Пауза үчүн уран: АКШ менен Ирандын болжолдонгон келишиминин логикасы. Экинчи бөлүм
Дагы бир маанилүү жагдай бар. Бул – Американын Иранга түз акча берүүсү жөнүндө эмес, чет өлкөдөгү активдерди бөгөттөн чыгаруу мүмкүнчүлүгү тууралуу. Мындай ыкма келишимдин саясий кабыл алынышын түп-тамырынан бери өзгөртөт. Вашингтондун көз карашында мындай формула анчалык деле зыяндуу эмес, анткени АКШ Тегеранды кайрадан каржылабайт, болгону Иранга өзүнүкү деп эсептелген каражаттарга жетүүгө мүмкүнчүлүк берет. Бирок бул учурда дагы келишимди сындагандар Тегеран иш жүзүндө ал топтобошу керек болгон нерсенин бир бөлүгүнөн баш тартуунун ордуна экономикалык пайда көрүп жатат деп айтышы мүмкүн.
Соодалашуунун негизги предмети да түшүнүктүү. МАГАТЭ акыркы баяндамаларынын биринде Ирандын 60%га чейин байытылган 440,9 килограммга жакын ураны бар экенин жазган. Мындай запастар эң кооптуу деп эсептелет, анткени алар курал-жарак деңгээлине жетүүгө зарыл болгон убакытты кыйла кыскартат. Ошондуктан, сүйлөшүүлөрдүн борборунда Ирандын бүтүндөй өзөктүк программасы эмес, анын эң сезимтал жана саясий жактан жарылуучу компоненти болушу мүмкүн.
Биздин оюбузча, талкууланып жаткан схеманын бир ачык алсыз жери бар. Уранды кантип өткөрүп берүүгө болору азырынча толук түшүнүксүз: физикалык жактан алып чыгуу, эл аралык көзөмөлгө өткөрүп берүү, байытылган деңгээлин төмөндөтүү же башка техникалык ыкма менен. Дагы бир ачык суроо турат. Мүмкүн болгон келишим байытылган урандын бардык запасын камтыйбы же анын эң кооптуу бөлүгүн элеби? Бул МАГАТЭ аркылуу текшерүүнүн так жазылган механизми жок болсо, сыртынан ишенимдүү көрүнгөн келишим да саясий жактан морт жана техникалык жактан аякталбаган бойдон кала берет дегенди билдирет.
Эгер кененирээк карасак, мындай келишимдин кесепеттери АКШ менен Ирандын эки тараптуу мамилелеринен алда канча ашып кетет. Израил жана бир катар аймактык державалар үчүн түз суроолор жаралышы мүмкүн: бул схема чыныгы коркунучту азайтабы же жөн гана кийинкиге жылдырабы? Европаны жана эл аралык уюмдарды башка нерсе көбүрөөк тынчсыздандырат: мындай алмашуу өзөктүк куралды жайылтпоо принцибин бузбайбы? Анткени, эгерде сезимтал материалдарды топтоо акыры соодалашуунун предметине жана экономикалык жеңилдиктерге жетүүнүн жолуна айланса, анда бүткүл эл аралык коопсуздук системасы үчүн талаштуу прецедент жаралат.
Дал ушундан улам болжолдонгон келишимге иллюзиясыз баа берүү керек. Кыска мөөнөттө ал тараптарга учурда өзгөчө керектүү болуп турган нерсени бере алат. АКШ шашылыш эскалация коркунучун азайтат, ал эми Иран каржылык жана саясий тыныгуу алат.
Бирок узак мөөнөттө мындай схема бир гана шартта иштейт. Убактылуу алмашуу кеңири жана катуу көзөмөлдөнгөн системанын бир бөлүгү болушу керек. Болбосо, баары активдерди тоңдуруудан жана урандын бир бөлүгүн өткөрүп берүүдөн гана турат. Мындай учурда бул чечим эмес, бир эле кризистин эки этабынын ортосундагы кымбатка турган тыныгууга айланат.