Олжас Сулейменов: Кыргыз элинде сейрек кездешүүчү сапат бар – кыйынчылыкта да ички кадыр-баркын сактай билүү
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Элдик дипломатия боюнча эл аралык ассоциациясынын вице-президенти, Чыңгыз Айтматов атындагы Эл аралык Ысык-Көл форумунун вице-президенти Ассоль Молдокматованын "Дүйнө лидерлери" аттуу автордук рубрикасы
2026-жылдын 18-майында Олжас Сулейменов 90 жашка толду. 90 жылдык улуу доор жана сөзгө, маданиятка, эске тутууга жана адамзатка кызмат кылуу.
Олжас Сулейменовдун ысымы көптөн бери адабияттын бир бөлүгү гана болбой калган. Бул планетардык масштабдагы ойчулдун, ондогон жылдар бою дүйнө менен эң негизгиси – абийир, маданият, элдердин өз ара сыйлашуусу жана адамзаттын келечек алдындагы жоопкерчилиги жөнүндө сүйлөшкөн адамдын ысымы.
Акын, дипломат, цивилизацияларды изилдөөчү, ЮНЕСКОнун алдындагы Маданияттарды жакындаштыруу боюнча эл аралык борбордун директору, Дүйнө элдеринин ассамблеясынын аксакалдар кеңешинин тең төрагасы – ал убакыттын өтүшү менен сөздөрү күчүн жоготпой, тескерисинче, актуалдуу болуп калган сейрек инсандардын бири.
Улуу акын Олжас Сулейменовго адамзаттын тагдыры, эс тутум, тынчтык жана элибиздин келечеги жөнүндөгү терең, чынчыл жана чыныгы философиялык маеги үчүн чын жүрөктөн ыраазычылык билдирем.
Дүйнөнү барган сайын коркуу, агрессия жана үстөмдүк идеологиясы бөлүп жаткан доордо, ондогон жылдар бою адамзатты өз ара сыйлашуу маданиятына, ички жетилүүгө жана аң-сезимдүүлүккө чакырган адамдардын үнүн угуу өзгөчө маанилүү.
Мен Олжас Омарович менен ар кайсы жылдары үч жолу интервью алгам. Ал эми бүгүн биздин баарлашууларды адамзаттын келечеги, эс тутум, мезгил дарты, улуттар байланышы жана дүйнөнү эмне сактай алаары тууралуу бир чоң маекке айлантууну чечтим.
– Олжас Омарович, эң алды менен сизди 90 жылдык мааракеңиз менен чын жүрөктөн куттуктайм. Сиз зор доорду басып өттүңүз, улуу тарыхый өзгөрүүлөргө күбө болдуңуз, дүйнөлүк интеллектуалдык тарыхка кирген чыгармаларды жараттыңыз. Сиздин ысымыңыз көптөн бери терең ой жүгүртүүнүн, диалог маданиятынын жана адамгерчилик философиясынын символу болуп калды. Өткөн жылдарга көз чаптырып, бүгүн сиз жашооңуздагы эң негизги жыйынтык деп эмнени эсептейсиз жана сизге адамзатка болгон ишенимди эмне берет?
– Рахмат, Ассоль. Эң негизгиси – адамзат куралдын күчү менен эмес, саясаттын айынан эмес, жада калса технологиялардын айынан да эмес, адамдын адам бойдон калуу жөндөмдүүлүгүнүн аркасында аман каларын түшүндүм.
– Олжас Омарович, сиздин оюңузча, дүйнө маданияты эмнеге негизделиши керек жана эмне үчүн адамзат дагы деле ушунчалык көп чыр-чатактарга жана согуштарга барып жатат?
– Бул дүйнөнүн бүткүл маданияты «көз карандылык» жана «көз карандысыздык» түшүнүктөрүнө негизделген. Бул сөздөр тарыхта чоң кан төгүү менен көрүнгөн. Көз карандылыкты орнотуу, көз карандысыздык үчүн күрөш, жаңы көз карандылык жана кайрадан күрөш – мунун баары чексиз кан төгүүгө алып келди.
Акыркы он жылдыктарда саясий лексикондо «көз карандысыздык» деген сөз өзгөчө популярдуулукка ээ болду. Евразия элдери качандыр бир кезде биздин тарыхыбызда да болгон көз карандысыздык мезгилин барган сайын ачык сезип жатышат.
– "Өз ара көз карандылык" деген сөз эмнени билдирет жана эмне үчүн сиз муну адамзаттын келечеги деп атайсыз?
– Өз ара көз карандылык – абдан ачык, табигый жана тынчтыкты сүйгөн сөз. Бардыгы бири-биринен көз каранды. Бүткүл жашоо ушуга негизделген. Ал эми "көз карандылык" жана "көз карандысыздык" эл аралык мамилелерден эскинин калдыгы катары чийилип салынышы керек. Алар эбак эскирген. Алардын белгилери – ар бир тарыхый доордогу тоо-тоо өлүктөр. Бул ураандар менен бүтүндөй элдер жок кылынган. Көз карандылык же көз карандысыздык – мындай тандоо жок. Адамзаттын бир гана тандоосу бар – өз ара көз карандылык. Ошондуктан мен өмүр бою элибизге: кылымдар бою көз карандылыктан көз карандысыздык мезгили аркылуу – аң-сезимдүү өз ара көз карандылык дооруна деп жол көрсөтүп келем. Бул формула – жалгыз интеллектуалдардын божомолу эмес. Элдерди тарых ушуга алып келди. Анан өз ара көз карандылык адамзаттын келечеги катары барган сайын ачык-айкын жетүүдө. Мүмкүн болчу жалгыз келечек.
– Олжас Омарович, бир кезде:
«Чыгыштан жаңы Чыңгыз келе жатат –
Боёктордун каганы, сөздөрдүн падышасы…» – деген саптарды жазгансыз. Бул сөздөрдө жазуучу гана болбостон, доордун руханий жол көрсөтүүчүсү болуп калган адамдарга өзгөчө мамиле сезилип турат. Сиз көп жылдар бою Чыңгыз Айтматов менен жакын тааныш болгонсуз. Айтматовдун инсандыгы сиз үчүн эмнени билдирген жана анын чыгармачылыгы эмне үчүн бүгүнкү күндө да адамзатка зарыл бойдон калууда?
– Айтматов улуу жазуучу гана эмес болчу. Ал планетардык ой жүгүрткөн адам эле. Анын чыгармаларында дайыма өтө сейрек кездешүүчү айкалыш бар болгон – улуттук тереңдик жана ошол эле учурда бүткүл адамзатка абсолюттук түшүнүктүүлүк. Ал талаа жөнүндө, кыргыз жери жөнүндө, карапайым адамдардын тагдыры жөнүндө жазган, бирок бул окуялардын артында дайыма түбөлүктүү суроолор турган: абийир, эс тутум, адамдын заман, жаратылыш жана жандүйнө алдындагы жоопкерчилиги.
Айтматов цивилизациянын трагедиясын абдан сезимталдуулук менен сезген. Ал биринчилерден болуп адамзат техникалык кудуретке жетсе да, өзүн руханий жактан жоготуп коюшу мүмкүн экенин айта баштаган. Анын чыгармалары – бул жөн гана адабият эмес. Бул адамзатка эскертүү. Эң негизгиси — ал эч качан адамгерчилигин жоготкон эмес. Анда укмуштуудай ички интеллигенттүүлүк, адамга болгон сейрек сый-урмат жана замандын оорусун абдан терең түшүнүү болгон.
— Сиз үчүн Кыргызстан эмнени билдирет?
— Кыргызстан мен үчүн жөн гана кошуна өлкө эмес, түрк дүйнөсүнүн бир бөлүгү да эмес. Бул – улуу руханий маданияттын, жогорку ички назиктиктин жана өзгөчө адамдык жылуулуктун жери. Кыргыз элинде өтө сейрек кездешүүчү сапат бар – оор мезгилдерде да жандүйнөсүнүн тазалыгын, улууларды сыйлоону, ата-бабалардын эс тутумун жана ички кадыр-баркын сактай билүү. Мени кыргыз маданияты дал ушул Чыңгыз Айтматовду дүйнөгө тартуулаганы дайыма суктандырып келген – ал өз элинин үнүн дүйнөлүк адабияттын бир бөлүгүнө айланта алган инсан. Жалпысынан Борбор Азия тарыхый жактан бөлүнүүнүн эмес, терең маданий өз ара таасир этүүнүн мейкиндиги болуп келген. Биздин элдер өтө узак убакыт бою жанаша жашап келишти, бири бирине жат болушу мүмкүн эмес. Бизди эс тутум, жандүйнөнүн тили, сөзгө, улууларга, тарыхка болгон урмат бириктирип турат. Ошондуктан мен ар дайым биздин элдердин ортосунда саясий гана эмес, биринчи кезекте адамдык жана маданий жылуулук сакталышын каалайм.
— Бүгүн дүйнө кайрадан тынчсыздануу, чыр-чатак жана глобалдык коркуу мезгилин башынан кечирүүдө. Адамзат азыр эмнени түшүнүүгө милдеттүү?
—XXI кылымда Кытайдын лидери ушунун баарын түшүнүп, адамзатты бир тагдырдын коомчулугу катары кароону сунуштаган. Азыр биз түшүнөбүз: адамзаттын бул бирдиктүү тагдырын азыркы шарттарда заматта кыскартып салууга мүмкүн. Миңдеген жылдар бою чогултулган бул тагдырды бир нече секунданын ичинде толугу менен токтотууга болот. Ушундай жыйынтык бизди – Жердеги адамдарды канааттандырбайт. Бир дагы элди, бүткүл адамзатты. Биздин элдер ушунчалык көп нерсени башынан өткөрдү, эми жакшы тагдырга дээрлик үмүттөнүшпөйт. Бирок жакшылык болушун тилейбиз. Аман калуу жөндөмдүүлүгү боюнча сынактан бири-бирибизди колдоп, биргелешип гана өтө алабыз. Саясатчылардын тилинде бул алиппедей угулуп, көбөйтүү таблицасындай иштеши керек. Ошондо гана элдер өлүмгө алып келгендей шартта бөлүнбөйт.
Көп улуттуулук – өз ара көз карандылыкка карай гана кадам. Ар бир элдик программада, кандай гана болбосун, улуттук же көп улуттуу болсо да, өз ара көз карандылык чагылдырылышы керек. Өз ара көз карандылык – бул бизди ажыратуучу эмес, бириктирүүчү нерсе. Бул ачылыш баарына таандык. Жашоонун табигый мыйзамынын ачылышы баарыбызды тарбиялап иштеши керек. Мен Казакстаныма, Кыргызстаныма ушундай келечек каалайм. Бүгүн ушул чакырык менен бүткүл адамзатка кайрыламын.
– Олжас Омарович, сизге ушул терең, чынчыл жана жүрөктөн чыккан диалогуңуз үчүн ыраазычылык билдирем. Бүгүн кагылышуу жана бөлүнүү категориялары эмес, адамгерчилик, маданият жана өз ара сыйлашуу категориялары менен ой жүгүртө билген адамдарды угуу өзгөчө маанилүү.
Сиздин сөздөрүңүз жөн гана жазуучунун жана философтун ой жүгүртүүсү эмес. Бул адамзаттын трагедияларын көргөн, бирок ошол эле учурда маданияттын, сөздүн жана адам жандүйнөсүнүн күчүнө болгон ишенимин жоготпогон, эбегейсиз зор доорду басып өткөн адамдын үнү.
Сизге чын жүрөктөн ден соолук, ички жарык, узак өмүр жана илхам каалайм. Сиздин сөзүңүз мындан ары да адамдарды бириктирип, аң-сезимди ойготуп, дүйнөгө эң негизги нерсени – адамгерчилик жек көрүүдөн ар дайым жогору турушу керектигин эскертсин.
– Рахмат, Ассоль. Адамзат түшүнүшү керек болгон эң маанилүү нерсе: бирге гана аман калууга болот. Адамдар бири-бирин канчалык эрте угууну үйрөнсө, дүйнөнүн келечегин сактап калууга ошончолук мүмкүнчүлүгү бар.