Абдылдажан Акматалиев: Түрк дүйнөсүн илим аркылуу бириктирген окумуштуу
Бир окумуштуунун тагдыры – бир илимий доор
Ар бир доор улуттук илимде өз багытын, өз мектебин жараткан инсандар аркылуу таанылат. Кыргыз адабият таануу илиминде ошондой феноменалдуу фигуралардын бири – академик Абдылдажан Акматалиев. Ал жалаң гана белгилүү окумуштуу эмес, түрк тилдүү элдердин адабияттарын өз ара байланышта караган, айтматовтаанууну жаңы концептуалдык деңгээлге көтөргөн, илимий мектеп түзө алган классик илимпоз. Казак элинин улуу жазуучусу Абдижамил Нурпеисов мындан кырк жыл мурда эле Акматалиевдин илимдеги ордун так аныктап: «Кыргыз-казак адабий байланыштарын изилдеген олуттуу эмгектер аз шартта А. Акматалиевдин иши өзгөчө салмакка ээ» – деп жазган. Бул пикир убакыт өткөн сайын андан бетер ырасталып келүүдө.
Кыргыз–казак жана түрк адабий байланыштарын илимий системага салган алгачкы эмгек
Абдылдажан Акматалиевдин илимдеги башкы тарыхый миссиясы – түрк тилдүү адабияттардын өз ара байланыштарын системалуу илимий объектке айландыргандыгы. Ага чейин бул тема көбүнчө эпизоддук, идеологиялык алкакта гана каралып келген. Академик М. Каратаев Акматалиевдин эмгегинин илимий жаңылыгын мындайча так аныктаган: «Кыргыз жана казак адабияттарынын өз ара байланышындагы Ч. Айтматовдун ролун биринчи жолу атайын изилдөө – бул монографиянын башкы жаңылыгы». А. Сайфуллаев да бул эмгекти түрк тилдүү адабияттарды өз ара аракетте жалпылаган тунгуч илимий иш деп атаган. Бул – жөн гана мактоо эмес, илим тарыхындагы факт.
Айтматов таануудагы жаңы парадигма
Акматалиевдин илимий мектебинин өзөгү – Айтматов чыгармачылыгын изоляцияланган феномен катары эмес, түрк жана дүйнөлүк адабий процесстин чокусу катары кароо. Орус ойчулу Георгий Гачевдин белгилүү баасы бул концепцияны так чагылдырат: «Акматалиевдин изилдөөсү Айтматовду “жалгыз чоку” эмес, “тоолор тизмегиндеги чоку” катары кароого мүмкүндүк берет». Бул – айтматовтаануунун жаңы философиясы эле. Чыңгыз Айтматов өзү да Акматалиевдин эмгегин жогору баалап, анын улуттук субстанцияны илимге кайтарып келгенин өзгөчө белгилеген. 1989-жылы жазган пикиринде Айтматов: «Көп жылдар идеология улуттук маңыздан үстөм болду. Акматалиевдин иши бул боштукту толуктады» – деп ачык айткан.
Түрк дүйнөсүндөгү илимий элчи
Акматалиевдин эмгектери кыргыз же совет адабиятынын чегинде калган жок. Азербайжан, Казакстан, Түркмөнстан, Өзбекстан, Татарстан, Якутия жана башка түрк элдеринин адабияттарын салыштырма-типологиялык негизде изилдеши аны постсоветтик түрк дүйнөсүндөгү илимий интегратор даражасына көтөрдү. Азербайжан академиги Бекир Набиев анын иштерин: «Түрк тилдүү адабияттардын өз ара байланышын биринчи жолу көлөкөдөн чыгарган эмгек» – деп баалаган. Ал эми академик А. Заманов бул изилдөөлөрдү түрк элдеринин жалпы маданиятын таанууда стратегиялык мааниге ээ деп белгилеген. Бул жерде Акматалиев илим аркылуу маданияттарды бириктирген маданий элчи катары көрүнөт.
Манас таануу, илимий уюштуруучулук жана мектеп
Абдылдажан Акматалиевдин дагы бир өзгөчө эмгеги – илимий инфраструктураны сактап, өнүктүргөндүгү. Айтматов 1993-жылы Люксембургдан жазган катында анын уюштуруучулук жөндөмүн өзгөчө белгилеп, Манас таануу борборунун кыйын кезеңде сакталганын Акматалиевдин эмгеги катары баалаган. Академик К. Каракеев анын методологиялык жаңычылдыгын, илимий булактарды комплекстүү талдоо ыкмасын өзгөчө белгилесе, Т. Койчуев Акматалиевди айтматовтаануунун негизги фигураларынын бири катары мүнөздөгөн.
Устаттык жана адамдык касиет
Акматалиев феномени илим менен гана чектелбейт. Ал – ондогон аспиранттарды, илимий кадрларды тарбиялап чыгарган чоң устат. Кыргыз эл акыны С. Эралиев анын адамдык касиетине токтолуп:
«Элге кызмат кылуу деген ушундан башталат» – деп баа берген. Т. Касымбеков, К. Жусупов сыяктуу залкарлар да Акматалиевдин жөнөкөйлүгүн, принципиалдуулугун, улуттук кызыкчылыкка берилгендигин өзгөчө белгилешет.
Акматалиев феномени – улуттук илимдин абийири
Абдылдажан Акматалиев – жеке окумуштуу эмес. Ал: түрк адабий байланыштарын илимий системага салган, айтматовтаануунун түркологиялык багытын жараткан, илимий мектеп түзгөн, улуттук илимдин абийирин сактаган инсан. Залкарлардын баалары бир нерсени так тастыктайт:
Акматалиев феномени – кыргыз адабият таануу илиминин гана эмес, бүткүл түрк дүйнөсүнүн интеллектуалдык байлыгы. Мындай инсандар улутка сейрек жаралат. Алар илимде да, адамдык наркта да өлчөм болуп калат.
Манасчы, Азиз Биймырза уулу