Жаңы кырлар: Кыргызстан менен Азербайжан маданий кызматташтыкты кантип өнүктүрүүдө

Кыргызстан менен Азербайжандын маданий кызматташтыгы акырындык менен жаңы формага өтүүдө: маданият күндөрүн, концерттерди жана адабий кечелерди коштоочу театр алмашуулары, кинематографиялык долбоорлор, жаштар демилгелери жана волонтердук  программалар өнүгүүдө. Чыңгыз Айтматовдун чыгармалары азербайжан сахнасында чагылдырылып, кыргыз театрлары Бакуда өз спектаклдерин тартуулашууда, ал эми эки өлкөнүн кинематографисттери эл аралык фестивалдарда жолугуп башташты. Бул окуялардын артында жалпы маданий мурасты сактап калуу гана эмес, чыгармачыл өз ара аракеттенүү үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү түзүүгө умтулуу да турат.

Кыргызстандын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлигинен билдиришкендей, эки тараптуу өз ара аракеттенүүнүн негизин 2012-жылдын 30-мартында Бакуда кол коюлган жана 2013-жылдын февралында Кыргызстан өкмөтүнүн токтому менен бекитилген эки өлкөнүн өкмөттөрүнүн ортосундагы маданият жаатындагы кызматташтык жөнүндөгү Макулдашуу түзөт.

Дагы бир маанилүү документ болуп 2025–2026-жылдарга Маданият чөйрөсүндөгү кызматташтыкты өнүктүрүү боюнча практикалык чаралардын планы («Жол картасы») саналат, ага 2025-жылдын 21-апрелинде кол коюлган.

Маданий өз ара аракеттенүү эл аралык уюмдар жана бирикмелер, анын ичинде Түрк мамлекеттеринин уюму, ТҮРКСОЙ, КМШ мамлекеттеринин гуманитардык кызматташтык боюнча мамлекеттер аралык фонду, КМШ, Түрк маданияты жана мурасы фонду жана ЮНЕСКОнун алкагында да өнүгүүдө.

Классиктердин юбилейлеринен театрдык көрсөтүүлөргө чейин

Көп жылдардан бери эки өлкөнүн адабий жана музыкалык мурастарын өз ара тааныштыруу кызматташтыктын көрүнүктүү багыттарынын бири болуп келет.

2013- жана 2018-жылдары Азербайжанда кыргыз жазуучусу Чыңгыз Айтматовдун 85 жана 90 жылдыгына арналган иш-чаралар өттү.

Өз кезегинде, Кыргызстанда азербайжан маданиятынын көрүнүктүү өкүлдөрүнө арналган иш-чаралар өткөрүлдү. 2014-жылы Абдылас Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук академиялык опера жана балет театрында «Азербайжандын эл жазуучусу Анар менен жолугушуу» иш-чарасы болгон. 2016-жылы ошол эле жерде композитор У.Гаджибековго арналган кече тартууланган. Азербайжан тарап иш-чарага анын «Көроглы» операсынын ноталарын жана клавирлерин берген.

2014–2018-жылдары Бишкекте Узеир Гаджибеков, Кара Караев, Мир Жалял Пашаев жана Бахтияр Вахабзаденин юбилейлерине арналган иш-чаралар да өткөн. 2021-жылдын мартында Бишкекте Азербайжандын президенти Илхам Алиевдин кызы Лейла Алиеванын «Кудайдын үнүн уккум келет» аттуу ырлар жыйнагынын бет ачары жасалган. Чыгармалар кыргыз тилине эл акыны Өмүрбек Султанов, ошондой эле акын айымдар Алтынай Темирова жана Аида Эгембердиева тарабынан которулган.

Айтматовдун чыгармачылыгы маданий диалогдо өзгөчө орунду ээлейт. 2023-жылдын декабрында Бишкекте жазуучунун 95 жылдыгына арналган «Айтматов жана театр» VI Эл аралык театр фестивалы өткөрүлгөн. Ага Кыргызстан, Өзбекстан, Казакстан, Түркмөнстан, Россия жана Азербайжандын театр жамааттары катышкан.

Азербайжандын мамлекеттик пантомима театры Айтматовдун чыгармасынын негизинде Жейхун Ариф оглу Дадашовдун сахналаштыруусунда "Манкурт" спектаклин койду. Спектакль "Эң мыкты пластикалык чечим" номинациясында сыйлык алды.

2024-жылдын декабрында ошол эле театр Бишкекте кайрадан өнөр көрсөттү. Көрүүчүлөргө Айтматовдун чыгармасынын негизинде "Манкурт" жана Гусейн Жавиддин пьесасынын негизинде "Иблис" спектаклдери тартууланды.

Өз кезегинде, 2025-жылдын апрелинде Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук академиялык драма театры Бакуда кыргыз драматургу Канат Иманалиевдин чыгармасынын негизинде "Коркут Ата" спектаклин койду.

Маданият күндөрү эки тараптуу диалогдун маанилүү бөлүгүнө айланды

Маданий кызматташтыкта өзгөчө орунду 2024-жылдын апрель айында Кыргызстандын президенти Садыр Жапаровдун мамлекеттик сапарынын алкагында, Баку шаарында өткөн Кыргызстандын маданият күндөрү ээледи.

Көрүнүктүү окуялардын бири – Бакуда, Азадлыг проспектисинде, «Азадлыг» метро станциясынын жанында Чыңгыз Айтматовдун эстелигинин ачылышы болду.

Бир жылдан кийин, 2025-жылдын 21-24-апрелинде, Кыргызстанда Азербайжандын маданият күндөрү өттү. Программада улуттук искусствонун көргөзмөсү, гала-концерттер, китептердин бет ачарлары жана азербайжан адабияты бурчунун ачылышы камтылган.

Гапар Айтиев атындагы Улуттук көркөм өнөр музейинде «Азербайжан искусствосунун берметтеринде жашаган улуттук мурас» аттуу көргөзмө ачылды. Конокторго улуттук искусствонун чыгармалары, килемдер, колго жасалган буюмдар жана адабият тартууланды.

Иш-чараларга Азербайжандын маданият министри Адиль Керимли катышты. Маданият күндөрүндө 2025–2026-жылдарга арналган иш-чаралардын планына («Жол картасын») кол коюлду, ал өз ара аракеттенүүнүн мындан аркы багыттарын аныктады.

Жаштар форумдарынан баштап волонтердук долбоорлорго чейин

Маданий кызматташтык жаштар демилгелеринин эсебинен акырындык менен кеңейүүдө. 2024-жылы Кыргызстандын өкүлдөрү Шушада өткөн «Жаштардын борбору Шуша 2024» эл аралык конференциясына, ошондой эле «Ленкорань-2024: түрк дүйнөсүнүн жаштары» форумуна катышышты.

Ошол эле жылдын августунда Ысык-Көлдө КМШ өлкөлөрүнүн волонтерлорунун эл аралык форуму өттү. 110 катышуучунун бешөөсү Азербайжандын өкүлдөрү болду.

2024-жылдын августунда Кыргызстанда өткөн Түрк мамлекеттеринин уюмуна мүчө өлкөлөрдүн жаш волонтерлорунун эл аралык мектебине дагы 5 азербайжандык өкүл катышты.

Ошентип, маданий байланыштар эки өлкөнүн жаштары, чыгармачыл жамааттары жана коомдук уюмдарынын ортосундагы түз байланыштар менен барган сайын толукталууда.

Кинодогу биргелешкен долбоорлор

Кинематография өзүнчө багыт болуп калды.

2025-жылдын декабрь айында кыргызстандык кинолор Бакуда өткөн «Baku Cinema Breeze» эл аралык кинофестивалында көрсөтүлдү. Толук метраждуу көркөм тасмалар сынагына Дастан Жапар уулунун «Качкын» тасмасы кирди. Кыска метраждуу көркөм тасмалар сынагына Дастан Мадалбековдун «Акыркы дебют» жана Аман Ажиматтын «Жоокер» тасмалары катышты.

2026-жылдын мартында азербайжандык киночулар, өз кезегинде, Бишкекте өткөн «Үмүт» жаш киночулардын XIII эл аралык форумуна катышышты.

Азербайжан 4 кыска метраждуу көркөм тасманы сунуштады: Нурлан Хасанлынын «Erkən hisslər» («Эрте сезимдер»), Гажи Сафаровдун «Tərsinə kölgələr» («Тескери көлөкөлөр»), Игорь Смоловдун «O, qarın altında yaşayır» («Ал кардын астында жашайт») (Азербайжан жана Сингапурдун биргелешкен өндүрүшү) жана Абульфаз Искендеровдун «Dərədə» («Өрөөндө»).

«Эрте сезимдер» тасмасы Нурлан Хасанлыга эл аралык сынактын мыкты режиссеру наамын алып келди.

Бүгүнкү күндө Кыргызстан менен Азербайжандын маданий диалогу расмий иш-чаралар жана улуттук жамааттардын алмашуусу менен чектелбейт. Ал биргелешкен демилгелер, театрлаштырылган көрүнүштөр, кинофестивалдар, адабий долбоорлор жана жаш муундагы өкүлдөрдүн түз байланышы аркылуу өнүгүүдө. Өкмөттөр аралык келишимдер жана 2025–2026-жылдарга карата жол картасы мындан аркы кызматташтыктын негизин түзөт, ал эми конкреттүү долбоорлор анын мазмунун толтурушат. Мына ушундай байланыштар маданияттын өз ара кызыгуу мейкиндиги, бири-биринин салттарын таанып-билүү жана жаңы чыгармачыл мүмкүнчүлүктөрдү издөө катары калышына мүмкүндүк берет.