Шерадил Бактыгулов: Бишкек саммити ШКУ жана анын дүйнөдөгү ролу кандай өзгөрүп жатканын көрсөттү
Бишкектеги Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) саммити чоң эл аралык окуя гана болбостон, уюмдун чейрек кылымдык өнүгүүсүнүн өзүнчө бир жыйынтыгына айланды. Быйыл ШКУга 25 жыл толду жана Бишкектеги жолугушуу уюмдун бир нече коңшу мамлекеттердин өз ара аракеттенүүсүнүн баштапкы форматынан канчалык алыстап кеткенин көрсөттү.
Саммит жогорку уюштуруу деңгээлинде өттү. Мамлекет башчылары муну белгилешти. Кыргызстан лидерлердин жолугушууларынан баштап, иш-чаралардын программасына чейин тийиштүү атмосфераны түзө алды. Кытай Эл Республикасынын төрагасы Си Цзиньпиндин мамлекеттик сапары өзгөчө көңүл бурду. Аэропортто боз үйлөр тигилип, конокторду тайгандары менен бүркүтчүлөр, балдар, чыгармачыл жамааттар, ардактуу күзөт тосуп алышты. Андан соң кытай лидеринин автоунаасын атчандар коштоп жүрүштү.
Мунун баары расмий хроника үчүн гана эмес, эл аралык медиа жана социалдык тармактар үчүн да кооз көрүнүштү жаратты.
Ошол эле учурда, иш-чаранын сырткы көрүнүшү гана эмес, ички мазмуну да маанилүү болду. 31-августта Көчмөндөрдүн дүйнөлүк оюндарынын ачылышында достук маанай түзүлүп, ал, менимче, 1-сентябрдагы ШКУ саммитинин катышуучуларынын баарлашуу мүнөзүнө да таасирин тийгизди. Биз Индия, Пакистан, Россия, Түркия, Азербайжан жана Борбор Азия мамлекеттеринин лидерлеринин кулуарларда баарлашканын көрдүк.
Олуттуу пикир келишпестиктер болгон учурда да бири-бири менен сүйлөшө билүү жөндөмү ШКУнун негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири бойдон калууда.
ШКУ глобалдык уюмга айланды
Шанхай кызматташтык уюму (ШКУ) түзүлгөндө, ал батыш ЖМКларынын жана саясий документтердин көңүлүн дээрлик бурчу эмес. Бирок акыркы он жыл ичинде ага болгон кызыгуу бир топ өстү.
Менин оюмча, бул ШКУнун авторитеттүү эл аралык уюмга айланганынын бир белгиси.
Бүгүнкү күндө дүйнөнүн ири мамлекеттери, анын ичинде Россия, Кытай, Индия жана Пакистан анын катышуучулары. Эгерде толук укуктуу мүчөлөрдү гана эмес, өнөктөш өлкөлөрдү да эсепке алсак, анда бул планетанын калкынын олуттуу бөлүгүн түзөт.
Уюмдун географиялык жактан гана эмес, мазмуну боюнча да кеңейип жатканы маанилүү.
ШКУ түзүлгөндө, негизги расмий тилдер орус жана кытай тилдери болгон. Бишкек саммитинде англис тилин жумушчу тил катары колдонууга кадам ташталды. Менин оюмча, бул да уюмдун глобалдык деңгээлге чыгып жатканын көрсөтөт.
Бир кезде ШКУ Кытай, Россия жана Борбор Азия мамлекеттеринин кызматташтык механизми катары башталган. Андан кийин ага Индия, Пакистан, Иран, Беларус кошулду. Уюм региондор аралык болуп калды.
Күн тартибинин кандай кеңейгени мындан да маанилүү.
Бүгүн сөз жасалма интеллект, энергетика, жашыл экономика, банктык кызматташтык, транспорт, билим берүү, баңгизат соодасына, уюшкан кылмыштуулукка жана башка транс улуттук коркунучтарга каршы күрөш жөнүндө болуп жатат.
ШКУ эч качан коопсуздук уюму гана болгон эмес
ШКУнун алгач коопсуздукка гана көңүл буруп, кийин экономикага өткөн деген кеңири тараган пикир бар. Бул туура эмес.
2002-жылы кабыл алынган ШКУнун Хартиясында коопсуздук, экономика, билим берүү жана башка тармактардагы кызматташтыктын ар кандай багыттары белгиленген.
ШКУда чечимдер консенсус боюнча кабыл алынат. Мамлекеттердин макулдашуусуна коопсуздук маселелери боюнча эң тез жетишилген.
Кеп биринчи кезекте, терроризм, экстремизм, сепаратизм жана баңгизат соодасына каршы күрөш жөнүндө болгон.
Ошол эле учурда, ШКУ аскердик же аскердик-саясий уюм эмес экендигин түшүнүү маанилүү. Анын өзүнүн куралдуу күчтөрү жок жана мамлекеттер аралык куралдуу жаңжалдарга кийлигишүүгө укуксуз.
Уюм биринчи кезекте, трансчектер аралык коркунучтарга каршы өз ара проактивдүү аракеттенүү механизми катары түзүлгөн.
Бул айрыкча, Кыргызстан үчүн түшүнүктүү, анткени 1999-2000-жылдары эл аралык террордук уюмдардын согушкерлеринин чабуулдарына дуушар болгон.
ШКУ түзүлгөндөн көп өтпөй, терроризмге жана экстремизмге каршы күрөшүү чөйрөсүндө мамлекеттердин өз ара аракеттенүү системасы түзүлгөн.
Бир катар милдеттер аткарылган сайын, уюм акырындык менен алдыга жылып отурган.
Бишкек саммити коопсуздук боюнча күн тартибин кеңейтти
Бишкек саммитинин маанилүү жыйынтыктарынын бири заманбап коркунучтарга каршы туруу механизмдерин мындан ары өнүктүрүү болду.
Мында Региондук антитеррордук түзүмдүн базасында коопсуздук чакырыктарына жана коркунучтарына каршы туруу боюнча универсалдуу борборду түзүү жөнүндө сөз болуп жатат.
Ошондой эле, баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүү жана уюшкан кылмыштуулук менен күрөшүү механизмдери талкууланууда.
Бул коркунучтардын структурасы өзгөргөндүгүн көрсөтүп турат. Эгер мурда негизги басым терроризм, экстремизм жана сепаратизмге жасалса, азыр мамлекеттер транс улуттук көйгөйлөрдүн алда канча кеңири чөйрөсүнө жооп берүүгө аргасыз.
## ШКУ өнүктүрүү банкы башкы экономикалык институттардын бирине айлануусу мүмкүн
Саммиттин дагы бир маанилүү жыйынтыгы – ШКУнун өнүктүрүү банкын түзүү маселесинин алга жылдырылышы.
Бул идея көп жылдан бери талкууланып келет. Башында Кытай демилгечи болгон.
Бирок болжол менен он жыл мурда кээ бир мамлекеттер мындай каржы институтунун түзүлүшү Кытайдын ролунун ашыкча күчөшүнө алып келиши мүмкүн деп кооптонгон.
ШКУда чечимдер консенсус менен кабыл алынгандыктан, жалпы макулдуктун жоктугу демилгени тез алга жылдырууга жол берген эмес.
Акыркы жылдары кырдаал өзгөрдү.
Өлкөлөргө узак мөөнөттүү инфраструктуралык жана экономикалык долбоорлорду колдогон ири каржы механизми керектиги айкын болду.
Бизнес үчүн эң башкысы – инвестициянын кайтарымдуулугу. Жеке бизнести инвестицияны салыштырмалуу кыска мөөнөттө кайтарып алуу кызыктырат. Бирок 10-15 жылдан кийин гана кайтарым бере турган долбоорлор да бар.
Мамлекет үчүн бул нормалдуу мезгил.
Кадимки коммерциялык банк үчүн – андай эмес.
Дал ушул жерде ШКУнун Өнүктүрүү банкы өзгөчө роль ойной алат. Ал ар кайсы өлкөлөрдүн банктарынын, ишканаларынын, инвесторлорунун жана башка катышуучуларынын ресурстарын тартып, ири узак мөөнөттүү долбоорлорду ишке ашырууга мүмкүндүк берет.
Бирок бүгүнкү күндө ШКУда каржы механизмдери такыр жок деп айтууга болбойт. ШКУнун банктар аралык бирикмеси бар, ага өлкөлөрдүн ири каржы институттары катышат. Учурдагы түзүмдөр аркылуу инфраструктуралык долбоорлор каржыланып жатат.
Бирок ШКУнун өзүнүн Өнүктүрүү банкы бул ишти таптакыр башка деңгээлге көтөрө алмак.
Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу – үч өлкөнүн долбоору деген мааниден өйдө
Аймактык долбоордун алда канча кеңири мааниге ээ боло аларын көрсөткөн жакшы мисал – Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолунун курулушу.
Расмий түрдө бул үч мамлекеттин долбоору, алар аны ишке ашыруу боюнча макулдашышкан.
Бирок иш жүзүндө бул темир жол Евразия континентинин транспорттук-логистикалык инфраструктурасынын жетишпеген звеносу болуп саналат.
Ал Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын ортосундагы ташуулар жөнүндөгү гана мааниге ээ эмес. Кытай портторун Борбор Азия менен, андан ары – Афганистан, Пакистан, Иран жана башка рынокторду көздөй байланыштыра ала турган каттамды түзүү жөнүндөгү сөз.
Өзбекстан буга чейин эле Түндүк–Түштүк транспорттук багытын Афганистан жана Пакистан аркылуу өнүктүрүп жатат.
Бүгүнкү күндө Евразиянын бул бөлүгүндөгү сооданын көлөмү ушунчалык чоң болгондуктан, учурдагы инфраструктура акырындык менен жүктүн агымына туруштук бере албай калууда.
Ошондуктан жаңы кургак порттор, транспорттук түйүндөр жана каттамдар пайда болууда.
Кыргызстан аркылуу өткөн каттам жүктөрдү жеткирүү убактысын бир топ – жөнөтүү пунктуна жараша болжол менен сегиз-он күнгө кыскарта алат. Бул айрыкча, жеткирүү ылдамдыгы чоң мааниге ээ болгон жогорку технологиялуу товарлар үчүн маанилүү.
Ошентип, сырттан караганда жергиликтүү долбоор катары гана кабыл алынчу долбоор, чындыгында Евразия континентинин көп сандаган өлкөлөрүнүн экономикаларын бириктирет.
ШКУ өз ара чатакташып жаткандарга да кызматташууга шарт түзөт
Бишкек саммитинин негизги жыйындары «Курултай» залында өткөнү символикалуу.
Курултай – бул түрк элдеринин чогулуп, маанилүү маселелерди биргелешип талкуулоочу байыркы салты.
Мындай чогулуштун катышуучулары бири-бири менен олуттуу карама-каршылыктарга ээ болушу мүмкүн, бирок курултай учурунда мүмкүн болгон маселелер боюнча сүйлөшүүгө жол табышкан.
Анын ШКУ менен белгилүү бир параллели бар.
Уюмда Индия жана Пакистан бар, алардын мамилелери ондогон жылдардан бери татаал бойдон калууда.
Индия менен Кытайдын ортосунда пикир келишпестиктер табылат. Башка мамлекеттердин да өз маселелери бар.
Бирок ШКУ алардан алгач бардык жаңжалдарын чечип, андан кийин гана кызматташтыкты баштоону талап кылбайт.
Алар кээ бир маселелер боюнча макулдаша албай калышы мүмкүн, бирок ошол эле учурда бизнес, энергетика, транспорт, жасалма интеллект, жашыл экономика жана башка тармактарда өз ара аракеттенишет.
Менимче, бул ШКУнун күчтүү жактарынын бири.
Мамлекеттер түшүнүшөт: АКШ же Батыш өлкөлөрү менен кандай мамиледе болбосун, алар бир аймакта, кошуна жайгашкан жана бири-бири менен катарлаш жашоо жана кантип өнүгүү жөнүндө сүйлөшүүлөрү керек.
Шанхай духу ишенимден башталган
Бүгүнкү ШКУну түшүнүү үчүн Шанхай бешилтигинин тарыхын эске салуу зарыл.
Бул Кытай, Россия, Казакстан, Кыргызстан жана Тажикстандын ортосундагы сүйлөшүүлөр болгон.
Негизги милдет чек ара аймактарында аскердик чөйрөдө ишенимди бекемдөө эле.
Совет мезгилинде СССР жана Кытай бири-бирин потенциалдуу душмандар катары карашкан. Чек арага жакын жерде олуттуу аскердик күчтөр жайгаштырылган.
Андан кийин сүйлөшүүлөр башталды, аны кийинчерээк көз карандысыз мамлекеттер улантышты.
Чек ара сызыгынан аскердик бөлүктөрдү чыгарып кетүү жана өз ара ишенимди бекемдөө боюнча макулдашууларга жетишилген.
Андан кийин табигый суроо туулду: эгер өлкөлөр мындай сезимтал чөйрөдө макулдаша алса, эмне үчүн башка багыттарда кызматташтыкты улантышпайт?
Ошентип, кийинчерээк "шанхай духу" деп аталган принциптер пайда болгон.
Бул өз ара ишеним, өз ара пайда, ынак коңшулук, талаш-тартыштарды сүйлөшүүлөр аркылуу чечүү, консенсус жана маданияттардын жана цивилизациялардын ар түрдүүлүгүн сыйлоо.
Ушул принциптер ШКУнун негизи бойдон калууда.
Уюм технологияларга удаа өнүгүүдө
ШКУ бүгүнкү күндө 25 жыл мурда дээрлик сөз болбогон темалар менен алектенет.
Алардын бири – жасалма интеллект.
Башкасы – жаңы энергетика түрлөрү.
Кытайдын төрагалыгы астында өткөн мурунку саммитте суутек энергетикасы темасы көтөрүлгөн. Бул принципиалдуу жаңы багыт.
Келечектеги энергетика жөнүндө сөз кылганда, электр энергиясын кайдан алуу – суудан, күндөн, шамалдан, көмүрдөн же газбы – деген гана маселе эмес.
Аны натыйжалуу сактоо дагы ошондой эле маанилүү маселе.
Аккумулятордук технологияларды өнүктүрүү жаңы энергетиканын эң маанилүү бөлүктөрүнүн бири болуп саналат. Электр транспорту, суутек кыймылдаткычтары жана башка технологиялар үчүн да ушундай.
ШКУ да акырындык менен муну күн тартибине кошууда.
Уюмдун алкагында саламаттыкты сактоо, жаштар жана билим берүүдөн баштап энергетика жана жогорку технологияларга чейин 40тан ашык кызматташтык механизмдери жана аянтчалары иштейт.
Бул мүмкүнчүлүктөрдүн бар экендигин баары эле биле бербегендиги көйгөй.
Кандай механизмдер түзүлгөндүгүн жана аларды мамлекеттин, бизнестин жана жарандардын кызыкчылыгына кантип колдонсо боло тургандыгын түшүнүү маанилүү.
Жашыл энергетика жалпы саясаттын бир бөлүгү
Дагы бир багыт - экологиялык жана жашыл күн тартиби.
Мисалы, Кыргызстанда күн электр станцияларын курууну кошумча электр энергиясын өндүрүү маанисинде эле кароого болбойт.
Мындай долбоорлор бир эле учурда атмосферага көмүртек чыгарууну азайтууга жардам берет.
Башкача айтканда, бир инфраструктуралык объект бир эле учурда энергетикалык, экономикалык жана экологиялык маселелерди чече алат. Бул маселелер Бишкек саммитинин күн тартибинде да чагылдырылган.
Бул табигый нерсе: бардык өлкөлөр бир планетада жашайт жана экологиялык көйгөйлөрдү жалгыз чечүү мүмкүн эмес.
Борбор Азия эл аралык саясаттын өз алдынча борборуна айланууда
Бишкек саммити дагы бир маанилүү нерсени көрсөттү: Борбор Азия дүйнөлүк саясаттын өз алдынча аймагы катары барган сайын ачык-айкын кабыл алынып жатат.
Тарыхый жактан бул жерде түрк, кытай, араб, перс, индия жана орус цивилизациялары кесилишкен.
Аймак ар дайым соода, маданий жана саясий жолдордун кесилишинде жайгашкан.
Бүгүнкү күндө Борбор Азияга болгон кызыгуу кайрадан өсүүдө.
Бишкекте бир эле учурда Евразиянын ири мамлекеттеринин лидерлеринин чогулушунун өзү аймактын ролунун өзгөргөндүгүн көрсөтүп турат.
20–25 жыл мурун Борбор Азияга жасалган айрым мамилелер бүгүнкү күндө реалдуулукка туура келбейт.
Дүйнө өзгөрдү, Борбор Азия өзгөрдү, аймактын мамлекеттеринин экономикасы жана тышкы саясий мүмкүнчүлүктөрү өзгөрдү.
Ошондуктан эл аралык өнөктөштөр да өз мамилелерин кайрадан карап чыгууга аргасыз болушууда.
ШКУ+ диалог чөйрөсүн кеңейтейт
ШКУнун "ШКУ+" форматы өзгөчө мааниге ээ.
Уюм менен иштешүүгө толук мүчө эмес мамлекеттер, анын ичинде Түркия, Азербайжан, Армения, Перс булуңунун өлкөлөрү, Түштүк-Чыгыш Азия мамлекеттери жана башка өнөктөштөр кошулат.
Толук мүчөлөр биринчи кезекте акыркы чечимдерди кабыл алууга катышуу укугу менен айырмаланат.
Бирок өнөктөштөр да ар кандай кызматташтык механизмдерине тартылып, алардын позициялары талкууланып, эске алынат.
Ошондуктан ШКУ акырындык менен мүчө мамлекеттердин уюму гана эмес, улуттук кызыкчылыктар, экономикалык долбоорлор жана ар кайсы өлкөлөрдүн идеялары кесилишкен чоң эл аралык хабка айланууда.
Анын жагымдуулугу ушунда.
Пландоо горизонту барган сайын узарууда
Бишкектеги саммит ШКУнун алгачкы 25 жылдыгынын айрым жыйынтыктарын чыгарды.
Бул мезгил аралыгында көрүнүктүү жетишкендиктерге жетишилди, бирок жаңы чакырыктар да пайда болду.
Эң башкысы – уюм ондогон жылдар алдын ала ишмердүүлүгүн пландап жатат.
2035-жылга чейинки жана андан ары узак мөөнөттүү өнүгүү программалары жана пландары бар.
Бул ШКУнун өзүн узак мөөнөттүү эл аралык кызматташтык механизми катары карап жатканын билдирет.
Коңшу мамлекеттердин лидерлери канчалык көп жолукса, ошончолук бири-бирин жакшы түшүнүшөт жана өлкөлөр аралык байланыштар бекемделет.
Ушул жагынан алганда, Бишкектеги саммити түз диалог ШКУнун негизги куралы бойдон кала берээрине дагы бир далил болуп берди.
Уюм дүйнө менен кошо өзгөрүп, күн тартибин кеңейтип, ошол эле учурда бардыгы башталган принципти – өз ара ишенимди жана макулдашууга даярдыкты сактап келет.
Мына ошондуктан Бишкектеги саммитти Шанхай кызматташтык уюмун өнүктүрүүдөгү негизги этаптардын бири катары эсептесе болот.