Кадыр Маликов: Түрк мамлекеттер уюму – Түркия жана АКШнын Борбор Азиядагы куралы
2009-жылы түптөлгөн Түрк мамлекеттер уюмунун курамында беш мүчө-мамлекет жана эки байкоочу-мамлекет бар. Бул уюмдун чыныгы багыты жана максаты эмнеде, анын дүйнө саясатындагы орду канчалык? Ушул суроолордун тегерегинде эксперт Кадыр Маликов Караван-Инфо менен маек курду.
– ТМУнун таасири канчалык болууда, анын учурдагы салмагына кандай сарасеп саласыз?
– Түрк мамлекеттер уюму (ТМУ) акыркы жылдары Борбор Азиядагы маанилүү геосаясий факторго айланды. Башында түрк тилдүү өлкөлөрдүн кызматташтыгынын платформасы катары түптөлгөн ТМУ Анкаранын активдүү колдоосунун шарапаты менен кубаттуу импульс алды. Түркия ТМУну “түрк дүйнөсүнүн” консолидациялоо жана өзүнүн Кавказдан тартып Борбор Азияга чейинки таасирин бекемдөө куралы катары карайт. Вашингтон өз кезегинде ТМУнун түз катышуучусу болуп эсептелинбейт, бирок анын ийгилигине кыйыр түрдө кызыкдар. АКШ Конгрессинин Хельсинки комиссиясынын баяндамасында Украинадагы жаңжал башталгандан кийин Борбор Азия республикалары Москвадан көз карандылыкты азайтууга умтулуп жатканы, ал эми Түркия маданий-тилдик жакындыгынын негизинде аларга альтернатива сунуштай алары белгиленген. Пан-түрк интеграциясын колдоо бир эле учурда Борбор Азия өлкөлөрүнүн суверендүүлүгүн бекемдеп, Түркиянын геосаясий позициясын жогорулатып, пантюркизм, теңирчилик, секуляризм сыяктуу альтернативдүү баалуулук системаларын өнүктүрүү менен исламдын өсүп жаткан таасирин азайта алат. Ошентип, ТМУ Вашингтон менен Тель-Авивдин Түркия жана Азербайжан аркылуу Россиянын, Ирандын жана Кытайдын аймактагы таасирин чектөө боюнча кызыкчылыктарын ишке ашыруу үчүн ыңгайлуу курал болуп калды.
– Мунун мааниси канчалык? ТМУнун ишмердүүлүгүнүн кеңейиши кандай перспективаларды тартуулайт?
– ТМУнун ишмердүүлүгүнүн кеңейиши геоэкономикалык жылыштарга алып келүүдө. Түрк мамлекеттери Кытайды Европа менен Россияны айланып өтүп, Каспий жана Кавказ аркылуу байланыштырган транспорттук-соода маршруту болгон "Ортоңку коридорду" түзүүнү алдыга жылдырууда. Бул коридорду ишке ашыруу жана башка биргелешкен демилгелер ТМУнун катышуучуларына Борбор Азияда Пекиндин үстөмдүгүнө каршы турууга мүмкүндүк берет. Мындай перспектива Батыш борборлорун кубандырат: мисалы, Европа Биримдиги жана АКШ Россиянын жолдорунан диверсификациялоо стратегиясына туура келген Транскаспий багыттарын өнүктүрүүгө кызыкдар. Анкара болсо «түрк дүйнөсүнүн кылымы» жөнүндө ачык айтып, өзүн түрк элдеринин кызыкчылыктарын коргоочу катары көрсөтүүдө. Азербайжандын президенти Илхам Алиев түрк дүйнөсү азыркы улуттук мамлекеттердин чектери менен чектелбешин, анын географиялык чектери алда канча кең экенин билдирди. Мындай сөздөр ТМУдан тышкары жашаган миллиондогон түрк элдеринин, анын ичинде Россиянын түштүгүндөгү (татарлар, башкырлар ж.б.) жана Батыш Кытайдагы (уйгурлар) жалпылыгына ишара кылат.
– Ошол эле учурда Пекин менен Москва буга шектенүү менен мамиле жасап жаткандай...
– Ал таң калыштуу эмес. Расмий түрдө Анкара бул жөн гана экономикалык кызматташтык жана маданий тилектештик экенин билдирет. Бирок эксперттер Түркия ТМУну аймактагы Кытайдын таасирин тең салмактоочу курал катары көрөрүн белгилешет. Чындыгында, постсоветтик иденттүүлүккө (КМШ сыяктуу) же жалпы социалисттик өтмүшкө (ШКУ сыяктуу) эмес, түрк этномаданий жалпылыгына негизделген аймактык интеграциянын параллелдүү архитектурасы жаралууда. Узак мөөнөттүү келечекте мындай интеграция Москва менен Пекиндин позициялары үчүн тобокелдиктерди жаратат. ТМУ саясий негизди карманбашы тууралуу бардык расмий билдирүүлөргө карабастан, түрк өлкөлөрүнүн консолидациясы объективдүү түрдө Россия менен Кытайдын Борбор Азиядагы таасирин азайтат. Пекин түрк тилектештиги аркылуу АКШ Кытайдын мусулман азчылыктарынын улуттук аң-сезиминин өсүшүнө түрткү бериши мүмкүн деп кооптонот. Москва болсо СССРдин кулашы менен болгон тарыхый параллелдерге тынчсызданууда, анда пантюркизм идеялары Казан, Уфа шаарларындагы элитанын бир бөлүгүн шыктандырган. Ошентип, ТМУ тымызын атаандаштыктын аренасына айланды: Түркия тарабынан колдоого алынган жана АКШ тарабынан жашыруун түрдө колдоого алынган түрк интеграциясы Россия менен Кытайдын Евразиядагы үстөмдүгүнө каршы чыгууда.
Анкара менен Вашингтондун Борбор Азия аймагындагы стратегиясында Азербайжан өзгөчө орунду ээлейт. Баку акыркы он жылдыктарда Израил менен тыгыз стратегиялык өнөктөштүк куруп, АКШ менен жакындашып, бул Закавказьедеги күчтөрдүн тең салмактуулугуна олуттуу таасир этүүдө. Азербайжан-Израиль байланыштары бир нече сезимтал чөйрөнү камтыйт. Биринчиден, бул чалгындоо жана коопсуздук: аналитиктердин билдирүүлөрүнө ылайык, Азербайжан Израилдин атайын кызматтарына Иранды көзөмөлдөө үчүн аянтча берген. Тегеран Бакуну Азербайжандын аймагында Израилдин Иранга каршы багытталган чалгындоо борборлору иштеп жатат деп ачык айыптоодо. Баку расмий түрдө чет элдик базалардын бар экендигин четке какса да, Ирандын чек арасына жакын жерде израилдиктер менен ушунчалык тыгыз кызматташуунун өзү Азербайжан менен Израилдин ортосундагы ишенимдин масштабын көрсөтүп турат.
– Уюмдун ишмердүүлүгүнүн алкагындагы, аскердик-техникалык кызматташтык боюнча да айта кетсеңиз?
– Аскердик-техникалык кызматташтык бул альянстын дагы бир тиреги болуп калды. Израил Азербайжанды Тоолуу Карабактагы күчтөрдүн тең салмактуулугун өзгөртүүдө маанилүү роль ойногон заманбап курал-жарактар менен камсыздап турат. Эксперттердин баамында, 2016–2020-жылдары Азербайжан сатып алган негизги курал-жарактардын 70 пайызга чейинкиси Израилден жеткирилген. Бакунун арсеналында израилдик учкучсуз учактар, жогорку тактыктагы ракеталар жана абадан коргонуу системалары пайда болуп, бул Азербайжандын Армения менен болгон чыр-чатактардагы позициясын бир топ күчөттү. Өз кезегинде Израил Азербайжандан өтө маанилүү ресурстарды алат. Бүгүнкү күндө Баку Израилдин экономикасы үчүн мунайдын эң ири жеткирүүчүсү болуп саналат – Баку–Тбилиси–Жейхан кууру аркылуу Израилге керектелүүчү мунайдын болжол менен 40 пайызы келет. Жакынкы Чыгыштагы туруксуздук учурунда да Азербайжан мунайын Израилге жеткирүүнү токтоткон эмес. Мындай энергетикалык өз ара көз карандылык транспорт тармагындагы кызматташтык менен толукталат: Азербайжан менен Түркия Израилди Каспийге карай кургак коридору менен камсыздайт да, душмандашкан Иран менен Сирияны айланып өтөт.
Вашингтон Баку–Анкара–Тель-Авив үч бурчтугун кунт коюп байкап турат. Геосаясий көз караштан алганда, бул Иранды ооздуктоо жана Түштүк Кавказда Батыштын позициясын күчөтүү куралы катары каралат. 2024-жылы Азербайжан–Израиль–АКШ кызматташтыгынын жаңы үч тараптуу форматын түзүү пландары жарыяланып, бул иш жүзүндө учурдагы расмий эмес альянсты институтташтырат. Израилдин колдоосуна ээ болгон демилге жалпы коркунучтарга, биринчи кезекте Иранга каршы аракеттерди тыгыз координациялоону билдирет. Израилдик булактардын маалыматы боюнча, форматтын максаты – Ирандын түндүк чек араларына кысымды күчөтүү жана аймакты Ирандын таасиринен коргоо. Түштүк Кавказда Израилдин күчөп бараткан катышуусу аймактык күчтөрдүн тең салмактуулугун өзгөрттү. Израиль Иран менен чектешкен ишенимдүү союздашка ээ болду, ал эми Азербайжан – алдыңкы технологияларга жана Вашингтондогу таасирдүү израилдик лоббинин саясий колдоосуна жетти. Натыйжада, Тель-Авив Түштүк Кавказдагы маанилүү региондон тышкаркы оюнчуга айланды жана кызыкчылыктары азыр Түркиянын, Азербайжандын жана АКШнын кызыкчылыктары менен тыгыз байланышта болгон Борбордук Азия аймагына эшик ачат.
– Мында идеологиялык фактор да мааниге ээби?
– Сөзсүз түрдө, анда колдоого алынган пантүркизм долбоору Борбор Азияда жана Түштүк Кавказда ирандык жана араб-исламдык таасирдин кайсы бир деңгээлдеги альтернативасы болуп эсептелинет.
СССР кулагандан кийин кайрадан популярдуулукка ээ болгон пантүркизм идеологиясы геосаясий гана эмес, цивилизациялык долбоор катары да чыгууда. Борбор Азиянын көптөгөн түрк тилдүү коомдору үчүн пантүркизм Ирандан же араб дүйнөсүнөн чыккан улут аралык ислам концепцияларына жагымдуу альтернатива сунуштайт. 1990-жылдары, көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин эле, Борбор Азиянын жаңы республикалары идеологиялык атаандаштык чөйрөсүнө түшүп калышкан.
Бир жагынан Иран панислам биримдиги жана ислам республикасынын өзүнүн модели идеясын алдыга жылдырса, экинчи жагынан араб өлкөлөрүндөгү таасирдүү күчтөр ваххабизм сыяктуу агымдарды жайылтышкан. Бирок Казакстан, Өзбекстан, Кыргызстан жана башка мамлекеттердин светтик элиталары мындай диний-саясий долбоорлорго сактык менен мамиле кылышкан. Радикалдуу саясий исламдын өсүшүнөн чочулап, өкмөттөр мамлекеттүүлүктүн светтик мүнөзүн максаттуу түрдө сактап калышкан. Бул мезгилде Түркия өзүнүн моделин – дүйнөлүк экономикага интеграцияланган светтик түрк идентиттүүлүгүн сунуштаган. Анкара батыштык өнөктөштөрдүн колдоосу менен өзүн ийгиликтүү мусулман светтик мамлекетинин – «түрк моделинин» үлгүсү катары көрсөткөн.
Араб багытында таасир Борбор Азияга карата чектелүү болгон. Сауд Арабиясы жана БАЭ сыяктуу Перс булуңунун бай өлкөлөрү экономикага жана кайрымдуулук долбоорлоруна инвестиция салышкан, бирок алардын маданий-идеологиялык таасири төмөн бойдон калган. Ошондуктан, жалпы тилге, тегине, ишенимине кайрылган пантүркизм идеялары Борбор Азия элдеринин арасында көбүрөөк колдоо табат. Мисалы, Түркия тарабынан жылдырылган билим берүү жана маданий алмашуу программалары аймактын жаштарында ислам менен байланышты үзбөстөн, ошол эле маалда динди иденттүүлүктүн башына койбостон, чоң түрк коомчулугуна таандык болуу сезимин калыптандырат.
– Акыркы учурда теңирчиликке кайткандар да кездешүүдө, бул кандай кесепеттерди алып жүрөт?
– Саясий пантюркизмден тышкары, түрк тилдүү дүйнөдө тышкы ислам таасирине альтернатива катары көрсөтүлгөн дагы бир кыймыл күч алууда – бул ата-бабалардын байыркы дини болгон теңирчилик динин кайра жандандыруу. Теңирчилик (Теңир-Асман культу) исламдаштырууга чейинки талаа элдеринин салттуу дини болгон жана бүгүнкү күндө ага болгон кызыгуу бир катар түрк өлкөлөрүндө жана аймактарында байкалаарлык өстү, буга айрым чет элдик борборлордун таасири салым кошууда. Кыргызстанда жана Казакстанда жаңы бутпарастыктын жандануусу байкалууда, өзгөчө интеллигенциянын жана улуттук багыттагы жаштардын арасында. Теңирчилик ислам менен жанаша жашай ала турган улуттук маданий мурастын бир бөлүгү катары берилип, ошол эле учурда түпкү түрк руханийлигинин символу катары чыгууда. Кыргызстанда 2010-жылдардан бери айрым коомдук ишмерлер жана саясатчылар теңирчиликти ислам жана христиан диндери менен катар расмий макам берүүгө ачык чакырык таштап келишет. Албетте, Борбор Азия өлкөлөрүндө укук коргоо органдары ар кандай кыймылдардын жана уюмдардын артында геосаясий кызыкчылыктар жана чет элдик оюнчулар турушу мүмкүн деп кооптонушат.
Россиянын түрк тилдүү калкы бар светтик аймактарында, Татарстан менен Башкортостанда да ушундай процесстер жүрүүдө. СССР кулагандан кийин дин тамырларына кызыгуу пайда болгон: татар жана башкыр интеллигенциясынын бир бөлүгү өзүн-өзү таануу үчүн теңирчилик мотивдерине кайрылган. Теңирчилик улуттук сыймыкты бекемдей турган этномаданий жандануунун элементи катары жайылтылууда. Кээ бир идеологдор татарлар менен башкырлар үчүн ислам араб-перс дини экенин, ал эми Теңир культу ата-бабалардын чыныгы түрк ишеними экенин түз көрсөтүшөт. Радикалдуу маанайдагы жаңы бутпарастар исламды "жат" араб жана еврей тамырлары менен байланышкан бөтөн таасир катары карап, улуттук маданиятты бөтөн элементтерден "тазалоого" чакырышат. Казакстанда да ушундай риторика улуттук патриоттордун бир бөлүгүнүн колдоосуна ээ болууда. Жалпысынан, саясат таануучулар азыркы теңирчиликти орус жаңы бутпарастыгынын феномени менен салыштырышат: экөө тең христианга чейинки (же исламга чейинки) ишенимдерди калыбына келтирүү аркылуу билдирилген этникалык улутчулдуктун формасы болуп саналат. Ошентип, теңирчиликтин жанданышы, өзгөчө Казакстан менен Кыргызстанда маданий каршылык көрсөтүүнүн жумшак күчүнө айланды: ал исламды алмаштырбастан, ага, ошондой эле Россия менен Кытайдын таасирине каршы турат, ошол эле учурда коомдордун ичиндеги бөлүнүүнү күчөтөт.