Көрүнүктүү сүрөтчү Сабиджан Бабаджанов: “Дүйнөнү адам сулуулукту сезүү жөндөмүн жогото электе сактап калууга болот”
КР маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл эл аралык форумунун президенти Ассоль Молдокматованын автордук рубрикасы
Анын эмгектерин түстөрдүн философиясы, жарыктын музыкасы жана жан дүйнөнүн сыры деп аташат. Сабиджан Камалович Бабаджанов жарым кылымдан ашык убакыттан бери искусствого кызмат кылып, тереңдикке, жарыкка жана ички күчкө толгон сүрөттөрдү жаратып келет. Анын ар бир көргөзмөсү жөн гана экспозиция эмес, көрүүчү менен убакыт, адам, руханият жана сулуулук жөнүндө чыныгы баарлашуу.
Бүгүнкү күндө, ылдамдыктар, маалыматтык ызы-чуу жана коомдун эмоционалдык чарчоосу доорунда Сабиджан Камаловичтин чыгармачылыгы өзгөчө баалуулукка ээ болууда. Анын сүрөттөрү токтоп, ойлонууга жана өзүңдү угууга мажбурлайт.
Заманбап дүйнөнүн руханий кризиси, живописке болгон кызыгуунун жоголушу, элдин эс-тутуму, Чыңгыз Айтматов, адамдын ички жарыгы жана сүрөтчүнүн миссиясы тууралуу маектештик.
– Сабиджан Камалович, балалыгыңызга кайрылалы. Сиз кандай бала элеңиз?
– Мен абдан баамчыл бала болуп чоңойдум. Кичинемден тынчтыкты, жаратылышты, адамдарды жакшы көрчүмүн. Дайыма карыялардын жүздөрү, алардын көздөрү, бырыштары кызыктырчу, аларда бүтүндөй бир өмүр бар эле. Жарыкты, асманды, адамдардын кыймылын көпкө чейин карап отура берчүмүн. Балким, сүрөтчү дал ушундай – дүйнөнү тереңирээк сезүү ички жөндөмү менен төрөлөт.
Карапайым жашадык, бирок үйдө эмгекти, маданиятты жана адамдык кадыр-баркты урматтоо бар эле. Балалык мени жөнөкөй нерселерди баалоого үйрөттү: үй-бүлөнүн жылуулугун, дасторкондогу нанды, адамдардын боорукердигин.
– Искусство сиздин тагдырыңыз болорун биринчи жолу качан сездиңиз?
– Өтө эрте сездим окшойт. Тынымсыз сүрөт тартчумун. Мен үчүн карандаш менен кагаз дүйнө менен сүйлөшүүнүн жолу болчу. Кээде бала сөз менен ким болорун түшүндүрө албайт, бирок жан дүйнөсү өз жолун билет.
– Сиздин тамырыңыз жана уйгур элинин тарыхы сиздин дүйнө таанымыңызга канчалык таасир этти?
– Абдан күчтүү. Уйгур эли – терең маданияты, байыркы тарыхы, күчтүү руханийлиги жана ички туруктуулугу бар эл. Биздин эл көптөгөн сыноолорду, жер которууларды, жоготууларды башынан өткөрдү, бирок тилин, маданиятын, музыкасын, улууларды сыйлоосун жана искусствого болгон сүйүүсүн сактап кала алды.
Эл кыйынчылыктарды башынан өткөргөндөн кийин өзгөчө тереңдик пайда болот. Балким, ошондуктан менин эмгектеримде эс тутум, убакыт, адамдын тагдыры жөнүндө ой жүгүртүүлөр көп. Мен ар дайым өз тамырыма жана маданиятыма болгон жоопкерчиликти сезип келгем.
– Сиздин үй-бүлөңүздө жер которуу, татаал тарыхый мезгилдер тууралуу сөз болду беле?
– Албетте. Бул окуялар муундан муунга өтүп келген. Жер которуу – бул дайыма оор нерсе. Адамдар туулуп өскөн жерин, көнүмүш жашоосун, эскерүүлөрүн таштап кетишет. Бирок ошол эле учурда алар жашоого болгон күчүнөн жана үмүтүнөн ажырашпайт.
Менимче, улуу муун тынчтыкты, эмгекти жана адамдык мамилелерди жогору баалаганынын себеби ушунда. Алар туруктуулуктун, нандын, үйдүн жана тынчтыктын баасын өтө жакшы билишкен. Бул окуялар менин ички дүйнөмдү жана жашоого болгон көз карашымды калыптандырды.
– Сиз сүрөтчү элдин эс тутумун сактоого милдеттүү деп эсептейсизби?
– Албетте. Сүрөтчү – бул жөн гана кооз сүрөттөрдү жараткан адам эмес. Бул – замандын эс тутумунун сакчысы. Искусство аркылуу доордун руху, адамдардын тагдыры, элдин маданияты сакталат.
Эгерде эл өзүнүн тамыры жөнүндө эс тутумун жоготсо, анда ал өзүн жогото баштайт. Ошондуктан искусство жана маданият абдан маанилүү.
– Сиздин сүрөттөрүңүздү түстүн философиясы жана жарыктын музыкасы деп аташат. Сиз үчүн искусство деген эмне?
– Менин оюмча, искусство – бул жан дүйнөнүн сыры. Сүрөтчү жөн гана боёк менен жазбайт – ал полотнонун тынчтыгы аркылуу дүйнө менен сүйлөшөт. Ар бир эмгекте менин жашоомдун, сезимдеримдин, ойлорумдун, оорумдун жана сүйүүмдүн бир бөлүгү бар. Кээде адам сөз менен айта албаган нерсени түс, сызык, жарык аркылуу жеткире алат. Чыныгы живопись кол менен эмес, жүрөк менен жаралат.
– Бүгүнкү күндө дүйнө маалыматка, ызы-чууга жана тынчсызданууга толгон. XXI кылымда адамдын жандүйнөсү кандай өзгөрүүгө дуушар болот?
– Адам ички тынчтыгын жогото баштады. Ал эми тынч болбосоң, өзүңдү да, искусствону да, өз жаныңдын үнүн да уга албайсың. Адамдар дайыма бир жакка шашышат, өздөрүн башкалар менен салыштырышат, чексиз жарышта жашашат. Бирок парадокс: тышкы өнүгүү орун алган менен адамзат эмоционалдык жактан жакыр болуп калды. Биз терең сезүүнү токтоттук.
– Бүгүнкү күндө искусство куткаруунун бир түрү болуп калды деп айтууга болобу?
– Чыныгы искусство дайыма куткарат. Сүрөт, музыка, китеп, театр адамды ички кыйроодон сактайт. Искусство жан дүйнөнүн да муктаждыктары бар экенин эске салат. Адам бир гана материалдык нерсе менен жашай албайт. Руханият жоголгондо агрессия, ырайымсыздык, көрө албастык башталат.
– Сиздин сүрөттөрүңүздө жарык көп. Сиз үчүн жарык деген эмне?
– Жарык – бул жандүйнөнүн абалы. Бул адамдын эң оор мезгилдерде да адам бойдон калуу жөндөмдүүлүгү. Бүгүнкү күндө көптөр сыртынан жылмайышат, бирок ичинен абдан чарчаган. Мен искусство аркылуу адамдардын үмүтүн кайрып бергим келет. Кээде бир сүрөт миң сөздөн ашык жүрөктү жылыта алат.
– Сиздин эмгектериңиз терең мааниге толгон. Сүрөтчү үчүн философиянын болушу канчалык маанилүү?
– Ички мазмуну жок искусство тез унутулат. Сүрөт техникалык жактан кооз болушу мүмкүн, бирок анда ой жана эмоция болбосо, узак жашабайт. Мен ар дайым адам эмгекти жөн эле көрүп кетип калбастан, токтоп, жашоо, өзү, убакыт жөнүндө ойлоно башташын кааладым.
– Бүгүнкү күндө көпчүлүк живописке коомдун кызыгуусу жоголуп баратат деп айтышат. Эмне үчүн мындай болуп жатат?
– Анткени дүйнө өтө тез болуп кетти. Заманбап адам токтоону унутуп калды. Живопись тынчтыкты, көңүл бурууну, ички диалогду талап кылат. Адамдарды маалыматты тез керектөөгө: бир нече секунд көрүп, анан унутуп калууга үйрөнүштү. Ал эми сүрөт тереңдикти талап кылат. Көрүү, сезүү, ойлонуу керек.
Андан тышкары, коом өтө эле прагматикалык болуп кетти. Балдарды акча табууга көндүрүшөт, бирок сулуулукту сезүүгө сейрек үйрөтүшөт. Үй-бүлөлөрдө маданият жөнүндө аз сүйлөшөт, балдарды музейлерге жана театрларга аз алып барышат. А дал ушул искусство адамдын ички дүйнөсүн калыптандырат.
– Сизди чыныгы искусствого болгон кызыгуунун жоголуп баратканы тынчсыздандырабы?
– Мени сүрөтчүлөргө болгон кызыгуунун жоголуп баратканы эмес, сезүү жөндөмдүүлүгүнүн жоголуп баратканы тынчсыздандырат. Адам жаратылышка, музыкага, живописке суктана албай калганда, анын ички дүйнөсү жакырданат. Эгер адам сааттар бою телефондун экранын тиктеп, бирок беш мүнөт сүрөткө карай албаса, бул коом үчүн кооптуу сигнал.
– Сиз Чыңгыз Айтматов менен тааныш белеңиз? Ал сиздин эсиңизде кандай сакталып калды?
– Чыңгыз Төрөкулович масштабдуу инсан болгон. Жазуучу катары гана эмес, ойчул катары да. Анда укмуштуудай тереңдик, интеллигенттүүлүк жана ички тынчтык бар эле. Ал адамдын тагдыры жөнүндө бүткүл дүйнө түшүнө тургандай кылып айта билген. Мен үчүн Айтматов – бул доордун абийири. Ал эс тутум, адамгерчилик, руханият, келечек муундар алдындагы жоопкерчилик темаларын көтөргөн. Бүгүнкү күндө анын ойлору канчалык көрөгөчтүк болгонун өзгөчө түшүнөсүң.
– Чыңгыз Айтматов сизди эмнеси менен өзгөчө суктандырчу?
– Адамгерчилиги. Дүйнөлүк таанымал болгонуна карабастан, ал абдан терең жана абдан баамчыл адам бойдон кала берген. Анда текебердик жок болчу. Ал уга билчү. Бул улуу адамдар үчүн сейрек кездешүүчү сапат.
Маданиятка болгон мамилеси да суктандырчу. Ал руханийлик жок болсо, коом бузула баштайт деп түшүнчү. Ошондуктан анын чыгармалары дайыма актуалдуу болот.
– Айтматовдун адабияты менен сиздин живописиңиздин ортосунда параллель жүргүзсө болобу?
– Менимче, ооба. Бизди адамдын жандүйнөсүн айтууга болгон умтулуу бириктирет. Айтматов сөз аркылуу, ал эми сүрөтчүлөр түс жана образ аркылуу адамдагы адамгерчиликти сактап калууга аракет кылышат.
Чыныгы искусство дайыма түбөлүктүү нерселер жөнүндө айтат: жакшылык, эс тутум, абийир, сүйүү, оору, убакыт. Ошондуктан ал эскирбейт.
– Адамды бүгүнкү күндө эң көп эмне кыйратат?
– Көрө албастык, каардануу жана өзүн башкалар менен тынымсыз салыштыруу. Социалдык тармактар бул ооруну күчөттү. Адамдар өз жандүйнөсүн унутуп, башкалардын жашоосу менен жашай башташты. Бирок бакыт эч качан салыштыруудан жаралбайт. Ал ички гармониядан жаралат.
– Сүрөтчү – бул дайыма жалгыздыкпы?
– Кандайдыр бир деңгээлде, ооба. Анткени чыныгы сүрөтчү дүйнөнү өтө сезимталдуулук менен кабыл алат. Кээде адамдардын арасында жүрсөң да, ички дүйнөңдө таптакыр башка реалдуулукту баштан кечиресиң. Сүрөтчү көбүнчө доордун оорусун, замандын тынчсыздануусун жана коомдун кайгысын өзүнө сиңирип алат.
– Баарын таштап кеткиңиз келген учурлар болду беле?
– Жок, чыгармачылыкты таштап кетким келген бир да учур болгон эмес. Ооба, чарчоо, ички тынчтык, ойго батуу мезгилдери болгон, бирок искусство мен үчүн кесип да, хобби да эмес. Бул менин жашоом. Адам дем алуудан баш тарта албагандай эле, сүрөтчү чыгармачылыктан баш тарта албайт.
Эң оор мезгилдерде да чыгармачылык мени сактап, алдыга карай күч берди. Боёк, кенеп, түс – бул менин ички дүйнөм, Кудай менен, адамдар менен, доор менен болгон сүйлөшүүм.
Кээде адам түгөнсүз тиричиликтен, адамдардын түшүнбөстүгүнөн, дүйнөнүн ызы-чуусунан чарчашы мүмкүн, бирок искусстводон эмес. Анткени чыныгы чыгармачылык – бул жандүйнөнүн абалы. Ал ичиңде жагдайга карабастан жашайт.
Жашым өткөн сайын тереңирээк түшүнүп калдым: сүрөтчүнүн унчукпоого акысы жок. Жүрөгү согуп турганда – ал жаратышы керек, сезиши керек, жарыкты өткөрүп, замандын руханий эс тутумун сакташы керек.
– Сиз үчүн интеллигенттүүлүк деген эмне?
– Интеллигенттүүлүк – бул дипломдор же катуу чыккан сөздөр эмес. Бул адамдарга болгон мамиле. Бул кемсинтпөө, кыйкырбоо, көрө албастык кылбоо жөндөмү. Чыныгы маданият дүйнөгө жана адамга болгон ички урматтоодон башталат.
– Өзүңүздөн кийин эмне калтыргыңыз келет?
– Жөн гана сүрөттөрдү эмес, жарыктын атмосферасын калтыргым келет. Көргөзмөлөргө келген адамдар жылуулукту, шыктанууну жана боорукер болуу каалоосун сезишсин. Искусство жандүйнөнү талкалабашы керек, аны көтөрүшү керек.
– Жаш сүрөтчүлөргө эмне демекчисиз?
– Тез ийгиликтин артынан түшпөгүлө. Дүйнө жасалма нерселердин баарын тез эле унутуп коёт. Чыныгы искусство ички жетилгендикти, байкоолорду, азапты, сүйүүнү жана тынчтыкты талап кылат. Эң негизгиси – өзүңө карата чынчыл болуу.
– Сабиджан Камалович, сизге терең, чын ыкластуу жана чыныгы философиялык маек үчүн ыраазычылык билдирем. Бүгүн жарыкты, руханиятты жана маданиятты алып жүргөн адамдарды угуу өзгөчө маанилүү. Сиздин чыгармачылыгыңыз жөн гана сүрөттөр эмес, бул убакыттын эскерүүсү, жандүйнөнүн энергиясы жана искусство аркылуу адамзат менен болгон сүйлөшүү.
Сизге бекем ден соолук, узак өмүр, түгөнгүс илхам, жаңы масштабдуу көргөзмөлөр, таланттуу шакирттерди жана Кыргызстандын маданиятына, искусствосуна жана руханий мурасына дагы көп жылдык кызмат кылууну каалайм. Сиздин эмгектериңиз мындан ары да адамдардын жүрөгүн жылытып, түбөлүк баалуулуктар жөнүндө ойлондуруп, коомдогу сулуулукка болгон сүйүүнү ойготсун.
– Чоң рахмат. Мен адамдарга көбүрөөк тыныгып, айланаңарды карагыла деп айткым келет. Телефонго эле эмес, бири-биринин көзүнө, асманга, искусствого, дүйнөнүн кооздугуна кароо керек. Адам кооздукту сезе алса, адамзаттын келечеги бар.
Маектешкен Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер,
Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл эл аралык форумунун вице-президенти,
ASSOL кайрымдуулук фондунун президенти
Ассоль Молдокматова