Парламенттин таркашы, күндөгү так жана жумурткадан кыр издөө тууралуу
Улуу Сократтын: “Мен эч нерсе билбей турганымды гана билем”, – дегени бар. Кыязы, ал парламенттин мөөнөтүнөн мурда таркашына кыргыз коомчулугунун реакциясын алдын ала билген окшойт. Болбосо темир логика (же балким, жез – бирок маанисин өзгөртпөйт), бирок эл адаттагыдай эле шылтоо издейт. Кайсы жактан? Туура – жумурткадан. Тагыраак айтканда жумурткадан кыр издешет.
Депутаттар баладай эле жөнөкөй түшүндүрүштү: парламенттик жана президенттик шайлоо мөөнөтү боюнча бир айга туура келет, мантыказандагы мантыдай болуп. Борбордук шайлоо комиссия резина эмес – ал бир айда эки кампанияны өткөрө албайт, жыйынтык чыгара албайт, тынч отуруп чай иче алышпайт, ал турмак кенерээк дем чыгарууга да жетишпей калышат. Окуучу деле муну түшүнөт. Айрыкча, эгерде ал көбүнчө гениалдуу саясий теориялар жаралган акыркы партада отурса.
О жок – көбүнө: “Балким, таркашынын артында кандайдыр бир чоң сыр жаткандыр?” – деген суроо тынчтык бербей жатат. Албетте, андай болбой калышы мүмкүн эмес болчу! Бул деген Кыргызстан эмеспи! Бул жерде тебетейге да конституциялык реформаны катып койсо болот. Ошентип, конспирологдордун, диван эксперттеринин жана псевдоэксперттердин хору башталды, алардын айрымдары тээ Европада жашашат, Ноокат же Аксыда акыбал кандай болуп жатканы бизге караганда аларга жакшыраак көрүнөт экен.
Жергиликтүү саясий серепчилерге болуп жүргөндөй эле, ишенишпейт. Жергиликтүүлөр эмнени билишмек эле? Алар деген “болгону” биздин депутаттарды күн сайын көрүшөт, алардын электораты менен баарлашышат, алардын туугандык байланыштарын, ким ким менен дос, ким кимге 90-жылдардан тартып таарынып келет, ким кимдин үйлөнүү үлпөтүндө бийлегенин билишет. А эгерде серепчи Амстердамда жашаса – болду, ал пайгамбар! Кудум эле аралыктагы Нострамдамус.
Келгиле, бир аз мээримдүүрөк бололу. Байыркы кытайлар айткандай “эгер жолборсту токтото албасаң, аны мин дагы, сапардан ырахат алганга аракеттен”. Биз дагы ошондой – эгер оппозиция азырынча бийликти ала албай жатса, саясий процесстен ырахат ала турушсун. Башкысы – ызы-чуу салбай. Анткени, демократия – бул оппозициянын жеңиши эмес, туура ой жүгүртүүнүн үстөмдүк кылышы.
Жаңы парламентке кимдер келет?
Мында, алаканга салгандай эле ачык болуп турат. Жеңишке:
• Акчасы бар;
• Тажрыйбасы бар;
• Эл менен ишембиликте жүргөн сүрөтү бар;
• Эң башкысы – айылына ким жол салып (жок дегенде жарымына чейин) же суу киргизип бергенин унутпаган электораты бар адам жетет.
А бюджетсиз жана байланышсыз, “оригиналдуу идеялары” менен келгендерге философиялык кеңеш: жакшысы, эксперт болгула. Ресурсу жана реалдуу мүмкүнчүлүгү барларга кеңеш бергиле. Бул дагы парламентке баргандай эле иш. Болгону арткы эшик аркылуу – капчык эмес, акыл-эс менен киресиң.
Эмнеге президент – бул жөн гана кызмат эмес, жашоо стили?
Өзгөчө романтикалуу жарандар эсине түйүүгө тийиш: бизде президенттик республика, унутпагыла. Парламентти таркатуу боюнча чечим, өзүңөр түшүнүп тургандай, мамлекет башчынын макулдугусуз кабыл алынмак эмес. Ал бир гана рулду башкарбастан, аба ырайын, шамал багытын жана жүргүнчүлөрдүн маанайын байкап турган кеменин капитаны сыяктуу.
Баса, эгер унутуп калсаңар, биздеги бардык революциялар парламенттик шайлоодон кийин болгон. Дал келүүбү? Антип ойлобойм. Ошондуктан, азыр баары туура кетүүдө: өтө кеч болгонго караганда, бир аз эрте кылуу жакшы.
90 депутат – 90 партия. Жаңы парламент, жаңы тапшырма.
Мурда ыңгайлуу болчу: партиялар, лидерлер, фракциялар, чай, баарлашуу, компромисстер. А азырчы? Ар бир депутат – өзүнчө бир партия. Башкача айтканда, бизде парламент эмей эле, ар бири өзүнүн аспабында өз ыргагы менен ойногон симфониялык оркестр орун алат. Дирижерсуз.
Де-факто: 90 партия.
Де-юре: партиялар жок.
Де-философиялык: “Саясат – бул мүмкүнчүлүктөрдүн искусствосу. Айрыкча, эгер сен өзүңө өзүң партия болсоң”.
Оппозиция: убакыт келе элек... Бирок бекем болуңуздар!
Урматтуу оппозиция! Биз сиздерди жакшы көрөбүз, бул чын. Сиздер, окрошкадагы бадыраң сыяктуусуздар – сиздер болбосоңуздар зеригичтүү. Бирок түшүнөбүз: европалык баалуулуктарды толук кандуу сиңире турган убакыт келе элек. Ал үчүн саясий маданиятты өстүрүү керек. Биз “сөзгө туруу да өзүнчө эрдик” стадиясындабыз.
Бирок сиздерге ишенебиз. Бизге керексиздер. Сиздер болбосоңуздар күндөн ким так издейт? Ким сөз эркиндиги 1000 адам иштеген заводдон маанилүү деп айтат? Башкалар жол куруп жаткан маалда, ким эфирден “режим!” деп кыйкырат?
Сиздер азсыздар – бирок чапаныңар бар.
Жыйынтык
Парламенттин мөөнөтүнөн мурда таркашы – бул алдын ала сүйлөшүү, куулук менен жасалган план же башка планеталыктардын чабуулу эмес. Бул “кийин, революциядан соң жасаганга караганда азыр жасаган жакшы” духундагы прагматикалык кадам.
А калгандарыңыздар – кайгырбаңыздар. Саясат – бул сериалдагы сезон катары. Кийинкиси болот. Башкысы, юмор сезимин жоготпоо керек.
Бакыт Бакетаев, саясий серепчи