүк аз.
Мындан тышкары, кыргыз тилин экинчи чет тили катары окуган студенттерге кыргыз тилин өздөштүрүү түрк тилдеринин чоң көп түрдүүлүгүнө ачкыч экенин дайыма эскертип турабыз. Ошондуктан бул тарых саясий, лингвистикалык жана маданий жактан өтө көп кырдуу.
Бул студенттер үчүн биринчи чет тили англис тили болуп саналат. «Чет өлкөлүк регион таануу» программасы боюнча окутуунун негизги өзгөчөлүгү – студенттер өтө кеңири фондук билим алышат. Бул Кыргызстандын жана жалпы эле региондун маданияты, экономикасы, саясаты, адабияты тууралуу билимдер.
Бир жагынан, бул окууну мүмкүн болушунча кызыктуу кылат. Экинчи жагынан, студенттер өздөрү бул багытта өздөрүнүн жеке кызыкчылыктарына жана кесиптик артыкчылыктарына дал келген аспектилерди табышат.
Кыргыз тили жана маданияты менен системалуу иштөө идеясы жалпысынан кантип пайда болгондугуна келсек, мында биздин университет КМШ мамлекеттеринин тилдери жана маданияттары боюнча базалык уюм болуп 25 жылдан ашык убакыттан бери келе жатканын эскертип кетүү маанилүү. Бул статусу олуттуу жана көп нерсеге милдеттендирет. Ал биздин университетке жана эксперттерибизге Кыргызстанды өздөштүрүүнү жана Кыргызстан менен өз ара аракеттенүүнү өнүктүрүүгө кошумча түрткү берет.
Бүтүрүүчүлөргө болгон суроо-талапка келсек, ал чындап эле жогору. Муну кыргыз тили профессионалдык деңгээлде, андан тышкары эл аралык маселелер менен байланышта окутулган ЖОЖдор өтө аз, беш манжа дагы ашып кала турган санда экени менен түшүндүрсөк болот. Бул жагынан алганда ММЛУ өтө олуттуу позицияны ээлейт.
Биз чакан – 10-15 кишиден турган тайпаларды даярдайбыз. Андан тышкары, кыргыз тилине кабыл алуу төрт жылда бир жолу жүргүзүлөт: бакалавр тобун кабыл алдык, алар толук окуу циклин окуп бүтүрүшөт, андан кийин гана жаңы тайпа кабыл алынат.
Ошондуктан биз даярдаган адистердин саны чектелүү, бул алардын эмгек рыногундагы баалуулугун жогорулатат.
Англис же француз же испан тилдерин билген бүтүрүүчүлөр көп. Ал эми ушул батыш тилдеринин бирөөсүн жана кыргыз тили сыяктуу россиялык билим берүү мейкиндигинде сейрек кездешүүчү тилди бир эле учурда билген адистер өтө аз.
Жумуш берүүчүлөр муну жакшы түшүнүшөт. Эң мыкты студенттерди, ал тургай көбүнчө бардыгын окуу учурунда эле байкай башташат. Балдар ар кандай мекемелерде практикадан, стажировкадан, таанышуу сапарларынан өтүшөт, ошол жерден алар көзгө урунат.
Бул массалык маалымат каражаттары, ири маалымат холдингдери – ТАСС, Спутник, «Известия» – КМШ өлкөлөрүнө чоң көңүл бурган түзүмдөр. Анан албетте, дипломатиялык мекемелер.
Биз ар дайым сыймыктануу менен айтабыз, бүтүрүүчүлөрүбүз Россиянын Тышкы иштер министрлигинин системасында – борбордук аппаратында да, Россия Федерациясынын элчиликтеринде да, анын ичинде Кыргызстанда жана Казакстанда да иштешет.
Мындай ийгиликтүү мисалдар азыркы студенттерге да чоң жардам берет. Кээде кашаанын ичиндеги "сейрек" тилди, мисалы, кыргыз тилин үйрөнүү, башында балдарды бир аз адаштырышы мүмкүн. Бизде тилдерди бөлүштүрүү боюнча кыйла катуу система иштейт. Албетте, студенттердин каалоолорун эске алууга аракет кылабыз, бирок университет бөлүштүрүү укугун өзүндө калтырат.
Анан студент күтүлбөгөн жерден кыргыз тилин алганда, башында суроолор жаралышы мүмкүн. Бирок бүтүрүүчүлөрдүн кесиптик жолдорун көрсөтүп, стажировка жана жумушка орношуу мүмкүнчүлүктөрүн түшүндүргөндө, бул балдардын алдында чындап эле кызыктуу академиялык жана кесиптик тагдыр күтүп турганы тез эле түшүнүктүү болуп калат.
– Сиз кыргыз тилине болгон кызыгуу кыска мөөнөттүү мода эмес, ал интеграциянын узак мөөнөттүү стратегиясына байланыштуу деп айттыңыз. Россия менен Кыргызстандын 10–20 жыл алдыдагы мамилелерине көз чаптырсак, кайсы тармактарда кыргыз тилин, маданиятын жана коомун билген адистер өзгөчө керек болот деп ойлойсуз– дипломатияда, бизнесте, билим берүүдө, медиадабы?
– Бул биздин принципиалдуу позициябыз. Бул иштин узак мөөнөттүү жана стратегиялык экенине бекем ишенебиз. Студенттерибизди дал ушундай багытта тарбиялайбыз, окутуучуларыбыз жана эксперттерибиз да терең ишенишет.
Кыргыз тилин жана маданиятын билген адистер талап кылына турган тармактар жөнүндө сөз кыла турган болсок, албетте, бул дипломатия, билим берүү, медиа.
Мен буга сөзсүз түрдө туризмди, анын ичинде эл аралык туризмди кошом. Жакын арада дал ушул тармакта барган сайын жаңы долбоорлорду жана байланыштарды көрөбүз деп ойлойм. Бул жерде тилди, географияны жана маданиятты билүү өтө талап кылынат.
Туризм же бизнес чөйрөсүндөгү өз ара аракеттенүү жөнүндө сөз кылганда, сөзсүз түрдө мындай долбоорлорду медиалык жана маалыматтык коштоо маселеси жаралат. Ошондуктан, россиялык жана кыргызстандык өзгөчөлүктөрдү бир убакта түшүнгөн медиа коммуникация адистери да талап кылынат.
Түз бизнести айта турган болсок, Россия менен Кыргызстандын биргелешкен долбоорлорун лингвистикалык, котормочулук жана уюштуруу-лингвистикалык коштоо багытын бөлүп көрсөтмөкмүн. Бул абдан келечектүү багыт.
Университетибизде негизги билим берүү программалары менен катар Россия менен Кыргызстандын бизнес долбоорлорун уюштуруу-лингвистикалык коштоо чөйрөсүндө адистерди даярдоого багытталган кошумча квалификацияны жогорулатуу жана кесиптик кайра даярдоо программасы ийгиликтүү ишке ашырылууда.
Жакын арада бул программадан өткөн алгачкы адистер бүтүрүүчү болушат.
Бул жерде маанилүү өнөктөштүк жаралды. Жалпысынан алганда, ар кандай олуттуу билим берүү, маданий жана илимий долбоорлор эмгек рыногунда иштеген, суроо-талапты түшүнгөн жана чыныгы муктаждыктарды билген реалдуу өнөктөштөр менен өз ара аракеттенүүдө ишке ашырылганы туура деп эсептейм.
Мындай мамиле жалаң гана кагаз бетинде эмес, реалдуу кесиптик жашоо үчүн да талап кылынуучу адистерди даярдоого мүмкүндүк берет.
Мен айтып жаткан программа Россия жана Кыргызстан достук коому менен тыгыз өз ара аракеттенүү аркылуу иштелип чыккан жана ишке ашырылууда. Эгер ал сыноодон ийгиликтүү өтсө, албетте, дагы кандай кошумча программаларды өнүктүрүүгө болорун ойлонобуз.
Бизде кыргыз тили жана кыргыз маданияты боюнча онлайн курстарыбыз да бар. Менимче, алардын потенциалы азырынча толук ачыла элек.
Маал-маалы менен ири курулуш концерндеринен, маданий фонддордон кызматкерлеринин кыргыз тили жагынан квалификациясын жогорулатуу боюнча суроо-талаптар келип турат.
А бул жерде университетибизде иштеген Чыңгыз Айтматов атындагы кыргыз тили жана маданият борбору чоң роль ойнойт.
Айтматовдун өзү да өтө символикалуу. Чыңгыз Айтматов XXI кылымдын башында биздин борборубузга келип, ачылышына активдүү катышкан. Бул биз бүгүн жасап жаткан ишибизге жоопкерчиликти да, салмактуулукту да кошот.
Айтматов – уникалдуу жана өтө көп кырдуу инсан. Анда биз айтып жаткан бардык багыттар: дипломатия, журналистика, филология, чыгармачылык сыяктуу нерселер биригип тургандай.
Анан мында кыргыз тилин жана Кыргызстанды билген адистер талап кылына турган дагы бир чөйрө жаралат – бул маданият, болгондо да кинематограф, адабият, маданий долбоорлор.
Бул маселелерге канчалык олуттуу мамиле кылган сайын, турмуш-тиричиликтин деңгээлинде, азыркы маданият жана искусство деңгээлинде бири-бирибизди өтө аз билээрибиз айкын болот. Кээде уяла тургандай эле аз.
Бул кырдаалды өзгөртүү, эски маданий көпүрөлөрдү бекемдөө жана жаңыларын куруу – бул биз даярдап жаткан жана Борбор Азия аймагын изилдеген адистер үчүн да олуттуу милдет.
– Бүгүнкү күндө англис тили чындыгында эле эл аралык баарлашуунун универсалдуу тили болуп калды. Жаш адиске экинчи чет тилин – кыргыз, немис же башка тилди бир нече жыл окууга убактысын коротуунун зарылчылдыгы барбы? Тилди билүү адамга жөн гана сүйлөй алуу мүмкүнчүлүгүнөн тышкары дагы эмне берет?
– Англис тили чындыгында эле эл аралык баарлашуу тили бойдон калууда, бирок англис тилин гана билүү ийгиликтүү карьера куруу үчүн жетиштүү деп ойлоо туура эмес.
Бүгүнкү күндө англис тили – бул база. Көптөгөн кесиптик чөйрөлөрдө аны билүү кадыресе нерсеге айланды. Чыныгы артыкчылыкты эки, үч же төрт чет тилди билген адамдар алышат.
Биздин университетибизде бир гана лингвистикада эмес, бардык билим берүү программаларында – эл аралык мамилелер, саясат таануу, социология, укук таанууда да – кеминде эки чет тил окутулат.
Көп учурда студенттер кошумча үчүнчү же төртүнчү тилди тандашат.
Айрыкча биринчи тили батыш тили, мисалы англис тили, ал эми экинчи тили чыгыш тили, мисалы кыргыз тили болгон айкалыш кызыктуудай сезилет.
Бул адамга Чыгыш менен Батыштын диалогунун борборунда болууга, бул өз ара аракеттенүүнүн нюанстарын жана өзгөчөлүктөрүн түшүнүүгө мүмкүндүк берет. Бул чындап эле олуттуу атаандаштык артыкчылык.
Англис жана кыргыз тилдерин билген чет өлкөлүк аймак таануу боюнча адистерибиз дал ушул маданий өз ара аракеттенүү көйгөйлөрүнүн ичинде болушат.
Немис тилин сурооңузга кошконуңузга өзгөчө кубанычтамын, анткени менин кесиптик адистиктеримдин бири – германистика.
Бул жерде мага Гётенин "чет тилдерди билбеген адам өз тили жөнүндө эч нерсе билбейт" деген ою жакын.
Бул абдан маанилүү ой. Чет тилдерди жана чет элдик маданияттарды үйрөнүү менен биз өзүбүздөн качпайбыз, тескерисинче, жакындайбыз. Өз маданиятыбызга жаңы көз караш менен карайбыз, анын өзгөчөлүктөрүнө жана ички логикасына башкача кароого мүмкүнчүлүк алабыз.
Ошентип, заманбап эмгек рыногу үчүн абдан маанилүү компетенцияга ээ болобуз.
Виггенштейндин белгилүү бир ою да бар: "Менин тилимдин чек арасы - менин дүйнөмдүн чек арасы".
Менимче, адистерге бул түшүнүктү терең түшүнүү маанилүү. Тил - бул жөн гана сүйлөшүү мүмкүнчүлүгү эмес.
Бул алда канча тереңирээк маданий, философиялык жана антропологиялык тарых.
Адамга чет тилдерди жана маданияттарды үйрөткөн диалог, менимче, заманбап эл аралык мамилелердин, заманбап саясаттын жана заманбап маданияттын ажырагыс бөлүгү болуп саналат.
– Бул суроо жасалма интеллекттин өнүгүшү менен ого бетер курч болуп баратат: нейрон тармагы текстти же сүйлөшүүнү секунданын ичинде которуп коёт. Тилди жана маданиятты чындап билген адам машина азырынча түшүнө албаган эмнени түшүнө алат?
– Жасалма интеллект маселеси бүгүнкү күндө чындап эле курч угулат.
Биздин университетибизде да жасалма интеллекттин мүмкүнчүлүктөрүн изилдөөгө чоң көңүл бурабыз, бирок абдан маанилүү нерсени унутпоого аракеттенебиз: жасалма интеллект ар дайым табигый интеллекттен үйрөнөт.
Менимче, бул принциптүү туура мамиле.
Адам менен жасалма интеллекттин өз ара аракеттенүүсүндө, жасалма интеллект адам ээлик кылган курал бойдон калышы керек. Анткени, эгерде жасалма интеллект адамга жана адамдын интеллектине толугу менен ээлик кыла баштаса, бул жакынкы келечекте олуттуу кыйынчылыктарды жаратышы мүмкүн.
Тилдер жана котормо жөнүндө сөз кыла турган болсок, албетте, бүгүнкү күндө нейрон тармагы текстти же сүйлөшүүнү бир нече секунданын ичинде которо алат.
Бирок бул жерде абдан чоң айырмачылык бар.
Машина эмне айтылганын которо алат. Ал эми эмнени көздөгөнүн компетенттүү эксперт, адис, адам гана тактай алат.
Сезимдер, эмоциялар, подтексттер, контексттер болот, аларды эске албастан билдирүүнүн маанисин туура кабыл алуу мүмкүн эмес.
Андыктан бул жерде машина котормосу гана жетишсиз.
Кеп баалуулуктар, терең маанилер, бул маанилердин калыптанышы, аларды чечмелөө жана андан кийин которуу жөнүндө болуп жатат.
Бүгүнкү күндө бул процесстерде курал катары жасалма интеллектти толугу менен айланып өтүү мүмкүн эмес. Бирок башкы ролду адам сактап калышы керек, мен ушундай көз караштамын.
Бул тууралуу дүйнөлүк деңгээлдеги илимий борбордун алкагында кесиптештерибиз көп ойлонушат, анын бир бөлүгү биздин университет. Долбоор символикалык аталышка ээ – «Баалуулук суверенитети».
Бул долбоордун алкагында олуттуу фундаменталдык жана колдонулуучу изилдөөлөр жүргүзүлүп жатат, алар баалуулук суверенитетин бекемдөө жана өнүктүрүүдөгү так ушул жасалма интеллекттин, эксперттик коомчулуктун жана технологиялардын ролуна байланышкан суроолорго жооп издөөгө аракет кылышат.
Бирок эгер сиздин сурооңузга негизги жоопту өтө кыскача айтсак, анда тилди жана маданиятты чындап билген адам, машина азырынча дайыма эле түшүнө бербеген нерсеге жетише алат – бул ишеним.
Ал эми ишеним – бул ар дайым адамдын маселеси.
Азыркы эл аралык мамилелерди ишенимсиз куруу өтө кыйын.
– Жасалма интеллекттин өнүгүшү кесипкөй филологдордун, котормочулардын жана маданий байланыштар боюнча адистердин баалуулугун жок кылбай, тескерисинче, жогорулата алабы? Сиздин оюңузча, филолог кесиби жакынкы он жылда кандай өзгөрөт?
– Мен жасалма интеллект айрым функцияларды алмаштырып гана тим болбостон, кесипкөй филологдордун жана маданий байланыштар боюнча адистердин баалуулугун жогорулата алат деп терең ишенем.
Туура мамиле жана туура тандалган парадигма менен жасалма интеллектти колдонуу мындай адистердин баалуулугун жогорулатат.
Филолог жана маданий коммуникация боюнча адис кесиптери жакынкы жылдары олуттуу өзгөрүүлөргө дуушар болот.
Азыртадан эле жасалма интеллект көптөгөн күнүмдүк процесстерди автоматташтырууга, сапаттуу корпустук анализди тез жана жеткиликтүү кылууга мүмкүндүк берүүдө. Бул салттуу филологияны бүгүнкү күндө толугу менен өзгөрүп баратат.
Бирок изилдөөчү, окумуштуу жана филолог бул процесстердин субъектиси бойдон калышы, ал эми жасалма интеллект курал гана болушу принципиалдуу маанилүү.
Жакында эксперттик форумдардын биринде Россиянын президентинин администрациясынын жетекчисинин орун басары Максим Орешкиндин жасалма интеллект экономиканы кантип өзгөртөөрү жөнүндөгү пикирин уктум.
Ал жасалма интеллект технологияларын билбеген адистер жакынкы келечекте эмгек рыногунда олуттуу көйгөйлөргө туш болушу мүмкүндүгүн белгиледи.
Кеп жасалма интеллект бардык башка кесиптерди сүрүп чыгарат дегендик эмес.
Кеп башкада: эгерде адис бүгүн өзүнүн кесиптик чөйрөсүндө жасалма интеллекттин мүмкүнчүлүктөрүн пайдалана албаса, ал мындай куралдарга ээ болгондордон тез эле артта кала баштайт.
Мунун баары филология үчүн да толугу туура келет.
Менимче, филологиянын медиа коммуникациялар менен жакындашуусу улана берет. Азыртадан эле биз филология менен медианын кесилишинде жаткан изилдөөлөрдү жана диссертацияларды барган сайын көп көрүүдөбүз. Заманбап орус адабияты жана классикалык адабият медиа коммуникация процесстери жана медиа технологияларынын призмасы аркылуу барган сайын көп изилденүүдө.
Бул процесс, менимче, барган сайын ылдамдай берет.
Ошондуктан, мындай маселелер менен алектенген университеттик түзүмдөр кошумча өнүгүүгө ээ болушу абдан маанилүү.
Мисалы, биздин университетибизде коммуникациялык технологиялар кафедрасы активдүү өнүгүп жатат. Анда даярдоо, журналистика, жарнама жана коомчулук менен байланыш сыяктуу суроо-талапка ээ багыттар ишке ашырылат.
Ошол эле учурда кафедранын көптөгөн эксперттери академиялык чөйрө менен гана эмес, реалдуу сектор менен да байланышта. Алар Журналисттер союзунун, «Россия – мүмкүнчүлүктөр өлкөсү» платформасынын жана башка түзүмдөрдүн өкүлдөрү.
Илим жана окутуу ишин реалдуу кесиптик тажрыйба менен айкалыштырылат дагы, студенттерге филология жана медиа коммуникациядагы биз сөз кылып жаткан процесстердин алдыңкы сабында болууга мүмкүндүк берет.
Менимче, ушундай мамиле гана студенттерди бүгүнкү эмес, эртеңки эмгек рыногуна даярдоого мүмкүндүк берет.
– Жасалма интеллект эссе жазууну, чыгармаларды талдоону жана адабий стилдерди тууроону билет. Ушундан улам филология жана адабиятты окутууну балким, өзгөртүү керек болуп жүрбөсүн – кайталоону азыраак талап кылып, көбүрөөк чечмелөөгө, булактарды салыштырууга жана өз алдынча ой жүгүртүүгө үйрөтүү керектир?
– Албетте, филология жана адабиятты окутуу буга чейин эле тез өзгөрүп келген.
Менимче, студенттерди көбүнчө оозеки түрдө айтууга, ой жүгүртүүгө активдүү түрткү берүү туура.
Бүгүнкү күндө жашырбай эле айтканда, мугалимдер студенттерге берген көптөгөн жазуу иштери жасалма интеллекттин жардамы менен аткарылат.
Ал эми аудиториядагы жандуу талкуу башка мыйзамдар боюнча өнүгөт.
Туура даярдалган талкуулар, пландалган дискуссиялар, менимче, сабактын ийгиликтүү жана талап кылынган формасы болуп калат.
Ошол эле учурда, мурункудай эле, мугалимдин, айрыкча гуманитардык дисциплинанын мугалиминин алдында негизги милдет турат – студентти материалды өз алдынча алууга, китеп окууга, тема боюнча өз алдынча издөө жүргүзүүгө түрткү берүү.
Мына ушул түрткү берүү жөндөмү азыркы филология жана адабият мугалиминин эң маанилүү компетенциясы болуп саналат.
Мугалим маалыматтын жалгыз булагы болгон мезгил эбак эле артта калды.
Бүгүнкү күндө ар кандай адабий факты, термин, дата, ысым, чыгарманын аталышын смартфондон бир нече секунда ичинде табууга болот.
Ошондуктан азыр фактылардын өзү анча маанилүү эмес.
Мугалим студентке бере алган психологиялык жана интеллектуалдык мотивация маанилүү. Интернеттен издеп таба албай турган, а эми жасалма интеллект азырынча толук ээлик кыла элек концептуалдык, маданий, фондук билимдер маанилүү.
Дагы бир принципиалдуу жагдай – жасалма интеллектти четке кагууга же жөн эле тыюу салууга болбойт.
Сабактарда аны кантип колдонууну үйрөнүү керек.
Жакында биз коммуникациялык технологиялар кафедрасы жана университеттик лаборатория менен биргеликте кызыктуу тажрыйба өткөрдүк.
Эксперименттик долбоорду ишке ашырдык, анын алкагында студенттер бир семестр бою тайпаларда новелла жазышты.
Бирок өзгөчөлүгү – бул чыгармачыл топтун катышуучуларынын бири жасалма интеллект болду.
Башкача айтканда, студенттер тексттерди ЖИ менен биргеликте жаратышты, андан кийин бул иштин жыйынтыктары талкууланып, бааланды.
Бул эксперимент студенттердин да, эксперттердин да чоң кызыгуусун жаратты.
Жасалма интеллект алып келген мүмкүнчүлүктөр жана тобокелчиликтер контекстинде чыгармачылыктын өткөн, азыркы жана келечеги тууралуу абдан ачык сүйлөшүү болду.
Бул долбоор улантылат деп ойлойм.
Биз бул теманы илимий-популярдуу долбоорлорубузда, социалдык тармактарда да жигердүү изилдеп жатабыз.
Мисалы, Салыштырмалуу адабият таануу жана маданий дипломатия лабораториябыздын социалдык тармактарында рубрика бар: биз көркөм тексттин үзүндүсүн жарыялап, окурмандарга ал белгилүү классикке таандыкпы же автордун стилин туурап, жасалма интеллект тарабынан жаратылганбы деп аныктоону сунуштайбыз.
Ал эми жооптор бир тараптуу болбойт.
Көп учурда окурмандар жаңылышат.
Бул адабий стилдерди көчүрүүдө жасалма интеллект чындап эле тез өнүгүп жатканын көрсөтөт.
Бирок бул жерде эң башкысы – мындай темалардан качпоо жана көйгөй жоктой түр көрсөтпөө.
Жасалма интеллекттин мүмкүнчүлүктөрүн, анын чектерин жана ага байланыштуу тобокелдиктерди чынчылдык менен изилдөө керек.
Бул жерде албетте, дагы бир чоң суроо - этикалык суроо туулат. Менимче, жакынкы келечекте бул чөйрөдө сөзсүз түрдө белгилүү бир этикалык ченемдер жана кодекстер пайда болот.
– Сиз “Айтматовду окууну” өткөрдүңүз. Айтматовду, «Манас» эпосун, өлкөнүн тарыхын жана маданий кодун билбей туруп, кыргыз тилин жана Кыргызстанды жакшы түшүнүүгө болобу? Дипломаттарды жана эл аралык мамилелер боюнча адистерди даярдоодо адабият кандай роль ойнойт?
– Айтматов окуулары – бул биз үчүн абдан чоң жана маанилүү долбоор, аны биз кыргызстандык өнөктөштөр, Кыргыз-Россия Славян университети менен биргеликте, Россия Федерациясынын илим жана жогорку билим министрлигинин колдоосунда ишке ашырып жатабыз.
Долбоор Айтматовдун өздүгүнө, чыгармачылыгына жана мурасына Кыргызстандын, Россиянын жана КМШнын азыркы маданий жана билим берүү процесстеринин кеңири контекстинде арналган.
Жыл сайын ага катышуучулардын саны көбөйүүдө, бул бизди абдан кубандырат.
Бул өнөктөштөр менен биргеликте Айтматовдун мурасын санариптик жана академиялык чөйрөдө жайылтуунун туура жолдорун таап жатканыбызды билдирет.
Иш жүзүндө классиканы азыркы санариптик мейкиндикте кантип актуалдуу кылуу керек деген суроого жооп берүүгө аракет кылып жатабыз.
Жакында эле мен ММЛУдагы Чыңгыз Айтматов атындагы кыргыз тили жана маданият борборунун жетекчиси менен Айтматов жана «Манас» эпосу жөнүндө сүйлөштүм.
Ал айткан ой эсимде сакталып калды: «Манас» – бул улуттун өзүнчө бир тамыры, ал эми Айтматов – анын жүзү. «Манас» бул тамырлардын калыптануусун көрсөтөт, ал эми Айтматов – ошол тамырды заманбап маданият менен азыктардырат».
Бул пикир мага абдан жагат.
Албетте, Айтматовду жана «Манасты» билбей туруп, кыргыз тилин жана Кыргызстандын маданиятын туура түшүнүү мүмкүн эмес.
Айтматовдун образы уникалдуу, анткени ал коомдук-саясий процесстердин курч кырларын бириктирет. Ал жазуучу, дипломат, журналист, насаатчы.
Анын көп кырдуулугу анын инсандыгын жана чыгармачылыгын изилдөө аркылуу абдан олуттуу маанилерге жана тыянактар чыгууга мүмкүндүк берет.
Бул кыргыз жана орус маданий коддорунун диалогунун дагы бир мисалы.
Орус тилинин мейкиндиги жана орус маданий контексти аркылуу Айтматов дүйнөлүк масштабда кыргыз маданиятынын жана кыргыз баалуулуктарынын тереңдигин ачууга мүмкүнчүлүк алган.
Муну да унутпаш керек.
Биз ракурсту Айтматов окууларынын алкагында дайыма баса белгилөөгө аракет кылабыз.
Бишкекте КРСУнун аянтчасындагы форумдарыбыздын бирин Россиянын илим жана жогорку билим берүү министринин орун басары Константин Могилевский ачып жатып, Айтматов орус жана кыргыз маданий коддорунун жемиштүү диалогунун үлгүсү экенин түз айткан.
Менимче, бул фундаменталдык жактан жана иш жүзүндө абдан так багыт.
«Манас» эпосуна келсек, эпос жаштар арасында да чоң кызыгууну жаратарын белгилей кетүү маанилүү. Студенттерибиздин жана жаш окумуштууларыбыздын демилгеси менен жакынкы арада, балким, ушул окуу жылында биз өнөктөштөр менен биргеликте «Манас» эпосун изилдөөгө арналган жаштар конференциясын өткөрүүнү пландап жатабыз.
Жаштар мындай демилге менен чыкканда, бул чындап эле чыгармачыл ой жүгүртүүнү жана интеллектуалдык талкууну талап кылган актуалдуу маселе жөнүндө сөз болуп жатканын билдирет.
Башкача айтканда, бул жөн гана айнектин астында жаткан музейлик баалуулук жөнүндөгү нерсе эмес.
Бул тирүү, жүрөгү согуп турган маданият жөнүндө сөз.
Бул демилгени ар тараптан колдоп, зарыл болгон маалыматты өз ресурстарыбызга сөзсүз жарыялап турабыз.
Дипломаттарды жана эл аралык мамилелер боюнча адистерди даярдоодо адабияттын ролуна келсек, ал албетте, абдан чоң.
Тарыхтан деле көптөгөн олуттуу дипломаттар адабий эмгек менен алектенгенин билебиз. Айтматовду, Грибоедовду, Тютчевди атасак болот. Мындай мисалдар абдан көп.
Эмне үчүн?
Анткени адабият жана искусство адамга көрүнүштү ар тараптуу кароону, аны ар кайсы тарабынан көрүүнү, ар кандай көз караштарды салыштырууну, далилдерди таразалоону үйрөтөт.
Негизинен гуманитардык илимдерде, айрыкча адабият таанууда ушул багыт камтылган.
Михаил Бахтин муну чоң адабияттын полифониялык принциби – бир татаал көйгөй тууралуу сүйлөгөн ар кандай үндөрдүн тең укуктуулугу деп атаган. Дипломат үчүн мындай ой жүгүртүү өтө маанилүү.
Бирок башкача да жооп берүүгө болот.
Адабиятты билүү – бул ар дайым кеңири контекстти жана олуттуу фондук билимдерди өздөштүрүү.
Белинский Пушкиндин "Евгений Онегин" чыгармасын "орус турмушунун энциклопедиясы" деп бекеринен атаган эмес.
Улуу жазуучу чындыгында өз чыгармасында азыркы замандын өзгөчө бир энциклопедиясын жараткан.
Ал эми дипломат үчүн мындай билимдерди билүү чоң мааниге ээ.
Акырында, адабиятты окуу маданият жана сабаттуулук менен түздөн-түз байланыштуу.
Көп окуган адам акырындык менен тилдик ченемдерди өздөштүрүп, кебин өнүктүрүп, сөз байлыгын кеңейтет.
Дипломат үчүн бул дагы принципиалдуу маанилүү кесиптик сапат болуп саналат.
– Бүгүн Кыргызстан менен Россия билим берүү чөйрөсүндөгү кызматташтыгын кеңейтип, КРСУ, биргелешкен мектептер, академиялык алмашуулар өнүгүп жатат. IT, инженердик жана жаратылыш илимдери боюнча адистиктерге суроо-талап жогорулап жатканда, гуманитардык илимдер жана филология экинчи планга кетип калуу коркунучу жокпу? Эмне үчүн технологиялык мамлекетке филологдор дагы деле керек?
– Кыргызстан менен Россия гуманитардык чөйрөдө гана эмес, IT, инженердик жана жаратылыш илимдеринде да билим берүү жана илимий кызматташтыкты чындап эле кеңейтип жатат.
Өз байкоолорумду бөлүшөйүн.
КРСУда биринчи жолу 2023-жылдын башында болгом. Ал кездеги университет менен азыркы, 2026-жылдагыны салыштырсак, өзгөрүүлөр чындап эле байкалат.
Анын ичинде олуттуу технологиялык өзгөрүүлөр.
КРСУнун ректорунун командасы, университеттин Кыргызстандан да, Россия Федерациясынан да алган колдоосу, абдан байкаларлык секирик жасоого мүмкүндүк берет.
Мындай технологиялык өнүгүүнүн фонунда гуманитардык илимдер жана филология экинчи планга кетип калуу коркунучу барбы?
Албетте, белгилүү бир тобокелчиликтер бар.
Мүмкүн, гуманитардык илимдерге каржылоо үчүн атаандашуу кыйыныраак болушу мүмкүн.
Бирок жалпысынан мен абдан оптимисттик маанайдамын.
Бүгүнкү күндө Кыргызстанда да, Россияда да ишке ашырылып жаткан көп сандагы ар кандай олуттуу технологиялык долбоорлор сөзсүз түрдө лингвистикалык, коммуникациялык жана котормочулук коштоого муктаж.
Филология – бул биринчи кезекте коммуникация, анын теориясы жана практикасы жөнүндөгү окуя.
Мындан тышкары, технологиялык долбоорлор педагогикалык коштоого муктаж, анткени кадрларды даярдоо керек.
Акырында, ар кандай технологиялык долбоор адамдын катышуусуна муктаж.
Ал эми бул гуманитардык илимдерге туздөн-түз таандык.
Басымды туура коюу, маанилерди долбоорлоо, бул маанилерди адамдарга жеткирүү, аларды туура чечмелөө – бул филологдордун жана башка гуманитардык билимдердин өкүлдөрүнүн милдети.
Ошондуктан гуманитардык илимдердин жок болуп кетиши жөнүндө айтуу таптакыр туура эмес.
Бирок илимдин ичиндеги атаандаштык албетте, күчөйт.
Гуманитардык коомчулук өз ишинин суроо-талапка ээ экендигин жана актуалдуулугун өтө ынандырарлык кылып көрсөтүүгө аргасыз болот.
Мисал катары дүйнөлүк деңгээлдеги илимий борбордун «Баалуулук суверенитети» деген ири фундаменталдык долбоорун дагы бир жолу келтирейин, ага биздин университет консорциумдун мүчөсү катары катышат.
Университеттин мындай олуттуу долбоорго катышууга мүмкүнчүлүк алышынын өзү эле мамлекеттик артыкчылыктардын белгилүү бир багыттарын көрсөтүп турат.
Гуманитардык илимдер башка тармактар менен өз ара аракеттенүү аркылуу мамлекет, коом жана маданият үчүн олуттуу натыйжаларды берет деп ишенүүгө негиз бар.
Ушул жерден ректорубуз Ирина Аркадьевна Краеванын сөздөрүн эске салгым келет.
Ал бүгүнкү санариптик доордо, парадоксалдуу көрүнгөнү менен, цифрадагы катадан да коркунучтуусу маанидеги ката болушу мүмкүн деген ойду өтө так формулировкалаган.
Ал эми маани – бул дал ушул гуманитардык илимдердин өкүлдөрүнүн, атап айтканда филологдордун предмети.
Мындан тышкары, бүгүнкү күндө салттуу лингвистикалык жана филологиялык ыкмаларды да, технологияларды да бирдей камтыган көптөгөн дисциплиналар аралык багыттар пайда болууда.
Мисалга алсак, биздин университетте да активдүү өнүгүп жана студенттердин арасында барган сайын көбүрөөк кызыгууну жаратып жаткан маалыматтык коопсуздук.
Менимче, мындай дисциплиналар аралык багыттар келечекте да негизги филологиялык жана лингвистикалык принциптерди технологиялык компетенциялар менен айкалыштырууга жардам берет.
– Кыргызстан менен Россиянын ортосунда жалпы адабий жана маданий тарыхтын чоң катмары бар. Азыркы учурда эки тарапка тең сапаттуу котормолор жетиштүүбү? Россиялык окурмандарга кайсы заманбап кыргыз авторлорун активдүү тааныштыруу керек жана россиялык кайсы жазуучулардын чыгармаларын кыргыз тилине которуу керек?
– Адабий жана маданий тарыхтын жалпы катмары чындап эле чоң.
Бирок ошол эле учурда биздин сүйлөшүүбүздө мурда айтылган ойго кайрылам: биз бири-бирибиздин заманбап маданиятыбыз, атап айтканда, заманбап адабиятыбыз жөнүндө дагы эле абдан аз билебиз.
Ошондуктан азыркы учурда котормолор жетишсиз.
Алтурмак, абдан эле аз деп айтсак болот.
Заманбап орус адабиятынын кыргыз тилиндеги котормолору аз, заманбап кыргызстандык адабияттын да орус тилиндеги котормолору дээрлик жок.
Бул көйгөй биргелешкен аракеттер менен чечилиши керек.
Өнөктөштөрүбүз менен бирге бул ишке активдүү катышууга аракет кылып жатабыз.
Мисалы, өткөн жылы "Россия – Кыргызстан" жаш котормочулар мектеби болуп өттү, анда дал ушул эки тил үчүн, Россия-Кыргыз маданий диалогу мейкиндиги үчүн заманбап котормочуларды даярдоодо чоң иштер жүргүзүлдү.
Иш-чара ММЛУнун аянтчасында өткөрүлдү.
Биздин университеттин эң ири факультеттеринин бири - котормо факультети абдан активдүү катышты. Бул тармактагы маанилүү мекеме болуп саналган Котормо институту уюштуруучулук кылды.
Мындай мектептер үзгүлтүксүз өткөрүлүшү керек деп ойлойм.
Бул жерде жаңы маданий жетишкендиктер жана жаркын адабий окуялар үчүн потенциал абдан чоң.
"Айтматов окуулары" долбоорунун алкагында бизде "КМШнын заманбап гуманитардык мейкиндигиндеги салыштырмалуу адабият таануу" илимий-маалымдама басылмасын даярдоого байланыштуу өзүнчө багыт да болгон.
Бул эмгекте кесиптештер менен биргеликте Шериктештик өлкөлөрүндөгү заманбап адабий процессти изилдөө ыкмаларын комплекстүү түшүнүүгө жана тутумдаштырууга алгачкы кадамдарды жасоого аракет кылдык.
Биз атайылап XXI кылымга басым жасадык.
Процесс учурунда заманбап проза боюнча макалалар, изилдөөлөр жана адабияттар абдан аз экенин билдик.
Басылмада келечекте өнүктүрүү керек болгон негизги багыттарды, татыктуу авторлордун ысымдарын белгилөөгө аракет кылдык.
Анткени бул жерде классиктер менен чектелип калуу азгырыгы абдан чоң.
Айтматов бар, Толстой бар, Достоевский бар – алардын көркөм дүйнөлөрү менен ондогон жылдар бою алектене берсек болот.
Алардын улуу жазуучу экендиги буга жол берет.
Бирок кыргыздар орустун, орустар кыргыздын заманбап адабий процессин терең түшүнбөй туруп, толук кандуу маданий диалог жөнүндө сүйлөшүү өтө кыйын.
Басылмабызга заманбап орус адабиятынын өкүлү катары Евгений Водолазкиндин жана башка заманбап авторлордун ысымдарын киргиздик. Алардын чыгармачылыгы боюнча чакан макалалар, библиографиялык тизмелер, тексттерге жана башка медиа материалдарга шилтемелердин тандоосу даярдалды.
Мунун баары изилдөөчүлөргө заманбап адабият менен иштөөнү баштоого жардам берет деп ойлойбуз.
Кыргызстандык заманбап авторлордон Анвар Монгулов, Асель Аяпова, Батыр Койчуев, Талант Жолдошбековдордун ысымдары жаңырды.
Бирок бул тизмени, албетте, толук деп эсептөөгө болбойт.
Аны заманбап кыргыз адабиятынын жаңы ысымдарын кошуу менен дайыма кеңейтип туруу зарыл.
Ошондуктан мен бул суроого ыраазымын.
Ал чындап эле маанилүү көйгөйгө көңүл бурдурат.
Кыргызстандык окурмандар Кыргызстандын азыркы адабиятын, ал эми россиялык жана орус тилдүү окурмандарды азыркы кыргыз адабиятын жакшы билиши үчүн биргелешип аракет кылышыбыз керек.
Анын үстүнө, бул жерде сөз болгондордун арасында буга чейин таанылган ысымдар гана эмес, балким азыркы учурда чыгармаларын жаңы гана жазып баштаган, жакынкы жылдары өздөрүн тааныта турган жазуучулар да болушу керек.