Жийдегүл Семенова: текстке жана сөзгө экспертиза сотто экстремизмди аныктоого жардам берет
КР Юстиция министрлигине караштуу Соттук-эксперттик кызматтын лингвистикалык жана дин таануу экспертизалар башкармалыгынын жетекчисинин орун басары, филология илимдеринин кандидаты Жийдегүл Семенова ишинин өзгөчөлүгү, сот процесстериндеги эксперттик корутундулардын мааниси, тексттерди анализдөөдөгү кыйынчылык жана бул тармакты өнүктүрүүдө илимдин ролу тууралуу айтып берди.
– Сиздердин башкармалык эмне менен алектенет жана кандай негизги тапшырмаларды аткарат?
– Биздин башкармалык соттук лингвистикалык жана дин таануу экспертизаларды укук коргоо жана сот органдарынын, ошондой эле адвокаттардын жана жеке тараптардын өтүнмөсү менен жүргүзөт.
Негизги милдеттерге тексттерди экстремизмдин, улуттар аралык же диндер аралык кастыкты козутуунун белгилеринин бар-жогун талдоо, ошондой эле тексттин же билдирүүнүн маанилик жүгүн, автордун ниеттерин жана аудиторияга тийгизүүчү таасирин изилдөө кирет.
– Лингвистикалык же дин таануу экспертизасы кайсы учурларда дайындалат?
– Мындай экспертизалар сөз же тексттерге байланыштуу кылмыш жана жарандык иштерди тергөөдө дайындалат. Мисалы, экстремисттик материалдарды таратууга, жалаа жабууга, кастыкты козутууга, динге ишенгендердин сезимдерин кемсинтүүгө же абийир эркиндиги жана диний бирикмелер жөнүндө мыйзамдарды бузууга шектелген учурда.
– Сиздер көбүнчө кандай документтердин жана материалдардын түрлөрүн изилдейсиздер?
– Биз ар кандай материалдар менен иштейбиз – басма сөз, социалдык тармактардагы посттор, аудио жана видео жазуулар, китептер, насааттар, үгүт материалдары ж.б. Акыркы убакта өзгөчө санариптик материалдар көп түшүүдө, анын ичинде мессенджерлер жана блогдор.
– Текстти же сөздү талдоо үчүн кандай ыкмалар колдонулат?
– Классикалык лингвистикалык ыкмалар – семантикалык, прагматикалык, дискурсивдик талдоо, ошондой эле сот практикасы үчүн иштелип чыккан атайын методикалар колдонулат.
Дин таануу анализинде тарыхый-дин таануу методу, салыштырмалуу-дин таануу методу колдонулат.
– Тексттин аныктыгы же автордун ниети кандайча аныкталат?
– Текстти идентификациялоо лингвисттин компетенциясына кирбейт. Ниет, башкача айтканда, лингвистикадагы ниеттин юридикалык баасы бирдей максаттуулук болуп саналат. Максаттуулукту лингвист бир эле автор мезгил-мезгили менен, атайылап терс мүнөздөгү маалыматтарды жарыялаганда гана аныктайт. Биз тексттин түзүмүн, тилдик каражаттарды, контекстти талдайбыз, ошондой эле болжолдонгон автор жөнүндөгү фондук билимдерди алар жеткиликтүү болгон учурда тартабыз. Автордун ниетин лексикалык, грамматикалык жана стилистикалык белгилердин айкалышы боюнча, ошондой эле тексттин жалпы коммуникативдик максаты боюнча аныктоого болот.
– Экспертизанын жыйынтыгына контекст же маданий чөйрө таасир этеби?
– Албетте. Бир эле текст маданий, диний же саясий контекстке жараша ар кандай кабыл алынышы мүмкүн. Ошондуктан, талдоо ар дайым жергиликтүү өзгөчөлүктөрдү, менталитетти, социалдык сезимталдыкты жана коомдогу актуалдуу абалды эске алуу менен жүргүзүлөт.
– Өзгөчө татаал же кызыктуу экспертизаны айтып бере аласызбы?
– Эң татаал экспертизалардын бири онлайн жайгаштырылган бир катар баяндамаларга экспертиза жүргүзүү болду. Тексттер бир нече тилде түзүлүп, ар кандай диний булактардан алынган аллюзияларды жана кабыл алынмаларды камтыган. Дисциплиналар аралык ыкма талап кылынды жана натыйжада жашыруун экстремисттик багыт далилденди.
– Сиздин корутундуларыңыз соттук же жарандык иштерде кандайча жардам берет?
– Эксперттик корутунду маанилүү ролду ойнойт – ал тергөөгө же сотко аракетти туура квалификациялоого, мыйзамга каршы мазмундун бар экенин аныктоого жана тексттин коомго тийгизчү таасирин түшүнүүгө жардам берет. Негизинен, биз далилдөөчү күчкө ээ болгон илимий негизделген чечмелөөнү беребиз.
– Лингвист-экспертке кандай сапаттар жана билимдер керек?
– Лингвистика, текстология, семантика жаатында терең билим, ошондой эле сын көз менен ой жүгүртүү жана чоң көлөмдөгү маалымат менен иштөөгө жөндөмдүү болушу шарт. Ошондой эле бейтараптуулук, өтө кылдаттык жана юридикалык контекстти түшүнүү маанилүү. Дин таануучулар үчүн дүйнөлүк жана жергиликтүү диндердин негиздерин билүү зарыл.
– Сиздердин башкармалыктын кызматкерлерин окутуу жана квалификациясын жогорулатуу кандай жүргүзүлөт?
– Биздин эксперттер Кыргызстанда да, чет өлкөлөрдө да курстарда квалификациясын үзгүлтүксүз жогорулатып турушат. Илимий мекемелер менен кызматташабыз, семинарларга жана эл аралык конференцияларга катышабыз, ошондой эле талдоо жана сот практикасынын жаңы ыкмаларын изилдейбиз.
– Кыргызстанда лингвистикалык жана дин таануу экспертизаларынын жакынкы жылдарда өнүгүшүн кандай элестетесиз?
– Айрыкча, байланыштын санариптештирилишине жана диний активдүүлүктүн өсүшүнө байланыштуу жакынкы жылдары бул экспертизалардын маанилүүлүгү жогорулайт деп ойлойбуз. Жаңы ченемдерди түзүү, көз карандысыз экспертиза институтун өнүктүрүү жана эл аралык тажрыйбаны интеграциялоо зарылчылыгы жаралат. Ошондой эле реакцияга эмес, профилактикага басым жасоо маанилүү.
– Лингвистикалык жана дин таануу экспертизасынын өнүгүшүнө илим кандай таасир этет?
– Илим эксперттерге тексттерди жана сүйлөө кебин талдоо үчүн так жана системалуу ыкмаларды берет. Дал ушул илимий ыкманын аркасында экстремизмдин, агрессивдүү риториканын, манипуляциянын же диний окууларды бурмалоонун белгилерин объективдүү түрдө аныктоого болот. Заманбап изилдөөлөр экспертизанын ыкмаларын тынымсыз өркүндөтүүгө жардам берет: маанисин жана контекстин талдоодон тартып, тексттин когнитивдик жана дискурсивдик өзгөчөлүктөрүн изилдөөгө чейин. Бул эксперттердин корутундуларын так жана ишенимдүү кылат.
Окумуштуулар жаңы кадрларды даярдашат, окуу программаларын иштеп чыгышат жана эксперттердин квалификациясын жогорулатышат, бул алардын ишинин сапатына түздөн-түз таасир этет.
Илим ошондой эле эксперттердин ишин жөнгө салган жана сөз эркиндиги менен коомдун коопсуздугунун ортосундагы тең салмактуулукту камсыз кылган стандарттарды, нормаларды жана сунуштарды түзүүгө жардам берет. Жөнөкөй сөз менен айтканда, илим – бул объективдүү, профессионалдуу жана эффективдүү лингвистикалык жана дин таануу экспертизасы курулган пайдубал. Илимдин колдоосу жок эксперттердин иши так да, ишенимдүү да боло албайт.