Кубан Чороев: Кызыл ажыдаар менен Ак баштуу бүркүттүн тирешүүсү Ак илбирске кандай таасир этет?
Көз карандысыз экономикалык эксперт Кубан Чороев Караван-Инфо менен болгон кызыктуу маегинде дүйнөдөгү саясий-экономикалык кырдаал, АКШнын президенти Дональд Трамптын бүткүл дүйнөгө каршы бажы төлөмдөрүн киргизүүсүнүн себептери, Кызыл ажыдаар менен Ак баштуу бүркүттүн тирешүүсү Кыргызстанга кандай таасир этет жана дүйнөдөгү жаңы экономикалык тартиптин түзүлүшүнө биз күбө боло алабызбы деген суроолорго жооп берди.
– АКШнын президенти Дональд Трамп дээрлик бүт дүйнөгө каршы масштабдуу бажы төлөмдөрүн киргизди. Сиздин оюңузча, бул эмне үчүн жасалды? АКШга глобалдык соода согушу эмнеге керек?
– Президент Трамптын кеңири масштабдагы бажы алымдарын киргизүү боюнча аракеттери анын администрациясы АКШнын улуттук кызыкчылыктарына жооп берет деп эсептеген бир нече негизги максаттарга багытталган. Бирок глобалдык экономиканын көз карашы боюнча, мында соода согушунун башталышынын белгилери бар. Биринчиден, негизги максат АКШнын ички рыногун чет элдик атаандаштыктан коргоо болгон. Импортко болгон бажы алымдарын жогорулатуу менен Трамп америкалык товарларды ички рынокто атаандаштыкка жөндөмдүү кылууга, ата мекендик өндүрүштү стимулдаштырууга жана АКШда жумуш орундарын түзүүгө умтулган. Бул жерде башкы маани «America First» («Америка биринчи кезекте») деген ураанда жатат.
Экинчиден, бул АКШ үчүн пайдалуураак соода келишимдерине жетишүү максатында соода өнөктөштөрүнө кысым көрсөтүү куралы. Трамптын администрациясы учурдагы көптөгөн соода келишимдерин АКШ үчүн адилетсиз деп эсептеп, бул келишимдерди кайра карап чыгуу же жаңыларын ыңгайлуу шарттарда түзүү үчүн бажы алымдарын рычаг катары колдонгон.
Үчүнчүдөн, улуттук коопсуздук элементи десек болот, айрыкча болот жана алюминий сыяктуу айрым тармактарга карата. Бажы алымдарды киргизүү өлкөнүн коргонуу жөндөмдүүлүгүн камсыз кылуу үчүн стратегиялык маанилүү тармактарды коргоо зарылдыгы менен түшүндүрүлгөн.
Акырында, саясий аспектини да четке кагууга болбойт. Жумуш орундарын кайтаруу жана америкалык өнөр жайды коргоо жөнүндөгү убадалар Трамптын шайлоо өнөктүгүнүн маанилүү бөлүгү болгон жана бажы алымдарын киргизүү анын шайлоочуларынын алдындагы убадаларын аткаруу катары каралышы мүмкүн.
Бирок экономикалык көз караштан алганда, мындай масштабдуу бажы алымдар сөзсүз түрдө дүйнөлүк соода үчүн терс кесепеттерге алып келет. Алар калыптанып калган жеткирүү чынжырларын бузат, керектөөчүлөр жана ишканалар үчүн бааларды көтөрөт, эл аралык сооданын жана инвестициялардын көлөмүн азайтат жана башка өлкөлөрдүн жооп кайтаруу чараларын жаратышы мүмкүн. Ал нерсе болду. Ошентип, Трамптын максаты АКШнын экономикасын чыңдоого багытталганына карабастан, тандалган ыкмалар глобалдык соода согушунун коркунучун жаратты. Бул алдын ала айтууга мүмкүн болбогон кесепеттерге алып келиши ыктымал.
– Экономисттер дүйнөлүк каржы кризисин алдын ала айтышууда. Мындай божомол канчалык деңгээлде пессимисттик маанайда болууда?
– Соода согуштарынын жана башка геосаясий туруксуздуктун фонунда пайда болгон дүйнөлүк каржы кризиси тууралуу божомолдорду этият пессимизм катары кабыл алуу керек. Бир жагынан, соода жаңжалдарынын күчөшү дүйнөлүк экономика үчүн олуттуу тобокелдиктерди жаратат. Тарифтердин жогорулашы товарлардын кымбатташына, суроо-талаптын төмөндөшүнө, экономикалык өсүштүн жайлашына алып келет жана инвесторлордун ишенимине доо кетириши мүмкүн. Бул өз кезегинде каржылык туруксуздукту жаратышы ыктымал.
Башка жагынан алганда, дүйнөлүк экономиканын белгилүү бир туруктуулугу жана өзүн-өзү жөнгө салуу механизмдери бар. Көптөгөн өлкөлөрдүн борбордук банктары кырдаалды тыкыр көзөмөлдөп, терс кесепеттерди жумшартуу үчүн пайыздык чендерди төмөндөтүү же сандык жумшартуу программалары сыяктуу чараларды көрө алышат. Мындан тышкары, ЭВФ жана Дүйнөлүк банк сыяктуу эл аралык уюмдар турукташтыруучу ролду ойношот.
Ошентип, дүйнөлүк каржы кризисинин тобокелдиктери көбөйгөнү менен, анын сөзсүз болот деп же масштабы жөнүндө азырынча айтууга эрте. Көп нерсе дүйнөнүн негизги экономикаларынын ортосундагы соода мамилелеринин мындан аркы өнүгүшүнө, ошондой эле өкмөттөрдүн жана борбордук банктардын координацияланган аракеттерине жараша болот. Бирок дүйнөлүк соодадагы чыңалуу кооптуу сигнал болуп саналат, аны этибарга албай коюуга болбойт.
– Тизмеде Кыргызстан дагы бар. Бул биздин өлкөнүн экономикасына кандай таасир этет?
– Кыргызстан салыштырмалуу чакан жана ачык экономика болгондуктан, дүйнөлүк соодадагы өзгөрүүлөргө сезгич, бирок АКШ менен эки тараптуу сооданын көлөмү чектелүү болгондуктан, анын бажы алымдары анчалык таасирин бербейт. Бирок кыйыр таасирлери кыйла олуттуу болушу мүмкүн.
Биринчиден, соода согуштарынан улам дүйнөлүк экономиканын өсүшүнүн басаңдашы Кыргызстандын экспортуна болгон суроо-талапты төмөндөтүшү мүмкүн, эгерде биздин өлкөнүн негизги соода өнөктөштөрү бул процесстерден жапа чексе, айрыкча чийки зат жана жеңил өнөр жай продукцияларына таасир этет.
Экинчиден, дүйнөлүк каржы рынокторундагы туруксуздуктун күчөшү Кыргызстандагы инвестициялык климатка терс таасирин тийгизип, капиталдын агып кетишине алып келиши мүмкүн.
Үчүнчүдөн, глобалдык соода чектөөлөрүнөн улам импорттук товарлардын баасынын өсүшү Кыргызстанда инфляциялык басымды күчөтүшү ыктымал, айрыкча бул биринчи кезектеги керектелүүчү товарларга же ата мекендик өндүрүштө колдонулган аралык товарларга тиешелүү болсо.
Төртүнчүдөн, глобалдык жеткирүү чынжырларынын өзгөрүшү Кыргызстан үчүн тобокелдиктерди да, мүмкүнчүлүктөрдү да жаратат. Бир жагынан, бул чынжырларга интеграцияланган продукциянын айрым түрлөрүнө суроо-талап азаят. Экинчи жагынан, эгерде компаниялар альтернативдүү жеткирүүчүлөрдү же өндүрүштүк аянтчаларды издесе, экспорт же инвестиция тартуу үчүн жаңы боштуктар пайда болушу мүмкүн.
Демек, АКШнын бажы алымдарынын Кыргызстанга тикелей таасири анчалык деле маанилүү болбосо да, дүйнөлүк экономиканын жайлашы жана каржы рынокторунун туруксуздугу аркылуу кыйыр таасирлери сезилиши ыктымал. Кыргызстандын өкмөтү кырдаалдын өнүгүшүнө көз салып, терс кесепеттерди азайтуу жана потенциалдуу мүмкүнчүлүктөрдү пайдалануу үчүн чараларды көрүшү керек.
– АКШ менен Кытайдын ортосунда соода согушу башталып, анда бажы алымдардын өсүшү 100 пайыздан ашып кетти. Кыргызстан-АКШ соода көлөмү чоң эмес болгон учурда дагы, Кытай биздин алдыңкы экономикалык өнөктөштөрүбүздүн бири эмеспи. Бул тирешүү Кыргызстанга таасир этеби?
- АКШ менен Кытайдын ортосундагы соода согушу Кыргызстандын экономикасына, албетте, олуттуу таасир этет, анткени Кытай биздин өлкөнүн негизги соода-экономикалык өнөктөштөрүнүн бири болуп саналат. Бул таасир көп кырдуу болушу мүмкүн.
Биринчиден, соода чектөөлөрүнөн улам Кытайдын экономикалык өсүшүнүн төмөндөшү Кыргызстан менен болгон сооданын көлөмүнө сөзсүз таасир этет. Кытай рыногундагы суроо-талаптын азайышы Кыргызстандын экспорттун, айрыкча чийки заттын жана айыл чарба продукциясынын кыскарышына алып келет.
Экинчиден, америкалык алымдардан улам кытай товарларынын кымбатташы Кыргызстанга карата импорттун баасынын өсүшүн шарттайт, анткени керектөө жана өнөр жай товарларынын олуттуу бөлүгү Кытайдан келет. Бул инфляциялык басымды күчөтүп, калктын сатып алуу жөндөмдүүлүгүн төмөндөтөт.
Үчүнчүдөн, АКШ менен Кытайдын ортосундагы логистикалык чынжырлардын жана соода агымдарынын өзгөрүшү "Бир алкак - бир жол" демилгесинин бир бөлүгү болгон Кыргызстандын транзиттик потенциалына таасир этиши мүмкүн. Жүк агымдарынын азайышы да, тескерисинче күчөшү да ыктымал.
Төртүнчүдөн, дүйнөнүн эки ири экономикасынын ортосундагы геосаясий чыңалуунун күчөшү Кыргызстанды кошо алганда, Борбор Азия чөлкөмүндөгү инвестициялык климатка терс таасирин тийгизип, капиталдын агып кетишине же түз чет элдик инвестициялардын азайышына алып келиши мүмкүн.
Бешинчиден, эгерде Кытай рыногу башка өлкөлөргө багыт алса же америкалык компаниялар альтернативдүү жеткирүүчүлөрдү издесе, кыргызстандык экспорттоочулар үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөр пайда болоору анык. Бирок бул мүмкүнчүлүктөрдү ишке ашыруу үчүн экспортту колдоо жана инвестицияларды тартуу боюнча активдүү мамлекеттик саясат талап кылынат.
Демек, АКШ менен Кытайдын ортосундагы соода согушу Кыргызстандын экономикасы үчүн олуттуу чакырык болуп саналат, ал тобокелдиктерди азайтуу жана потенциалдуу мүмкүнчүлүктөрдү пайдалануу үчүн кылдат талдоону жана адекваттуу жооп кайтаруу чараларын иштеп чыгууну талап кылат.
– Трамптын Россия менен достошуу аракети Россия-Америка биргелешкен долбоорлордун Кыргызстанда ишке ашышына алып келиши мүмкүнбү? Эгер ошондой болчу болсо, кайсы тармактарда?
– Трамптын Россия менен "достук" идеясы көбүрөөк риторикалык мүнөздү карманды жана ал эки өлкөнүн ортосундагы мамилелердин практикалык деңгээлде олуттуу жакшырышына алып келген жок. Тескерисинче, атаандаштыктын уланышы, атүгүл санкциялык басымдын күчөшү байкалды. Ошондуктан Кыргызстанда масштабдуу биргелешкен Россия-америкалык долбоорлордун ыктымалдыгы өтө төмөн.
Биринчиден, АКШ менен Россиянын Борбор Азиядагы, анын ичинде Кыргызстандагы геосаясий кызыкчылыктары көп учурда атаандашат. АКШ аймактагы өлкөлөрдүн көз карандысыздыгын жана эгемендүүлүгүн чыңдоого, ошондой эле демократиялык институттарды жана рыноктук экономиканы өнүктүрүүгө умтулат. Россия аймакты өзүнүн салттуу таасир этүү чөйрөсү катары карайт жана өз позициясын сактап калууга кызыкдар.
Экинчиден, АКШнын Россияга каршы киргизген санкциялары алардын ортосундагы ири масштабдуу экономикалык кызматташтыктын мүмкүнчүлүктөрүн, айрыкча энергетика, финансы жана аскердик-өнөр жай комплекси сыяктуу сезимтал тармактарда кыйла чектейт.
Үчүнчүдөн, саясий эрк болгон күндө дагы, Кыргызстандагы биргелешкен долбоорлордун экономикалык максатка ылайыктуулугу күмөн жаратышы мүмкүн. АКШ менен Россиянын инвестиция жана кызматташтык боюнча өзүнүн артыкчылыктуу багыттары бар, ошондуктан Кыргызстан алардын биргелешкен демилгелери үчүн негизги аянтча боло албайт.
Ошентсе да, теория жүзүндө, айрым боштук бар тармактарда эпизоддук кызматташтык орун алышы мүмкүн, мисалы, маданият, билим берүү, илимий изилдөөлөр же гуманитардык долбоорлордо. Бирок азыркы этапта Кыргызстандагы системалуу жана масштабдуу Россия-америкалык долбоорлор жөнүндө сөз кылууга болбойт.
– Азыр биз жаңы экономикалык тартиптин калыптанышына күбө болуп жатабыз деп айтууга болобу? Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин түзүлгөн тартип жоюлдубу?
– Менин оюмча, албетте, биз Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин түзүлгөн дүйнөлүк экономикалык тартиптин трансформациясына күбө болуп жатабыз. АКШнын жана батыш институттарынын үстөмдүгүнө, эркин соода принциптерине (бирок дайыма эле ырааттуу ишке ашырылбаса да) жана эл аралык кызматташтыкка негизделген бул тартип олуттуу сыноолорго жана өзгөрүүлөргө дуушар болууда. Аны бир нече негизги факторлор көрсөтүп турат:
Биринчиден, жаңы экономикалык күч борборлорунун, биринчи кезекте Кытай менен Индиянын көтөрүлүшү Батыштын салттуу үстөмдүгүнө каршы турууда. Бул өлкөлөр экономикалык өсүштүн жогорку темптерин көрсөтүп, эл аралык уюмдарда өз таасирин күчөтүп, өздөрүнүн аймактык демилгелерин түзүп жатат.
Экинчиден, глобалдашуунун мурдагы калыбындагы кризиси. Протекционисттик маанайдын өсүшү, соода согуштары, решорингге умтулуу жана улуттук экономикаларды чыңдоо байкалууда. Бул эркин сооданын жана глобалдык жеткирүү чынжырларынын ынанымдуу артыкчылыктарына шек келтирет.
Үчүнчүдөн, көп тараптуу институттардын кризиси. ДСУ сыяктуу уюмдар негизги оюнчулардын ортосундагы пикир келишпестиктерден жана жаңы реалдуулуктарга ыңгайлаша албагандыктан, өз функцияларын аткарууда кыйынчылыктарга дуушар болууда.
Төртүнчүдөн, технологиялык революция жана ага байланыштуу өндүрүштүн, иш менен камсыздоонун жана эл аралык атаандаштыктын мүнөзүндөгү өзгөрүүлөр да дүйнөлүк экономикалык ландшафттын кайра түзүлүшүнө өбөлгө түзөт.
Бешинчиден, геосаясий туруксуздук жана аймактык чыр-чатактардын күчөшү дүйнөлүк экономика үчүн кошумча тобокелдиктерди жана белгисиздикти жаратат. Ошентип, эски экономикалык тартип толугу менен кулай элек болсо да, ал ачык эле терең трансформация стадиясында турат. Көп уюлдуу дүйнө түзүлүп, таасир этүүнүн жаңы борборлору пайда болуп, эл аралык сооданын жана кызматташтыктын принциптери кайра каралып, экономикалык өз ара аракеттенүүнүн жаңы формалары пайда болууда. Бул жаңы тартиптин акыркы көрүнүшү кандай болорун убакыт көрсөтөт, бирок Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин калыптанган дүйнө такыр башка болуп өзгөрөөрү айкын болуп калды.