Кыргызстан дүйнөгө эркиндик философиясын сунуштоого жөндөмдүү

Бүгүнкү күндө кичинекей мамлекеттер адистешүү жана стратегиялык позицияны ээлөө аркылуу глобалдык процесстерге таасир этүүгө жөндөмдүү. Эл аралык жаңжалдарда Швейцария жана Катар дипломатиялык ортомчу катары үзгүлтүксүз чыгып турушат. Тайвань дүйнөлүк технологиялык индустрия көз каранды болгон алдыңкы жарым өткөргүчтөрдү өндүрүүдө маанилүү позицияларды ээлейт. Эстония санариптик мамлекеттин эң өнүккөн моделдеринин бирин түздү, анын тажрыйбасын башка өлкөлөр изилдеп жатышат. 

Бирок мен 21-кылымда мамлекеттин күчүнүн негизги булагы катары улуттун интеллектин эсептейм. 

Качандыр бир жер, фабрикалар, армиялар жана башка материалдык ресурстар негизги күчтү түзгөн. Бүгүнкү күндө дал ушул интеллект заманбап экономиканы, заманбап армияны жана аймактын жаңы наркын жаратат. Жогорку технологиялар, патенттер, программалык камсыздоо, илимий иштеп чыгуулар байлыкка алып келет. 

Аскерлердин, танктардын, учактардын жана кемелердин саны жеңишти кепилдей албайт. Заманбап жаңжалдардын жыйынтыгы учкучсуз системалар, жасалма интеллект алгоритмдери, кибертехнологиялар жана радиоэлектрондук күрөш каражаттарына барган сайын көбүрөөк көз каранды. 

Сингапур жаратылыш ресурстары дээрлик жок болсо да, адам капиталы жана натыйжалуу башкаруунун аркасында дүйнөлүк каржы жана логистикалык борбор боло алды. Ошондуктан, заманбап мамлекеттин негизги байлыгы биринчи кезекте анын жарандарынын башында турат.

Кичинекей өлкөлөр күчтүү идеялар, акылдуу дипломатия, технологиялар жана сапаттуу институттар аркылуу тарыхты кайра-кайра өзгөртүп келишкен. Байыркы Грецияны, Нидерландыны, Швейцарияны, Сингапурду, Түштүк Кореяны эстесек болот. Алар санын эмес, коомду уюштуруунун сапаты жана тез ыңгайлашуу жөндөмдүүлүгү менен ийгиликке жетишкен.

Кыргызстан үчүн бул тажрыйбадан эң маанилүү сабак – мыйзамдын үстөмдүгү. Күчтүү жана көз карандысыз соттор бизнести коргоп, абийирдүү инвестицияларды тартат. 

Экинчиси – адамга инвестиция салуу. Билим берүү, илим, IT жана заманбап компетенциялар жаратылыш ресурстарын пайдалануудан өлкөгө көбүрөөк киреше алып келе алат. 

Үчүнчүсү – прагматикалык тышкы саясат. Биз башкалардын жаңжалдарына аралашпай, чоң мамлекеттер менен өз ара пайдалуу мамилелерди сактап калышыбыз керек. 

Анан албетте, өлкө ачык экономикага, сооданын түшүнүктүү эрежелерине жана чакан жана орто бизнестин жагымдуу шарттарына муктаж.

Кыргызстан дүйнө үчүн өзүнүн географиялык жайгашуусу менен гана кызыктуу эмес. Бизде эркиндик философиясын, адам менен жаратылыштын гармониясын жана жамааттык түзүлүштүн салттарын сактап калган уникалдуу цивилизация бар. 

Бул «Манас» эпосу, Чыңгыз Айтматовдун феномени, кыргыздардын эл катары жоголбостон өзгөрүү жөндөмдүүлүгү.

Миңдеген жылдар бою биз дыйкан, жарым көчмөн, тоо жана талаа көчмөндөрү, токой эли болуп, ар кандай диний жана дүйнө тааным системаларынан өткөнбүз. Ыңгайлашууга жана өзүбүздү сактап калууга жөндөмдүүбүз. 

Адамзатка бүгүнкү күндө салттуу кыргыз маданиятынын экологиялык акылы өзгөчө кызыктуу. Көчмөндүн жашоосу жер, суу, жайыт, жаныбарлар дүйнөсү менен түздөн-түз байланышта болгон.

Эркиндик маданияты да аз эмес. Кыргыз жөнүндө жазган көптөгөн саякатчылар, дипломаттар жана изилдөөчүлөр алардын эркиндикке болгон сүйүүсүнө көңүл бурушкан. Көчмөн дүйнө таанымы ички көз карандысыздыкты, ар-намыстуулукту, жамаат ичиндеги салыштырмалуу теңчиликти жана катуу касталык тоскоолдуктардын жоктугун тарбиялаган. 

Биздин катаал жаратылыш шарттарындагы жашоо боюнча тарыхый тажрыйбабыз климаттын өзгөрүшү доорунда жаңы мааниге ээ болууда. 

«Манас» жөн гана эпос эмес, элдин философиясын, тарыхын, адеп-ахлак кодексин жана жашоо энциклопедиясын камтыган оозеки маданияттын улуу эстелиги. Манасчылардын жана акындардын өнөрү – бул тирүү импровизациянын жана муундан-муунга салтты өткөрүүнүн феномени. 

Шырдак, кийиз искусствосу, килем токуу, зергерчилик – тоо элинин байыркы эстетикасын жана дүйнө таанымын сактап келет. Бирок биздин гуманитардык баалуулуктарыбызды – аксакалдар институтун, элдешүү салттарын, меймандостукту жана бөтөн жерликтерге ачык болууну, жашаган үйүбүздү, акыркы наныбызды бөлүшүүгө даярдыгыбызды өзгөчө белгилегим келет. 

Кыргызстан дүйнөгө көп түрдүүлүктүн, эркиндиктин жана жаратылыш менен гармониянын философиясын сунуштай алат.

Муну менен катар мамлекеттердин юридикалык теңдиги менен алардын реалдуу саясий мүмкүнчүлүктөрү бирдей эместигин түшүнүү зарыл. Бириккен Улуттар Уюмунун Уставы мүчө-мамлекеттердин эгемендүү теңдигин бекемдейт. Башкы Ассамблеяда кичинекей жана чоң өлкө бирден добушка ээ. Бирок эң ири державалар кыйла чоң экономикалык, саясий жана аскердик ресурстарга эгедер кылат. Мындан тышкары, БУУнун Коопсуздук Кеңешинин беш туруктуу мүчөсү вето укугуна ээ. 

Ошондуктан формалдуу статусту жана реалдуу мүмкүнчүлүктөрдү айырмалоо зарыл. 

Ар бир таанылган мамлекет юридикалык жактан эгемендүү жана көз карандысыз, бирок дүйнөлүк экономикага, соодага, технологияларга жана коопсуздукка таасир этүү жөндөмү анын фактылык салмагын аныктайт. Күчтүү мамлекеттер санкцияларды, кредиттерди, рынокторду, саясий басымды жана аскердик күчтү колдонуп, ошону менен кичинекей өлкөлөрдүн тандоо мейкиндигин тарытышы мүмкүн. 

Реалдуу жашоодо абсолюттук теңдик жок. Ошондуктан юридикалык таануу гана жетишсиз. 

Биз өзүбүздүн экономикалык, интеллектуалдык жана технологиялык мүмкүнчүлүктөрүбүздү түзүшүбүз керек. Бул боюнча кыргыздар өздөрү да иштеши керек, кимдир бирөө бизге дүйнөдө татыктуу орун камсыз кылат деп күтүү болбойт. Бул биринчи кезекте өзүбүзгө байланыштуу. 

Биз үчүн кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгын эл аралык деңгээлде таануу өзгөчө мааниге ээ. Ал улуттук сыймыкты бекемдейт жана элдин терең тарыхый тамырларын глобалдык деңгээлде ырастайт. Ал мамлекеттүүлүк жана маданий салттардын байыркы доорлордон азыркыга чейинки үзүлбөй келатканын көрсөтөт.

Адам өз өлкөсүнүн миңдеген жылдык тарыхы бар экенин түшүнгөндө, аны башкача кабыл алат. Бул ата-бабаларга жана келечек муундарга жоопкерчилик жаратат. 

Биз байыркы цивилизациялардын замандаштары болгонбуз жана бүгүнкү иш-аракеттерибиз менен бул тарыхый мураска татыктуу болушубуз керек. 

Ушундайча тарыхый адилеттүүлүк калыбына келет жана мамлекеттик салттары жок "жаш" элдер жөнүндөгү түшүнүк бузулат. 

Эл аралык таануу Кыргызстандын маданий авторитетин жогорулатат, туризмдин өнүгүшүнө өбөлгө түзөт, жаңы изилдөөлөр, билим берүү жана эл аралык илимий кызматташтык үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачат. 

Мамлекет жөн гана азыркы саясий бирдик катары эмес, ошондой эле улуу дүйнөлүк тарыхтын субъекти катары кабыл алына баштайт. 

Тарыхый эс тутумсуз мамлекеттүүлүк алсыз болуп калат. 

Тарых жалпы баалуулуктарды, эс-тутумдун тилин жана бирдиктүү коомго таандык сезимди жаратат. Ал адамдарга эмне үчүн чогуу жашап жатканын, муундарды эмне байланыштырып турарын жана эмнени коргошу керектигин түшүндүрөт. 

Биз буга чейин өзүбүздүн байыркы мамлекеттүүлүгүбүздү – Гегунь мамлекетин, Кыргыз каганатын жоготконбуз. 

Өз мамлекеттүүлүгүн жоготкондон кийин, кыргыздар ар кандай тарыхый этаптарда башка саясий түзүмдөрдүн – империялардын жана федерациялардын курамында жашашкан. Өз мамлекеттүүлүгүн калыбына келтирүү аракеттери көрүлүп, акырында биз көз карандысыз Кыргыз Республикасын – өз мамлекет үйүбүздү алдык.

Мурунку каталарды билүү суверенитетке коркунучтарды таанууга жана манипуляцияларга каршы турууга жардам берет. 

Тарыхый инсандар, салттар жана маданий символдор улуттук ар-намысты калыптандырат. Эгер эл өз тамыры менен байланышын жоготсо, ага өзүнүн өткөн тарыхын башкача түшүнүүнү таңуулоо оңой болуп калат. Жалпы өткөн тарыхты жоготуудан кийин акырындык менен жалпы келечек образы да жоголот. 

Менин оюмча, биздин тарыхыбызда эң бааланбай калган көрүнүштөрдүн бири – бул байыркы кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн жаралышы, элдин зор цивилизациялык өнүгүүсүнүн натыйжасы. Бул процесстер Борбор Азиянын гана эмес, алда канча кеңири аймактын саясий картасын өзгөрткөн.

Кыргыздар Енисей бассейнинде ири цивилизациялык борборду түзүшкөн. 

Адатта, байыркы дарыя цивилизациялары жөнүндө сөз болгондо, Нилдеги Египетти, Тигр менен Евфраттын аралыгындагы Месопотамияны, Инд жана Ганг цивилизацияларын, Хуанхэдеги Байыркы Кытайды эстешет. Енисей аймагы да татаал мамлекеттик жана маданий процесстердин аймагына айланган. 

Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн түзүлүшү элди, маданиятты жана инсандыкты сактап калууга мүмкүндүк берип, маанилүү саясий, экономикалык жана социалдык процесстерди баштаган.

Бирок бул мезгил дүйнөлүк историографияда, анын ичинде сакталып калган булактардын аздыгынан улам жетиштүү чагылдырылган эмес.

Кытай жылнаамаларында кыргыздар жана алардын кытай империялары менен болгон мамилелери тууралуу маалыматтар камтылган. Дүйнөлүк тарых монголдор, чыгыш жана батыштын ири империялары тууралуу көбүрөөк баяндаган. 

Эми кыргыз цивилизациясынын тарыхын тереңирээк изилдеп, дүйнөгө таанытууга мезгил келди.