Таалай Акылбеков: Кыргызстандын тоолуу спецификасы тик учактын учкучтарын даярдоону уникалдуу кылат
Кыргызстанда Ми-8 жана Ми-171 тик учактарын тейлөө жана окутуу борбору ачылууда – бул өлкөнүн авиация тармагына бурулуш жасай турган долбоор. Биринчи жолу учкучтар тоолуу спецификаны жана чыныгы эксплуатация шарттарын эске алуу менен республиканын ичинде даярдыктан жана кайра даярдоодон өтө алышат. Борбордун мааниси, окутуунун өзгөчөлүктөрү жана учкучтардын перспективасы тууралуу учкуч Таалай Акылбеков менен маектештик.
– Ми-8 жана Ми-171 тик учактарын тейлөө жана окутуу борборунун ачылышы Кыргызстан үчүн эмнени билдирет?
– Эң алды менен белгилей кетүүчү нерсе, Кыргызстанда ушул кезге чейин учкучтарды даярдоо боюнча өзүнүн машыгуу борбору жок болчу. Учкучтар окуу жана квалификациясын тастыктоо үчүн чет өлкөгө чыгууга аргасыз болушкан.
Өзүбүздүн борборду түзүү – бул даярдоонун жеткиликтүүлүгүнө жана системалуулугуна байланышкан маселе. Эми учкучтар өлкөдөн чыкпай, ашыкча каржылык жана убакыттык чыгымдарсыз баштапкы окуудан, кайра даярдоодон жана үзгүлтүксүз текшерүүлөрдөн өтө алышат. Мындан тышкары, окутууну биздин реалдуу спецификаны – бийик тоолуу аймактарды, температуранын кескин өзгөрүшүн, конуу аянтчаларынын өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен курууга болот.
Ошондой эле албетте, бул тик учак авиациясынын өзүнүн мектебин түзүүгө карай кадам. Окутуу, техникалык тейлөө жана эксплуатация өлкөнүн ичинде болгондо, тармак туруктуу жана профессионалдуу өнүгөт.
– Эмне үчүн даярдоо үчүн Ми-171 тренажеру тандалды?
– Бул логикалык жана практикалык тандоо. Ми-171 – убакыт сынагынан өткөн, тоолуу өлкө үчүн эң ылайыктуу машина. Тик учак ишенимдүү, жөнөкөй, жакшы жүк көтөрүмдүүлүгүнө ээ жана татаал аба ырайына туруктуу.
Кыргызстанда тик учак – бул жумушчу курал, башкача айтканда, бул санитардык каттамдар, куткаруу операциялары, жетүүгө кыйын болгон аймактарга жүктөрдү жеткирүү. Дал ушул моделдер аймакта эң кеңири колдонулат, ошондуктан учкучтарды реалдуу шарттарда уча турган техникада даярдоо зарыл.
– Заманбап тик учактын учкучуна коопсуз иштөө үчүн кандай негизги көндүмдөр жана компетенциялар керек?
– Биринчи кезекте – бул тартип жана процедураларды так сактоо. Тик учак өзүнө катуу ишенип жибергенди кечирбейт.
Экинчиден, татаал шарттарда, тактап айтканда бийик тоолуу жерлерде, абанын сейрек болушунда, шамалдын күчтүү болушунда, конуу үчүн чектелген аянттарда иштей билүү. Учкуч салмакты, күйүүчү майды жана кубаттуулуктун запасын так эсептөөгө милдеттүү.
Үчүнчүсү – командада иштей билүү. Ми-8 жана Ми-171 командирдин, экинчи учкучтун жана борттехнигинин ырааттуу өз ара аракеттенүүсүн болжолдойт.
Анан албетте, стресске туруктуулук. Өзгөчө кырдаалда чечимди тез жана катасыз кабыл алуу керек.
– Кыргызстанда тик учактын учкучтарын даярдоо КМШ жана дүйнөнүн башка өлкөлөрүндө учкучтарды даярдоодон эмнеси менен айырмаланат?
– Негизги өзгөчөлүгү – тоо шарты. 2-3 миң метрден ашык бийиктикте учуу кубаттуулук жана аэродинамика боюнча башкача эсептөөлөрдү талап кылат. Мындай шарттар бардык эле өлкөдө жок. Эгерде окуу программасы Кыргызстандын реалдуу рельефтик жана климаттык өзгөчөлүктөрүнө ылайыкташтырылса, бул олуттуу артыкчылыкка айланат. Тоодо даярдыктан өткөн учкуч, адатта, түздүктөгү шарттарга тез көнөт.
– Заманбап машыктыргычтар жана интерактивдүү окуу класстары кантип колдонулат?
– Ми-171 толук кандуу машыктыргычы кыймылдаткычтын иштебей калышы, борттогу өрт, гидросистеманын жоголушу, татаал аба ырайы, тоолорго конуу сыяктуу дээрлик бардык сценарийлерди окшоштурууга мүмкүндүк берет. Бул өзгөчө маанилүү, анткени чыныгы учууда мындай кырдаалдарды иштеп чыгуу же кооптуу, же экономикалык жактан максатка ылайыктуу эмес.
Интерактивдүү класстар учууну моделдөөгө, чыныгы окуяларды талдоого, санарип карталар жана навигация системалары менен иштөөгө мүмкүндүк берет. Заманбап даярдоо – бул сааттарды учуу гана эмес, ар бир кырдаалды терең талдоо да болуп саналат.
– Борбордун бүтүрүүчүлөрүнүн алдында кандай кесиптик өсүү мүмкүнчүлүктөрү ачылат?
– Биринчи кезекте – жарандык авиацияда иштөө, бул жүк жана жүргүнчү ташуу, санитардык авиация, куткаруу кызматтары. Ошондой эле андан ары адистешүү мүмкүн: инструктордук ишмердүүлүк, сыноо программаларына катышуу, экипаждын командирине чейин квалификацияны жогорулатуу.
Эгерде борбор эл аралык стандарттарга жооп берсе, учкучтардын өлкөдөн сырткары жерлерде иштөөгө мүмкүнчүлүгү пайда болот. Эң негизгиси – вертолеттук авиациянын өзүнүн мектеби түзүлөт, ал эми бул Кыргызстандын тармагын стратегиялык өнүктүрүү болуп саналат.