Стефан Циглер, швейцариялык режиссер: Бишкектик көрүүчүлөр ачык, түз жана көп кырдуу экен
Декабрь айынын аягында швейцариялык режиссёр Стефан Циглердин “Мандат” (The Mandate) аттуу тасмасынын бетачаары болуп өттү. Бул тасма Бириккен Улуттар Уюму жана Кызыл Крест сыяктуу эл аралык уюмдардын ишмердүүлүгүнө сын көз менен карайт жана алардын азыркы чыр-чатак көп орун алган шартта адам укуктарын коргоодогу ролун изилдейт.
"Мандат – эл аралык укук кимге маанилүү" аттуу тасма сегиз жыл бою БУУнун Эл аралык сотунун судьяларына, ошондой эле эл аралык укук, дипломатия жана саясат тармагындагы алдыңкы эксперттерге өз пикирин айтууга болуп көрбөгөндөй мүмкүнчүлүк берүү менен тартылган. Ал эл аралык укуктун актуалдуулугуна терең жеке жана философиялык саякатты сунуштайт.
Режиссер Стефан Циглер Караван-Инфого берген эксклюзивдүү маегинде тасманын жаралышы, идеясы жана ар кандай өлкөлөрдөгү көрүүчүлөр тарабынан кабыл алынышы тууралуу айтып берди.
– “Мандат – эл аралык мыйзам кимге маанилүү” тасмасы жана анын идеясы жөнүндө айтып берсеңиз.
– “Мандат” тасмасы сегиз жыл бою изилденип, тартылган. БУУнун Эл аралык сотунун судьяларына, ошондой эле эл аралык укук, дипломатия жана саясат тармагындагы алдыңкы эксперттерге абдан чоң мүмкүнчүлүк берилди. Ал эл аралык укуктун актуалдуулугу маселесине терең жеке жана философиялык саякатты сунуштайт. Тасма мыйзамдуу чек аралар бузулганда, нааразычылыктар басылганда жана фейктер жоголгондо: “Кимде укук жана жоопкерчилик – мандат – аракеттенүү бар?” деген суроону коёт. Бул триптих катары түзүлгөн.
* Биринчи бөлүк: БУУнун Эл аралык сотунун судьялары менен болгон интервьюлардын сериясы, анда алар Дубалга байланыштуу чечиминде эл аралык коомчулуктун аракетсиздиги жөнүндө ой бөлүшөт, ошондой эле эл аралык укуктун маанилүүлүгүн жана морттугун талкуулашат.
* Экинчи бөлүк: мен, Стефан Циглер, камеранын алдына чыгып, эл аралык адилеттүүлүк маселелериндеги жана аны сактоо жолдорундагы философиялык негизди ачып берем. Эл аралык адилеттүүлүктүн эмне үчүн маанилүү экенин түшүндүрүп, аны бекемдөөгө карата жеке умтулуумду билдирем.
* Үчүнчү бөлүк: тема жеке жоопкерчиликтен глобалдык коомчулуктун жоопкерчилигине чейин кеңейтилет. Коомдук талкуунун жана саясаттын жаралуу жери болгон салттуу коомдук аянттын идеясынан мен заманбап коомдук аянтка, Zoom видеоконференциясына өтөм. Бул жерде ар түрдүү адамдардын тобу – интеллектуалдар, активисттер, коммерциялык эмес уюмдардын жетекчилери, эл аралык укук боюнча эксперттер, саясатчылар жана тасма тартуучу топтун мүчөлөрү – эл аралык адилеттүүлүк үчүн алдыга карай жол жөнүндө өз ойлору менен бөлүшөт.
– Тасманын идеясы кайдан пайда болду?
– “Мандат” менин биринчи толук метраждуу “BROKEN PROMESIS – Израиль, Палестина жана Адилеттүүлүк: Эл аралык укуктун иши” деген тасмамды улантат. “Мандаттын” идеясы “BROKENдин” үстүндө иштеп жатканда пайда болгон, анда БУУнун Эл аралык сотунун үч судьясы чечимди жөн гана сүрөттөп эмес, алда-канча маңыздуу жеткиришкен, ошентип, алар иш жүзүндө бизге, ошол кезде дээрлик белгисиз болгон кинокомпанияга мандат беришкен. Жыйынтыгында, сегиз жылдан кийин жаңы тасма жаралды.
– Тасма аркылуу кандай ойду жеткиргиңиз келди?
– Эл аралык укук маанилүү жана ар бир адам анын бар экенин жана принциптерин билиши керек. Мыйзамды билбесе, жоопкерчилик болбойт. Эл аралык укукту таанымал кылуу керек. Багынбашыбыз керек же БУУнун Эл аралык сотунун мурдагы судьяларынын бири жана Иорданиянын мурдагы премьер-министри Авн Шавкат Аль-Хасавненин сөзү менен айтканда:
“Эгерде эл аралык укук […] сакталбаса, анда узак мөөнөттүү келечекте анын ордуна башаламандык келет…”
– Тасма чыныгы окуяларга негизделгенби же толугу менен көркөм чыгармабы?
– “Мандат” – документалдуу жана философиялык тасманын гибриди. Баары чыныгы окуяларга, чыныгы адамдарга жана алардын ишенимдерине негизделген. Бул толугу менен рефлексивдүү чыгарма.
– Эмне үчүн ушул жанрды жана көркөм стилди тандадыңыз?
– Тасма рефлексивдүү, бул аны формалдуу жана өз алдынча билим алуу үчүн идеалдуу кылат. Бул салттуу маанидеги билим берүүчү тасма эмес, бирок билим берүү максаты бар даректүү фильм.
“Мандат” – бизге белгилүү болгон биринчи «триптих-даректүү тасма». Триптих тасманын көрүүчүлөргө жана окуяны кайра айтып бергендерге тийгизген таасирин күчөтүүгө мүмкүндүк берет. Мисалы, Камерунда, согуш шартында, жүздөгөн студенттер электр жарыгы жана интернет өчүп жатса да, «BROKEN» тасмасын ноутбуктардан көрүштү. Ар бир студент тасманы кеминде тогуз үй-бүлө мүчөсүнө же досуна кайра айтып берди.
Триптих идеясы мага фильмдин структурасынын үстүндө иштеп жатканда келди. Триптих борбордук сүрөттөн жана борбордук аргументти күчөтүүчү эки каптал сүрөттөн турат.
Менин максатым – резонанстуу, таасирдүү жана билим берүүчү даректүү тасмаларды жаратуу.
– Бишкектеги аудиториянын реакциясы Европадан эмнеси менен айырмаланат?
– Женевадагы премьерадан кийин мен тасма студенттер менен кызматкерлердин эл аралык укук менен иштешүү тажрыйбасы чектелүү болгон батыш өлкөлөрүндөгү аудиторияга жетпей жатканын түшүндүм. Анан тасманы өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн фестивалдарына багыттап, 59 мүнөткө чейин кыскарттык.
Бишкек башкача кабылдады: аудитория ачык, кызыгуу күч жана түз болду. Мисалы, бетачаардан кийин 14 жаштагы бир кыз келип: "Сиздин тасмаңыз менин жашоомду өзгөрттү", – деди.
– Кыргыз аудиториясынын кандай кабылдоосу сизди таң калтырды?
– Мен Швейцариянын Казакстандагы, Кыргызстандагы жана Өзбекстандагы элчиликтери тарабынан эки жумалык лекция жана көрсөтүү туруна чакырылгам. Бул убакыт аралыгында күнүнө үч-төрт жолу университеттик көрсөтүүлөрдү, медиа жана бейөкмөт уюмдар менен жолугушууларды өткөрдүм. Алардын ачыктыгынан жана мага болгон кызыгуусунан чыныгы маданиятты сезгеним абдан таасирлентти.
– Швейцария менен Кыргызстандын көрүүчүлөрүн бириктирген жалпы темалар жана баалуулуктар кайсылар?
– Жашоо образындагы айырмачылыктарга карабастан, Улуу Жибек Жолунун боюндагы аймактар жалпы тарыхы, маданияты жана тилдери аркылуу өз ара түшүнүшө алышат.
– Швейцарияда кино өндүрүшүнүн негизги кыйынчылыктары эмнеде?
– Көпчүлүккө эл аралык укук темасында тасма тартуу акылсыздыктай сезилет. Өзгөчө идеяны каржылоо ийгиликке сейрек жеткирет. Бирок бүгүнкү натыйжа – дүйнөлүк резонанс жана эл аралык укуктун маанилүүлүгүн таануу.
– Сиз үчүн режиссёр болуу эмне?
– Мен өзүмдү режиссёр деп эсептебейм. Мен өз укуктарын коргой албагандардын адвокатымын. Даңкка же индустриалдык таанылууга умтулбайм, анткени салттуу киноиндустрия өтө эле корпоративдик жана мафиялык.
– Башка режиссерлорго же тасмаларга таасирленесизби?
– Мени эң көп шыктандырган нерселер:
1. Бертольт Брехт – анын адабий жана педагогикалык ишмердүүлүгү сынчыл ой жүгүртүүгө жана маалыматты визуалдык түрдө берүүгө үйрөтөт.
2. PAR (Participative Action Research) методологиясы – изилдөөчү өзү изилдеп жаткан адамдар менен чогуу процесстин ичинде болот. «BROKEN» фильмин 3 миллиондон ашык адам көрдү, анын ичинде 14 жаштан жогорку миңдеген өспүрүмдөр бар.
– Тасмадагы жеке сцена…
– 15 жаштагы Сейла аттуу кыздын "BROKEN" тасмасынын анын жашоосуна тийгизген таасири тууралуу айтканын бөлүп көрсөтүүгө болот. Бул көрүнүш мурдагы президент жана БУУнун Эл аралык сотунун судьясы Юсуфтун корутунду сөздөрүнөн кийин, "Мандат" тасмасын дагы бир жолу жыйынтыктайт.
– Бишкек жана Кыргызстандан кандай таасир алдыңыз?
– Мен бул чөлкөмгө жана анын элине ашык болуп калдым. Ыктыярчылар жана коомчулук укмуштуудай ачык экен. Мен өзүмдү толугу менен коопсуз сездим жана алардын түз сүйлөгөнүнө таң калдым.
– Борбор Азиянын кинематографисттери менен кызматташууга мүмкүнчүлүк барбы?
– Албетте, бар. Мен аймактагы сүрөтчүлөр менен биргелешкен долбоорлорду, анын ичинде анимация жана эл аралык укук боюнча тасмаларды, ошондой эле Жибек жолундагы билим берүү демилгелерин талкуулап жатам. Кыргызстандын Кинематографисттер союзунан сыйлык алганымда сыймыктандым дагы, таң калдым да.
Стефан Циглердин өмүр баяны
Стефан Г.Циглер – Швейцариянын жараны, гуманитардык ишмер, доцент жана кинорежиссёр, сыйлыкка татыган "BROKEN – Эл аралык укук боюнча саякат" аттуу тасманын демилгечиси жана продюсери. Эл аралык укук боюнча дагы үч даректүү тасма тарткан: "Behind-the-Chambers", "Broken-for-the-Curious" жана "Мандат – эл аралык мыйзам кимге керек" (дүйнөлүк премьерасы – 2025-жылдын августу, Тунис).
Акыркы жылдары өкмөттөргө сабак өтүү, консультация берүү, ЭККК миссиялары, ЕККУ жана ЕБ менен Швейцария үчүн шайлоолорго байкоо салуу менен алектенген. Гуманитардык дипломатия, эл аралык укук, эл аралык өнүгүү жана маданият боюнча жарыяланган эмгектердин автору. *"BROKEN" – БУУнун Эл аралык сотундагы Дубал маселеси боюнча соттук ишти толугу менен чагылдырган жалгыз тасма (2004-жыл).