CIOFF башчысы Кристиан Идальго-Маццейни: «Мени кыргызстандыктардын өз маданияты менен сыймыктана билгени таң калтырды»
Кыргыз Республикасынын жана Россия Федерациясынын эмгек сиңирген маданият ишмери, Чыңгыз Айтматов атындагы Эл аралык Ысык-Көл форумунун вице-президенти, Элдик дипломатиянын эл аралык ассоциациясынын вице-президенти Ассоль Молдокматованын «Дүйнө лидерлери» аттуу автордук рубрикасы
Жаңы чыгарылыштын каарманы – Фольклордук фестивалдардын жана салттуу искусствонун эл аралык кеңешинин (CIOFF) президенти Кристиан Идальго-Маццейни – дүйнө элдеринин маданий мурастарын сактоого өмүрүн арнаган адам. Ондогон жылдар бою ал ондогон өлкөлөрдү кыдырып, маданият – саясий чек аралардан күчтүү бириктирүүчү экенин көрүп, балдар тынчтыктын жана өз ара түшүнүүнүн башкы элчилери экендигине ынанган.
Биз Кристиан Идальго-Маццейни менен Бишкекте өткөн VI Эл аралык "Наристе" балдар фольклор фестивалынын ачылышында тааныштык. Ар кайсы өлкөлөрдөн келген жүздөгөн балдардын, улуттук кийимдердин, музыканын жана жылмаюулардын арасынан фестивал жөнүндө гана эмес, бүгүнкү күндө бүткүл адамзатты тынчсыздандырган нерселер тууралуу да сүйлөшүүгө мүмкүнчүлүк таптык. Маданият жана эс тутум, балдар жана келечек, элдик дипломатия жана саясат чек аралары алсыз болуп калган жердеги искусствонун адамдарды бириктирүүчү жөндөмү жөнүндө.
Биздин сүйлөшүү кадимки маектешүүгө караганда алда канча тереңирээк болду. Айрым элдер эмне үчүн өз тамырлары менен байланышын жоготуп алышат, ал эми башкалары аны кылымдар бою сактап келишет деген ойлорду талкууладык. Адамдан кийин эмне калат, заманбап дүйнөдө маданияттын ролу жана эмне үчүн дал ушул балдар келечекти тынчтыкта жана адилеттүү кыла алат деген темада сүйлөштүк. Маек канчалык узакка созулган сайын, ошончолук айкын болду: маданият – бул өткөндүн мурасы гана эмес. Бул келечек алдындагы жоопкерчилик.
Бишкекте өткөн, дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүнөн жүздөгөн балдарды чогулткан VI Эл аралык балдардын фольклордук "Наристе" фестивалы эл аралык экспертке өзгөчө таасир берди. Кристиан Идальго-Маццейнинин айтымында, фестивалды уюштуруу деңгээли анын күткөнүнөн ашып түшкөн, ал эми катышуучулардын ортосундагы достук маанай маданияттын элдик дипломатиянын эң эффективдүү куралдарынын бири бойдон кала берээринин эң жакшы далили болду.
«Дүйнө лидерлери» рубрикасына эксклюзивдүү маек куруп, Кристиан Идальго-Маццейни азыркы дүйнөдөгү маданияттын ролу, элдик дипломатиянын мааниси, салттарды сактоонун маанилүүлүгү жана эмне үчүн Кыргызстан өзүнүн жандүйнөсүн сактап калды деп эсептей турганы тууралуу айтып берди.
Кыргызстанга алгачкы жолу келгенде, ал салттар китептерде жана музейлерде гана эмес, адамдардын жүрөгүндө да жашап жаткан өлкөнү көрдү.
– Урматтуу Кристиан, сиз дүйнө элдеринин маданий мурастарын сактоого көп жылыңызды арнадыңыз. Сиз үчүн маданият жеке өзүңүз үчүн өткөндүн эс-тутумубу же келечекке ачкычпы?
– Мен үчүн маданият – бул бир эле учурда өткөндүн эс-тутуму жана келечекке ачкыч. Ал биз кийинки муундарга өткөрүп берүүгө милдеттүү болгон мурунку муундардын билимдерин, тажрыйбаларын жана баалуулуктарын сактайт. Бирок маданият өткөн күндө жашабайт. Ал биздин инсандыгыбызды калыптандырат жана келечек муундарга алар ким экенин жана кайдан келгенин түшүнүүгө жардам берет. Эгерде биз маданиятты сактап, өткөрүп бербесек, ал бир күнү жоголуп кетиши мүмкүн.
– Азыркы учурда адамдар технологиялык жактан жакындашууда, бирок көп учурда руханий жактан алыстап калышты. Маданият бизге бири-бирибизди түшүнүүнү кайрадан үйрөтө алабы?
– Албетте. Маданият адамдарга айырмачылыктарды эмес, жалпы адамзаттык баалуулуктарды көрүүгө жардам берет. Ал сый-урматты, сабырдуулукту жана өз ара түшүнүүнү үйрөтөт. Музыка, искусство, салттар жана тарых аркылуу биз улутубузга же тилибизге карабастан бири-бирибизди жакшыраак түшүнө баштайбыз.
– Сиз көп өлкөлөрдү кыдырдыңыз. Ар кайсы континенттердеги адамдарды эмне бириктирет?
– Тилдердеги, диндердеги жана салттардагы айырмачылыктарга карабастан, дүйнө жүзүндөгү адамдар көп жагынан окшош. Биз үй-бүлөбүздү сүйөбүз, балдарыбыздын бактылуу болушун каалайбыз, майрамдарды белгилейбиз, бир дасторконго чогулабыз. Музыка, тамак-аш, элдик салттар жана майрамдар адамдарды таң калаарлык бириктирет.
– Глобалдашуу доорунда элдик салттарды сактап калуу эмне үчүн өзгөчө маанилүү?
– Анткени маданиятсыз эл өзүнүн өзгөчөлүгүн жоготот. Глобалдашуу жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачат, бирок ошол эле учурда өзгөчөлүктү жоготуу коркунучун алып келет. Маданий мурасты өткөн үчүн эмес, келечек үчүн сактап калуу зарыл. Эгер маданиятты сактабасак, ал өлөт.
– Сиз көп жылдардан бери элдик дипломатия маселелери менен алектенесиз. Анын бүгүнкү күндөгү мааниси канчалык?
– Бүгүнкү күндө ал мурдагыдан да маанилүү. Элдик дипломатия адамдарга саясий тоскоолдуктарсыз, түз байланышууга мүмкүндүк берет. Бири-бирибиздин салттарыбызды жана маданиятыбызды сыйласак, элдердин ортосунда тынчтыктын жана ишенимдин негизин түзөбүз.
– Көп учурда искусство саясаттын колунан келбегенди жасай алат дешет. Макулсузбу?
– Албетте. Саясат алсыз болуп калганда, искусство, маданият, жада калса спорт адамдарды бириктире алат. Алар ар бир адамга түшүнүктүү болгон универсалдуу эмоция тилинде сүйлөшөт.
– Сиздин жашооңузда өзгөчө таасир калтырган маданий тажрыйба болгонбу?
– Ооба. Отуз жылдай мурун мен Полинезиядагы Рапа-Нуи аралында иштегем. Ал жерде жергиликтүү фольклордук топтун жетекчиси менен тааныштым. Долбоор аяктагандан кийин ал мага өзгөчө белек - өздөрүнүн байыркы Кудай-Куш Адамдын символун берди. Бул белги мага маданий байланыштардын күчүн жана элдердин ортосундагы сый-урматты эске салат.
– Ар кайсы өлкөлөрдүн балдарынын достошуп, чогуу чыгып жатканын көргөндө кандай сезимде болосуз?
– Мындай учурларда мен адамзатка ого бетер ишенем. Балдар дүйнөнү улуту, дини же саясий көз карашы боюнча бөлбөйт. Алар жөн гана достошот. Биз чоңдор алардан көп нерсеге үйрөнсөк болот.
– Балдар чын эле тынчтыктын элчилери боло алат деп ишенесизби?
– Жөн гана ишенбейм – бул нерсеге толук ишенем. Көп жылдык ишмердүүлүгүмдө ар кайсы өлкөлөрдүн, ар кандай тилдерде сүйлөгөн жана таптакыр башка маданияттарда чоңойгон балдардын бир нече мүнөттүн ичинде тил табышып кетишкенин көп жолу көргөм. Чоңдор чек араларды, айырмачылыктарды жана карама-каршылыктарды көргөн учурда балдар достукка мүмкүнчүлүк көрүшөт. Мына ошондуктан, эл аралык балдар фестивалдары жана маданий долбоорлор чоң мааниге ээ. Алар башка маданияттарга урматтоо дүйнө таанымынын табигый бөлүгү болуп калган адамдардын муунун калыптандырууга жардам берет. Бала музыка, бий, чыгармачылык же биргелешкен баарлашуу аркылуу башка элди ачкан кезде, ал айырмачылыктарды бөлүнүүгө себеп катары эмес, жаңы нерсени билүүгө мүмкүнчүлүк катары кабыл ала баштайт. Ушул учурда урматтоо, ишеним жана дүйнөгө болгон кызыгуу жаралат. Мен көп учурда келечектеги дүйнө саясатчылардын кабинеттеринде эмес, балдардын жүрөгүндө жаралат деп айтам. Ошондуктан балдар фестивалдарын, чыгармачыл жамааттарды жана эл аралык маданий демилгелерди колдоо – бул жөн гана маданиятты өнүктүрүүгө салым эмес, адамзаттын тынч, гумандуу жана коопсуз келечегине салым болуп саналат.
– Мурас деген сиз үчүн эмнени билдирет?
– Мурас – бул биздин инсандыгыбызды калыптандырган жана бизден кийин кала турган нерселердин баары. Материалдык нерселер гана эмес, билим, тажрыйба, баалуулуктар да. Ар бир адам өз өмүрүндө алган бардык жакшы нерселерин кийинки муунга өткөрүп бериши керек.
– Сиз дүйнөнүн бардык элдери үчүн универсалдуу деп эсептеген баалуулуктар кайсылар?
– Адилеттүүлүк, тынчтык жана өз ара сыйлашуу. Адам кайда жашабасын, коомдун өнүгүшүнө жана гармонияны сактоого дал ушул баалуулуктар жардам берет.
– Кыргызстанга биринчи жолу келишиңиз экен. Өлкөбүз кандай таасир калтырды?
– Эң жылуу. Адамдардын меймандостугу, сый-урмат жана боорукердигине таң калдым. Улуттук тамак-ашы абдан жакты. Ошондой эле, өз өлкөсү жана маданияты менен чын дилинен сыймыктанган элди көрдүм.
– Кыргызстан Борбор Азиянын жүрөгү деп аталат. Биздин маданиятыбыздан сизге өзгөчө эмне таасир этти?
– Балдарды маданият аркылуу тарбиялоого бул жерде өтө чоң маани берилет экен. Балдар кичинекей кезинен чыгармачылык жашоого катышып, өз салттары менен таанышып, алар менен сыймыктанып жатканын көрдүм. Бул абдан урматтоого татыктуу.
– Кыргызстандын эл аралык маданий кызматташтыкты жана элдик дипломатияны өнүктүрүүдөгү потенциалы кандай деп ойлойсуз?
– Менин оюмча, Кыргызстандын потенциалы дүйнө билгенден алда канча чоң. Көп жылдар бою иштеп, көптөгөн өлкөлөргө барууга туура келди, ошондуктан бардык эле мамлекетте бай маданий мурастын, күчтүү салттардын, уникалдуу тарыхтын жана өз тамырына бекем берилгендиктин мындай айкалышы кездеше бербейт деп айта алам. Кыргызстан көптөгөн өлкөлөр акырындык менен жоготуп жаткан нерсени – муундардын тирүү байланышын сактап калган. Мени өзгөчө таң калтырганы, бул жерде маданият күнүмдүк жашоонун бир бөлүгү бойдон калууда. Ал сахнада же музейлерде гана эмес, үй-бүлөлөрдө, балдарды тарбиялоодо, улууларга урматтодо, улуттук кийимдерде, музыкада жана элдик искусстводо да жашайт. Дал ушул нерсе эл аралык маданий диалог үчүн бекем негиз түзүп, Кыргызстанды дүйнөлүк маданий мейкиндикте таанымал кылат.
Мен Кыргызстан Борбор Азияда элдик дипломатиянын маанилүү борборлорунун бири боло алат деп ишенем. «Наристе» фестивалы сыяктуу долбоорлор бүгүнкү күндө эле өлкөнүн ар кайсы улут, маданият жана көз караштагы адамдарды бириктирүү жөндөмүн көрсөтүп турат. Дүйнөгө маданият, өз ара сыйлоо жана адамзаттык баалуулуктар тили сүйлөнгөн аянтчалар барган сайын көбүрөөк керек болуп жатат, ал эми Кыргызстан бул процессте өзгөчө орунду ээлөө үчүн бардык мүмкүнчүлүктөргө ээ. Сиздин өлкөңүздүн дагы бир баа жеткис артыкчылыгы бар – бул ачык, меймандос жана тынчтыкты сүйгөн элдин репутациясы. Адамдар ар дайым жаратылыштын же архитектуранын кооздугун гана эмес, биринчи кезекте өздөрүнө болгон мамилени эстеп калышат. Ошондуктан, мен Кыргызстан өзүнүн маданияты, салттары жана эли тууралуу дүйнөгө канчалык активдүү айтып берсе, эл аралык маданий кызматташтыкта жана элдердин өз ара түшүнүшүүсүн бекемдөөдө анын ролу ошончолук көрүнүктүү болот деп ишенем.
– Бишкекте «Наристе» фестивалы өтүп жатат. Анын деңгээлин кандай баалайсыз?
– Чынын айтсам, ал менин күткөнүмдөн ашып түштү. Айрыкча уюштуруучулардын концерттик программага гана эмес, балдардын түз баарлашуусуна да көңүл бурганы маанилүү. Мына ушул нерсе чыныгы достук маанайды жаратат.
– «Наристе» фестивалы дүйнө жүзүндөгү сиз катышкан башка эл аралык фестивалдардан эмнеси менен айырмаланат?
– Көп жылдар бою дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүндө жүздөгөн маданий форумдарга жана фестивалдарга катышкам. Бирок «Наристе» өзгөчө маанайы менен айырмаланат. Бул жерде фестивалдын уюштуруучулары же катышуучулары үчүн гана эмес, бүтүндөй коомдун иши болуп калганы сезилет. Бийлик өкүлдөрүнүн, мугалимдердин, ата-энелердин, ыктыярчылардын жана жөнөкөй шаар тургундарынын чын ыкластуу катышуусун көрдүм. Ар ким өзүнүн жоопкерчилигин түшүнүп, жалпы ийгиликке салым кошууда.
Бирок эң негизги айырмачылык – бул жерде көңүл сахнага, сыйлыктарга же атаандаштыкка эмес, балдардын өздөрүнө бурулат. Алар жөн гана чыгып койбостон, таанышып, достошуп, жаңы маданияттарды ачып, чоң эл аралык коомчулуктун бир бөлүгү экенин сезиши үчүн бардык шарттар түзүлгөн. Мына ошондуктан «Наристе» кадимки фестивалдан алда канча маанилүү миссияны аткарат. Ал балдардын жүрөктөрү аркылуу элдердин ортосунда ишеним мейкиндигин түзөт. Кыргызстанда маданият коомдук турмуштун кошумчасы катары эмес, анын маанилүү бөлүгү катары кабыл алынары катуу таасирлентти. Шаар, коом жана мамлекет балдар жана маданияттын айланасында бириккенде, көп жылдарга из калтырган долбоорлор жаралат. Мына ошондуктан мен «Наристи» жөн гана фестивал эмес, келечек муундар үчүн достук, өз ара сыйлоо жана элдик дипломатиянын чыныгы сабагы деп эсептейм.
– Балдар үчүн мындай эл аралык аянтчалар канчалык маанилүү?
– Менимче, алардын маанисин ашыкча баалоого болбойт. Адамдардын ортосундагы көптөгөн чыр-чатактар билбестиктен, башкалардан коркуудан жана баарлашуунун жоктугунан келип чыгат. Бала уяты жок төрөлбөйт – аны кийинчерээк алат. Ошондуктан, кичинекей кезинен эле ар кайсы өлкөлөрдүн балдары таанышып, достошуп, бири-биринин маданиятын жана салттарын билүүгө шарт түзүү абдан маанилүү. Бала башка улуттагы теңтушу менен бирге ырдап, бийлеп, ойноп же жөн гана баарлашып жатканда, ал дүйнөнү стереотиптер аркылуу эмес, жеке тажрыйба аркылуу кабыл алууну баштайт. Ушул учурда сый-урмат жаралат, аны эч кандай окуу китептери же саясий ураандар менен таңуулоого болбойт.
«Наристе» сыяктуу фестивалдар келечектеги артисттерди жана чыгармачыл адамдарды гана эмес, келечектеги дүйнө жарандарын – бири-бирин уга билген, айырмачылыктарды сыйлаган жана эң татаал мезгилдерде да өз ара түшүнүшүүнү таба алган адамдарды тарбиялайт. Мен балдардын маданий долбоорлоруна инвестиция салуу – бул тынч келечекке инвестиция салуу деп ишенем, анткени эртеңки күндө биздин өлкөлөрдүн жана бүтүндөй дүйнөнүн тагдыры чечиле турган чечимдерди бүгүнкү балдар кабыл алышат.
– Көптөгөн өлкөлөрдө маданий долбоорлор энтузиасттардын жардамы менен ишке ашат, бирок алар шаар бийлигинин деңгээлинде колдоо ала бербейт. «Наристе» фестивалы Бишкек шаарынын мэри Айбек Жанышбекович Жунушалиевдин түздөн-түз көңүл буруусу жана колдоосу менен өтүп жатат. Шаар башчысы маданиятты жөн гана көңүл ачуу эмес, балдардын келечегине, шаардын эл аралык беделин бекемдөөгө жана элдик дипломатияны өнүктүрүүгө стратегиялык инвестиция катары кабыл алганы канчалык маанилүү?
– Бул өтө чоң мааниге ээ. Иш стажымда дүйнө жүзү боюнча көптөгөн фестивалдарды көрдүм жана эң ийгиликтүүлөрү деп ар дайым жергиликтүү бийликтин колдоосуна ээ болгондорду айта алам. Шаардын мэри маданияттын маанилүүлүгүн түшүнүп, эл аралык долбоорлорду өнүктүрүүгө күч жумшаганда, баары утушка ээ болот: балдар, чыгармачыл жамааттар, шаар тургундары жана өлкөнүн өзү. «Наристе» фестивалы мындай мамиленин эң сонун үлгүсү.
Бишкек шаарынын мэри Айбек Жанышбековичтин колдоосунун аркасында жөн гана маданий иш-чара эмес, балдардын ар кайсы өлкөлөрдөн бири-бири менен таанышып, сый-урматты жана өз ара түшүнүүнү үйрөнгөн достуктун эл аралык аянтчасы түзүлдү. Мындай долбоорлорд шаардын эл аралык имиджин калыптандырат. Фестивалга келген ар бир бала Бишкек, Кыргызстан, бул жерде жолуккан адамдар жөнүндөгү таасирлерди үйүнө алып кетет. Чынында, бул ар кандай жарнамалык долбоордон алда канча узак иштеген, келечекке жасалган узак мөөнөттүү инвестиция. Менимче, шаар бийлигинин маданиятты колдоосу жетекчинин көрөгөчтүгүнүн көрсөткүчү. Анткени маданият адамдарды бириктирет, жашоо сапатын жогорулатат жана жаңы муундарды тынчтык жана урмат-сый духунда тарбиялоого жардам берет.
– Мындай долбоорлор өлкөнүн эл аралык имиджине кандай таасир этет?
– Фестивалдан кийин мекенине кайтып келген ар бир бала кайсы өлкөгө барган болсо, ошол өлкөнүн маданий элчиси болуп калат. Ошондуктан мындай долбоорлор келечекке багытталып, мамлекеттин оң образын жаратат.
– Көптөгөн чет элдиктер кыргыздын меймандостугу тууралуу айтышат. Сизди эң көп эмне таң калтырды?
— Меймандостугунан тышкары, мени кыргызстандыктардын өз маданияты үчүн сыймыктанганы таң калтырды. Мен ар кандай муундагы адамдарды көрдүм, алар өз салттарын сыйлап, улуттук элементтерди күнүмдүк жашоосунда ырахат менен сактап келишет.
– Эгер Кыргызстанды үч сөз менен сүрөттөшүңүз керек болсо эмне дейт элеңиз?
– Кыргызстандын элин мындай деп сүрөттөйт элем: сыйчыл, сыймыктуу жана таланттуу.
– Кыргызстандын жаштарына кандай чакырык жасайт элеңиз?
– Улууларды уккула, өз тамырыңарды сыйлагыла жана маданий мурасыңар менен сыймыктангыла. Дүйнө абдан тез өзгөрүп жатат, бирок адамдын күчтүү бойдон калышына дал ушул өзүнүн тамырын билүү жардам берет.
– Эгерде сиз бүткүл дүйнө элдерине бир гана кабар менен кайрыла алсаңыз, эмне дейт элеңиз?
– Балдарга кичинекей кезинен бири-бирин сыйлоону үйрөткүлө. Эгер биз бул нерсени жаңы муунга үйрөтсөк, дүйнө алда канча ырайымдуу болот.
– Ошондой эле менин "Дүйнө лидерлери" автордук рубрикама салттуу суроо. Адамдан кийин эмне калыш керек – наамдар менен жетишкендиктерби же башкалардын жүрөгүндө калтырган жакшылыгыбы?
– Жылдар өтөт, кызматтар жана наамдар алмашат, бийик айтылган сөздөр унутулат. Бирок жакшы иштер адамдардын эсинде алда канча узакка сакталат. Менимче, адамдын эң баалуу мурасы – бул башкаларга кылган жакшылыгы.
– Урматтуу Кристиан, бул терең жана чынчыл сүйлөшүү үчүн рахмат. Маданият, элчилик дипломатия, салттарды сактоо жана балдардын адилеттүү жана жакшы дүйнөнү куруудагы ролу тууралуу акылдуу ойлоруңуз үчүн. Маданият тили аркылуу элдерди бириктирүүгө өмүрүн арнаган адам менен таанышканым чоң сыймык болду.
– Урматтуу Ассоль, чакырууңуз жана ойлорумду бөлүшүүгө мүмкүнчүлүк бергениңиз үчүн рахмат. Биз биргеликте "Наристе" фестивалынын көптөгөн иш-чараларына катыштык жана мен сиздин өз өлкөңүзгө, анын маданиятына жана элине болгон чын ыкластуу сүйүүңүздү көрө алдым. Сиз кыргыз элинин жаркын өкүлү, тынчтыктын жана маданий диалогдун чыныгы элчисисиз. Терең интеллектуалдык баарлашууңуз, меймандостугуңуз, ачык-айрымдыгыңыз жана маданият, элдердин достугу жана келечек муундар үчүн жасап жаткан зор эмгегиңиз үчүн рахмат. Сиздей адамдар дүйнөнү жакындатууга жана жакшыртууга жардам берет.