Наталья Аринбасарова: «Адамдын келечекте ким болоорун тагдыр жакшыраак билет»
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун жана Элдик дипломатия эл аралык шериктештигинин вице-президенти Ассоль Молдокматованын «Дүйнө лидерлери» автордук рубрикасы
Анын кинематографиялык тарыхы миңдеген жаш актёрлор кыялданган ийгилик менен башталган. Чыңгыз Айтматовдун повести боюнча тартылган «Биринчи мугалим» тасмасындагы Алтынайдын ролу Наталья Аринбасаровага Венеция кинофестивалынын Вольпи кубогун алып келген. Кийинчерээк ондогон тасмалар, СССРдин мамлекеттик сыйлыгы, көрүнүктүү режиссёрлор менен иштөө жана дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө көрүүчүлөрдүн сый-урматы жашоосуна кирген.
Наталья менен көп жыл мурун Россия киносунун жумалыгын өткөрүп жатканда таанышканбыз. Ошондон бери бизди жылуу мамиле, кесиптик сыйлоо жана бири-бирибиздин чыгармачылыгыбызга болгон чын ыкластуу кызыгуу байланыштырып турат. Ошондуктан биздин жаңы жолугушуу жөн гана маек эмес, кино, искусство жана жашоо тууралуу көп жылдык диалогдун уландысы болду.
Наталья көп учурда мойнуна алат: жашоосундагы эң башкы сабактарды сыйлыктардан алган эмес. Аларды ага адамдар, жолугушуулар жана сыноолор тартуулаган.
Бул маекте тагдыр, тандоо, кино, энелик сезим жана мезгил тууралуу баарлашабыз.
– Наталья Утевлевна, эгер тагдыр сизди «Биринчи мугалим» тасмасынын тартылуу аянтына алып келбесе, жашооңуз кандай болмок?
– Баары башкача болмок деп ойлойм. Бала кезимде жана жаштыгымда балет менен гана жашадым. Москва хореографиялык окуу жайында, Чоң театрга караштуу окуу жайда окугам жана жашоом сахнада өтөрүнө ишенгем. Мен үчүн репетициялар, спектаклдер, музыка дүйнө эле. Башка кесип жөнүндө ойлоп да койгон эмесмин.
Кино жашоомо күтүүсүз кирип келди. Бир нече жылдар өткөндөн кийин гана тагдыр чындап эле адамга кандай жол арналганын жакшы билерин түшүндүм.
– Сиз абдан эрте белгилүү болдуңуз. Жашооңуз түбөлүккө өзгөргөнүн түшүнгөн учуруңузду эстей аласызбы?
– Ал кезде бул жөнүндө ойлогон эмесмин. Абдан жаш элем жана жөн гана ишимди чын дилден аткарууга аракет кылдым. Албетте, Венеция кинофестивалынын сыйлыгы чоң окуя болду, бирок жаш кезиңде көп нерселерди башкача кабыл аласың. Кээ бир окуялардын чыныгы маанисин ондогон жылдар өткөндөн кийин гана түшүнө баштайсың.
– «Биринчи мугалимдин» дүйнөлүк ийгилигине карабастан, сиз эң сүйүктүү ролуңуз катары Маншук Маметованы атайсыз. Эмне үчүн?
– Анткени анда актриса катары калыптанып калгам.
«Биринчи мугалимде» дээрлик эч нерсе билчү эмесмин. Андрей Кончаловский көп нерсени үйрөттү. Ал эми «Маншук жөнүндө ыр» тасмасына тартылып жатканда, кесипти таптакыр башкача түшүнө баштагам. Бул эмгек мен үчүн абдан жеке жана абдан маанилүү болду.
– Андрей Кончаловский режиссер катары сизге эмне берди?
– Ал мага кинонун табиятын түшүнүүнү үйрөттү.
Такыр башкача мыйзамдар менен курулган балеттен келгем. Андрей Сергеевич актердук чындыкка өтө талапчыл эле. Кээде аны кабыл алуу кыйын болчу, бирок дал ушул талапчылыгынын аркасында кесипти түшүнө баштадым.
– Алгачкы чоң ийгиликтерден кийин көптөгөн актерлор кайталана башташат. Ал эми сиз бир амплуадан кутула алдыңыз.
– Балким, анткени мага ар дайым жаңы нерселерди сынап көрүү кызык болгон. Драмалык ролдордон кийин комедиялык каармандар пайда болду. Сергей Герасимов менден өзүм да байкабаган нерсени – мүнөздүү жана комедиялык ролдорго болгон жөндөмдү көрдү. Бул күтүүсүз болду жана жаңы чыгармачыл мүмкүнчүлүктөрдү берди.
– Жетимиштен ашык ролду ойноптурсуз. Ушул убакка чейин сизде жашап калган каармандар барбы?
– Албетте. Ар бир роль адамдын ичинде бир нерсени калтырат.
Бирок айрыкча чоңойушума, адамдарды тереңирээк түшүнүп, көрүүчү алдында жоопкерчиликти сезишиме жардам бергендер баалуу. Мындай иштер жөн гана кесип болуудан чыгат.
– Сиздин өмүр баяныңызда баш тарткан ролдоруңуз да бар. Бүгүн бул үчүн өкүнөсүзбү?
– Кийин эстей турган чечимдер болот.
Кайсы бир убакта Юрий Любимов мени «Сезуандан чыккан жакшы адам» спектаклине катышууга чакырган. Ал убакта киного көп тартылып жаткам, анан театр менен кинону бирге алып бара албай турганымды түшүнүп, баш тарттым. Кийинчерээк өкүндүм. «Щелкунчиктеги» Маринин ролун ойнобогонум үчүн да өкүндүм. Балким, жаштыкта адам кээде өзүн өтө эле катаал баалап жиберет.
– Актёр көп жашоону жашайт деп көп айтышат. Сиз үчүн эң чыныгы жашоо кайсынысы болду?
– Съемка аянтчасынан тышкаркы жашоо. Кино тагдырымдын чоң бөлүгү, бирок кесибимден алда канча маанилүү нерселер бар. Бул үй-бүлө, балдар, сүйгөн адамдар. Алар ийгиликтин чыныгы баасын түшүнүүгө жардам берип, эмне үчүн жашоого арзый турганын эске салат.
– Наталья Утевлевна, сиз аскер адамы менен сүрөтчүнүн үй-бүлөсүндө чоңойгонсуз. Ата-энеңиз сиздин калыптанышыңызга канчалык таасир этти?
– Абдан чоң таасир беришти деп ойлойм. Атамдан тартипти, жоопкерчиликти жана башталган ишти аягына чыгаруу жөндөмүн мурастап алдым. Апамдан – сулуулукка, искусствого болгон сүйүүнү жана ички эркиндикти. Кийинчерээк бул сапаттардын айкалышы кесибимдеги сыноолорго туруштук берүүгө жардам бергенин түшүндүм.
– Сиздин балалыгыңыз Москва, Байрам-Али, Душанбе, Алматы сыяктуу бир нече шаарда өткөн. Алардын кайсынысын эң көп эстейсиз?
– Ар бир жер өз изин калтырган. Бирок Душанбедеги эскерүүлөр өзгөчө таасирдүү болуп калды. Көп жылдардан кийин кинофестивал учурунда ал жакка бардым. Балалыгым өткөн короону көргүм келди. Лев Прыгунов менен чогуу барган элек. Анан эле чыныгы керемет болду – биздин үй-бүлөнү тааныган адамдар табылды. Абдан жылуу тосуп алышты. Мындай учурлар жүрөктө түбөлүккө калат.
– Сиз көп учурда тагдыр өзү жолуңузду тандап бергенин айтасыз. Ал эми өз балдарыңызды кантип тарбияладыңыз – аларды багыттоого аракет кылдыңызбы же толук эркиндик бердиңизби?
– Дайыма өз кесиптерин өздөрү табышын кааладым. Бала үчүн жашоону жашап берүү мүмкүн эмес. Колдоо көрсөтүүгө, жардам берүүгө, тажрыйба менен бөлүшүүгө болот, бирок тандоону ал өзү жасашы керек.
– Бүгүнкү күндө Егор Кончаловский белгилүү режиссер. Ал чындап эле өз ишин тааптыр деп качан түшүндүңүз эле?
– Бул акырындык менен келет окшойт. Ата-энелер ар дайым балдарынын ийгилигине кубанышат, бирок алар сүйгөн иши менен алектенип жатканын түшүнүү алда канча маанилүү. Адам өз кесиби боюнча иштегенде, бул дароо эле билинет.
– Кызыңыз Екатерина Двигубская актриса гана эмес, режиссер, жазуучу да болду. Биринчи жолу кызыңыздын жетекчилиги астында съёмка аянтына чыгуу канчалык толкундатты?
– Бул абдан кызыктуу сезим. Мурда мен ага жооп берчүмүн, эми ал фильмге жооп берет, чечимдерди кабыл алат, процессти жетектейт. Аны кызым катары эмес, режиссёр катары кароого аракет кылдым. Съемка аянтында туугандык мамилелер кадр сыртында калышы керек.
– Сиздин балдарыңыз искусство атмосферасында чоңойгон. Мындай татаал кесиптен аларды коргоого аракет кылдыңыз беле?
– Жок. Ар бир адам өз жолу менен барышы керек. Чыгармачыл кесип чындап эле чоң берилгендикти талап кылат, бирок эгер бул сенин чакырыгың болсо, башка эч бир жашоо сени бактылуу кылбайт.
– Бүгүн сиз эне гана эмес, чоң энесиз. Жаш өткөн сайын үй-бүлөгө болгон мамилеңизде эмне өзгөрдү?
– Жаш өткөн сайын жакындарың менен өткөргөн убакытты өзгөчө баалай баштайсың. Жаштык кезде алдыда дагы көп нерсени жасоого, айтууга, жасоого мүмкүнчүлүк бардай сезилет. Кийин эң кымбат мүнөттөр – бул жөнөкөй үй-бүлөлүк жолугушуулар, сүйлөшүүлөр, жанында болуу мүмкүнчүлүгү экенин түшүнөсүң.
– Балдарыңыз жана неберелериңиз ар дайым эмнени эстеп жүрүшүн каалайсыз?
– Бири-бирине болгон сый-урматты сактап, адептүү адамдардан болуп, өз тамырын эч качан унутпашын каалайт элем. Кесип, ийгилик, атак – мунун баары маанилүү, бирок адамдык сапаттар ар дайым негизги байлык болуп калат.
– Наталья Утевлевна, көрүүчүлөр көбүнчө Алтынай, Жәмиля жана Мәншүк Маметованы эстешет. Ондогон башка эмгектериңиз көмүскөдө калып калганына өкүнбөйсүзбү?
– Бул табигый нерсе. Ар бир актёрдун кино тарыхынын бир бөлүгүнө айланган ролдору болот. Муну тынч кабыл алам. Бирок ар дайым алдыга умтулуп, өзүмдү кайталабай, жаңы боёкторду издегим келген.
Балким, ошондуктан драмалык каармандардан кийин таптакыр башка каармандарды ойноого кызыктым.
– Сергей Герасимов биринчилерден болуп сизди комедиялык актриса катары көргөн. А сиз мындай тандоого таң калдыңыз беле?
– Абдан. «Биринчи мугалим» жана «Жамила» тасмаларынан кийин мени биринчи кезекте драмалык актриса катары кабыл алышчу. Ал эми Сергей Аполлинариевич күтүлбөгөн жерден мендеги юморду көрүп, «Көл үстүндө» тасмасында бурят бийчиси Катя Олзоеванын ролун сунуштады. Бул мен үчүн чыныгы ачылыш болду. Кээде улуу устат шакиртинен ал өзү билбеген да нерселерди көрө алат.
– Амплуаңызды өзгөртүүдөн эч качан коркчу эмессизби?
– Жок. Мага ар дайым жаңы сапатта өзүмдү сынап көрүү кызыктуу болгон. Балким, актёр бир эле адамды ар кандай ысымдар менен ойноп өтсө, өнүгүүсүн токтотот. Ар бир жаңы роль бир нерсеге үйрөтүшү керек.
– Узак чыгармачылык жолуңузда ар кайсы муундагы режиссёрлор менен иштедиңиз. Өз ишинин чыныгы чебери эмнеси менен айырмаланат?
– Чыныгы режиссёр эч качан кооз кадрды гана ойлобойт. Аны биринчи кезекте адам кызыктырат. Ал актёрду уга билет, анын мүмкүнчүлүктөрүн сезет жана эч качан инсанды бузууга аракет кылбайт. Тескерисинче, артисттин өзүнө да али жашыруун бойдон калган нерселерди ачууга жардам берет.
– Советтер Союзунда гана эмес, поляк режиссёрлорунун тасмаларында да тартылгансыз. Бул жолугушуулар сизге эмне берди?
– Ар бир жаңы өлкө, ар бир режиссёр кесипке ар башка көз карашты жаратат. Мага ар дайым ар кайсы маданияттарда кинонун кандай жаралганын көрүү кызыктуу болгон. Айрым айырмачылыктарга карабастан, бардык чыныгы чеберлерди бир нерсе бириктирет – адамды урматтоо жана окуяны чынчылдык менен баяндоо каалоосу.
– Кинодон тышкары да сахна, радиоспектаклдер, адабий долбоорлор болгон. Арасынан бирөөсүн гана тандагыңыз келген учурлар болду беле?
– Жок. Ар бир көркөм өнөр формасы өзүнүн мүмкүнчүлүктөрүн берет. Театр заматта реакцияны жана көрүүчү менен жандуу баарлашууну үйрөтөт. Радио элестетүүнү өнүктүрөт жана бир гана үн менен иштөөгө мажбурлайт. Кино мүнөттү түбөлүккө сактап калат. Мага баары кызык болчу.
– Айрым баш тартууларыңызга өкүнгөнүңүздү айтып өттүңүз. Эмне үчүн?
– Балким, жаш өткөн сайын өткөрүп жиберген мүмкүнчүлүктөрдүн баалуулугун түшүнө баштайсың. Юрий Любимов мени «Сезуандан чыккан жакшы адам» спектаклине чакырганда, баш тартканымды айттым. Азыр ойлосом, бул менин жашоомдогу таптакыр жаңы этап болушу мүмкүн эле.
– Актёр жаш өткөн сайын акылдуу болуп, бирок кайратын жоготот деген пикир бар. Макулсузбу?
– Менимче, акылмандык адамдан кызыгууну кетирбеши керек. Ар дайым үйрөнгүм келип, жаңы нерселерди сынап көрүүнү, жаш режиссёрлор менен жолугушуп турууну каалачумун. Көркөм өнөр өзүн-өзү канааттандырууну жаман көрөт. Ал дайыма алдыга жылууну талап кылат.
– Кесибиңизде ушунча жыл өткөргөндөн кийин, жакшы ролдун башкы критерийи сиз үчүн эмне бойдон калууда?
– Чындык. Роль чоңбу же кичинеби, мааниси жок. Эгер көрүүчү бир көз карашка, бир интонацияга ишенсе, демек, эмгек текке кеткен эмес.
– Наталья Утевлевна, чоң чыгармачыл өмүр артта калды. Азыр көбүнчө эмне эске келет – премьералар, фестивалдар же кесип тартуулаган адамдарбы?
– Балким, адамдар. Убакыт өткөн сайын сыйлыктар, премьералар, ийгилик – мунун баары биографиянын айрым гана баракчалары экенин түшүнөсүң. Ал эми жолугушуулар сени менен түбөлүккө калат. Укмуштуудай адамдар менен иштешкеним үчүн бактылуумун. Алардын ар бири мага кайсы бир нерсени үйрөтүштү. Ушул үчүн тагдырга өзгөчө ыраазымын.
– Эгер бүгүн сизге өз өмүрүңүз тууралуу тасма тартууну сунушташса, анда кайсы эпизод сөзсүз кирет эле?
– Менимче, бул бир эле окуя эмес, бүтүндөй өмүр болмок. Балалык, балет, кинонун күтүүсүз пайда болушу, сонун режиссёрлор менен жолугушуулар, балдардын төрөлүшү… Ар бир окуя акырындык менен тагдырымды түздү. Ошондуктан бир гана учурду бөлүп көрсөтүү мүмкүн эмес.
– Сиз кесибин кызмат катары көргөн актёрлордун муунуна таандыксыз. Азыркы учурда актёрдук кесипке болгон мамиле өзгөргөндөйбү?
– Убакыт өзгөрөт, кино да өзгөрөт. Бирок доорго карабаган нерселер бар. Көрүүчү ар дайым чындыкты сезет. Ошондуктан актёр кесиби дагы эле чынчылдык, тартип жана өзүн-өзү тынымсыз өркүндөтүүнү талап кылат.
– Жашоого болгон кызыгууну сактап калууга эмне жардам берет?
– Кызыгуу. Адам жаңы нерселерди билүүгө, окууга, адамдар менен жолугушууга, ой жүгүртүүгө кызыкдар болгондо, жашына карабай жаш бойдон калат. Мага ар дайым жашоону байкоо кызык болгон. Балким, ошондуктан көп жылдар бою кесибимде калдым.
– Көп саякаттап, ар кайсы өлкөлөрдө тартылып, ар түрдүү маданияттардагы адамдар менен жолугуп жүрдүңүз. Улутуна жана тилине карабастан, бардык адамдарды эмне бириктирет?
– Түшүнүү жана сүйүү. Баарыбыз окшош сезимдерди баштан кечиребиз: кубаныч, тынчсыздануу, үмүт, сүйүү, жоготуулар. Мына ошондуктан чыныгы искусство кайсы өлкөдө болбосун түшүнүктүү.
– Жаш өткөн сайын адамдардан өзгөчө жогору баалаган сапат барбы?
– Адептүүлүк. Менимче, дал ушул адамды аныктайт. Таланттуу, ийгиликтүү, белгилүү болсоң да, эгерде ички кадыр-барк жана башка адамдарга урмат жок болсо, калганынын баары маанисин жоготот.
– Бүгүн эмнени кыялданасыз?
– Жакын адамдарымдын ден соолугу чың болушун. Балдарыма жана неберелериме баары жакшы болушун. Балким, жаш өткөн сайын кыялдар жөнөкөй болуп, бирок ошол эле учурда алда канча маанилүү болуп калат.
– Эгер сизге жаш актёрлорго, жолун жаңы баштагандарга кайрылуу мүмкүнчүлүгү берилсе, эмне демексиз?
– Шашылбагыла. Кыска убакытта атактуу болууга аракет кылбагыла. Билим алгыла, адамдарды байкагыла, жакшы адабияттарды окугула, устаттарыңарды сыйлагыла. Чыныгы кесип жылдар бою курулат жана бул жолдон сабырсыздар өтө албайт.
– Наталья Утевлевна, ушул чынчыл жана терең сүйлөшүү үчүн рахмат. Кеңири бөлүшкөн эскерүүлөрүңүз, жылдар бою келген акылмандыгыңыз жана ар бир сөзүңүздөн сезилип турган ички күчүңүз үчүн ыраазычылык билдирем.
– Мен да, Ассоль, сизге ыраазычылык билдирем. Биз бири-бирибизди көптөн бери билебиз, биздин жолугушуубуз ушундай ишенимдүү форматта өткөндүгүнө өзгөчө кубанычтамын.
Бул маек көрүүчүлөр жана окурмандар үчүн сиздин инсандыгыңызды – таланттуу актриса, акылман аял жана кең пейил адам катары жаңыча ачууга дагы бир мүмкүнчүлүк болсун.
Наталья Аринбасарова менен болгон сүйлөшүү дагы бир жолу чыныгы чыгармачыл өмүр баяндырлуу премьералар жана престиждүү сыйлыктардан гана турбай турганына ынандырат. Ал кесипке берилгендик, устаттарга ыраазычылык, үй-бүлөгө сүйүү жана ар бир жашоо баскычында ар-намысты сактап калуу жөндөмүнөн жаралат.
Анын жолу – ар кандай доорлорду өз принциптеринен жазбай өткөн адамдын окуясы. Балким, анын узак чыгармачыл тагдырынын башкы сыры дал ушунда жатат.