Мирлан Абдылдаев: Кырчын Кыргызстан ушундай масштабдагы долбоорлорду ишке ашыра аларын далилдеди
Кырчын жайлоосундагы этнокомплекс (Ысык-Көл облусу) – бул «Көчмөндөр дүйнөсү» аталышындагы масштабдуу этномаданий шаарча. Бир нече айдын ичинде ал Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары өткөрүлүүчү кадимки жайдан масштабдуу архитектуралык-маданий мейкиндикке айланды. 21 миң чарчы метрден ашык имараттар, болжол менен бир жарым километр курулуштар, жүздөгөн боз үйлөр үчүн аянтчалар – бул сандардын артында архитекторлордун, куруучулардын, инженерлердин жана ондогон башка адистердин зор эмгеги турат.
Бирок бүгүнкү негизги суроо мындай объектини мынчалык кыска убакытта куруу кантип мүмкүн болду деген гана эмес. Андан да маанилүүсү: Кыргызстан Кырчын аркылуу конокторуна эмнени айтып берди жана Оюндар аяктагандан кийин бул жерде эмне калат?
Долбоор, архитектура, көчмөндөрдүн философиясы жана өлкөнүн жаңы тажрыйбасы тууралуу Эл аралык архитектура академиясынын профессору, Чыңгыз Айтматов атындагы академиянын академиги, КГТУнун доценти, маданияттын отличниги жана «Асмат» ЖЧКсынын директору Мирлан Бекболсун уулу Абдылдаев менен маектешкен.
– Мирлан Бекболсунович, Кырчын дээрлик экстремалдык шарттарда курулган. Архитекторлор үчүн эң татаал нерсе эмне болду?
– Кабыл алынган чечимдерди курулуш учурунда өзгөртүү. Январдын башында Алтынбек Аскарович Максутов этнокомплекстин архитектуралык концепциясын иштеп чыгууну сунуштаган. Баштапкы тапшырма башкача болчу: объект курулуш үчүн рельефти даярдап, салыштырмалуу тегиз жерге жайгаштыруу пландалган.
Бирок концепция аяктагандан кийин архитектура учурдагы ландшафтка ылайыкташы керек экендиги белгилүү болду. Бул долбоорду түп-тамырынан өзгөрттү. Кийинчерээк баштапкы маалыматтар, талаптар жана функционалдык милдеттер дагы бир нече жолу каралып чыккан. Концепцияны курулуш процессинде оңдоого туура келген.
Салттуу долбоорлоодо мындай жагдай олуттуу тобокелдик катары каралат. Архитектор адегенде техникалык тапшырманы алат, андан кийин концепцияны жана жумушчу документтерди иштеп чыгат, зарыл болгон макулдашуулардан өтөт – андан кийин гана курулуш башталат.
Бирок Кырчында классикалык циклге убакыт болгон жок.
Ошондуктан параллелдүү долбоорлоо жана куруу ыкмасы тандалган: курулуш иштери башталган учурда өзүнчө чечимдер иштелип чыккан.
Башкы планды кардар 26-майда алган, андан кийин ага кошумча түзөтүүлөр киргизилген. 7-июнда курулуш башталды, ал эми 2-сентябрда Кырчын VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын маданий-спорттук программасын расмий түрдө ачты.
Ошентип, курулуштун башталышы менен комплекстин ачылышынын ортосунда болжол менен үч ай гана өткөн. Мындай масштабдагы архитектуралык-курулуш объектиси үчүн – 50 гектар аянттагы 21 643 чарчы метр имараттар – бул өтө кыска мөөнөт.
– Кырчынга биринчи жолу келген адамга кээде анча байкалбаган маанилүү жагдай бар. Бул архитектура кандай башкы образды жаратышы керек эле? Чет элдик конок эмнени көрүшү керек эле?
– Дал ушул жерде долбоордун негизги идеяларынын бири ачылат. Оюндарды уюштуруучулар башынан эле конокторго жөнөкөйлөштүрүлгөн, болгону боз үй, ат жана талаа менен чектелген көчмөн образын эмес, бүтүндөй цивилизациянын масштабын көрсөтүүнү максат кылышкан.
Көчмөн дүйнөсү өтө чоң тарыхый мезгил ичинде жашаган жана эбегейсиз мейкиндикти камтыган. Анда жөн гана убактылуу жайлар эмес, шаарлар, чептер, соода жолдору, кербен сарайлар, базарлар, кол өнөрчүлүк борборлору, архитектуралык курулуштар жана чөйрөнү уюштуруунун татаал маданияты да болгон.
Ошондуктан этнокомплекстин милдети конокко көчмөндөрдүн көп кырдуу дүйнөсүн көрүү мүмкүнчүлүгүн – музей экспонаты катары эмес, адам, жаратылыш, кыймыл, сулуулук жана дүйнөнүн түзүлүшү жөнүндөгү түшүнүктөрдүн тирүү системасы катары берүү болгон.
– Кырчынды Кыргызстандын көчмөн цивилизациясы жөнүндө дүйнөгө айтып берген өзүнчө бир тил десек болобу?
– Бул жагынан алганда Кырчын – маданий программаны өткөрүүчү жайдан алда канча көп нерсе. Бул адамга, атүгүл кыска убакытка болсо да, башка координаттар системасына кирип, көчмөн дүйнөнүн философиясын сезүүгө мүмкүнчүлүк берүү аракети.
Көчмөндөрдүн ааламы – бул жөн гана элдердин көчүп жүргөн тарыхы эмес. Бул маани издөө, гармония жана тынчтык, адамдын жаратылыш жана мейкиндик менен тынымсыз өз ара аракеттенүүсү ааламы.
Дал ушул архитектура, чөйрө, майда-бараттар жана масштаб аркылуу муну көп учурда узун лекцияларга караганда жаркыраак жана ишенимдүү түрдө айтып берүүгө болот.
– Бирок Кырчын дүйнөгө тарыхты гана айтпайт. Мындай объекттин пайда болушунун өзү эле азыркы Кыргызстан жөнүндө да айтып турат эмеспи. Өлкө үчүн эл аралык деңгээлдеги долбоорлорду түзүүнү үйрөнүү канчалык маанилүү?
– Бул, балким, эң маанилүү натыйжалардын бири. Кыргызстан барган сайын эл аралык конокторду тосуу менен гана чектелбестен, өлкөнү дүйнөгө татыктуу көрсөтө турган мейкиндикти өз алдынча түзүү зарылчылыгына туш болууда.
Бул жерде мамлекеттик мамиленин жаңы сапаты жөнүндө сөз болуп жатат. Эл аралык долбоор – бул жөн гана салтанаттуу азем же бир нече күндүк мелдештер эмес. Бул инфраструктура, архитектура, логистика, мейкиндикти уюштуруу, маданият, меймандостук жана көптөгөн мамлекеттик жана кесиптик түзүмдөрдүн жалпы жыйынтыкка иштөө жөндөмдүүлүгү.
Кырчын далилдеди: Кыргызстан мындай объектилерди өз алдынча жана рекорддук мөөнөттө курууга жөндөмдүү.
– Оюндар аяктагандан кийин эң башкы суроо туулат: Кырчын мындан ары кандай болот? Убактылуу долбоор туруктуу улуттук активге айлана алабы?
– Бул өтө маанилүү суроо. Эгерде объект бир гана бир нече күндүк эл аралык иш-чара үчүн түзүлсө, анын таасири сөзсүз чектелүү болот. Бирок курулган инфраструктура экинчи өмүрүн алса, ал өлкө үчүн таптакыр башкача иштей баштайт.
Кырчын эл аралык жана улуттук фестивалдарды, этномаданий иш-чараларды, форумдарды, көргөзмөлөрдү, жарманкелерди, билим берүү программаларын, кол өнөрчүлүк иш-чараларын жана туристтик маршруттарды өткөрүү үчүн туруктуу аянтча боло алат.
Ошондо ага сарпталган ресурстар жөн гана Оюндарды өткөрүүгө кеткен чыгым эмес, Кыргызстандын узак мөөнөттүү маданий жана туристтик активине айланат.
– Кыргызстанда бүгүнкү күндө жолдор, мектептер, ооруканалар, спорт жана маданий объектилер активдүү курулуп жатат. Кырчынды бул жалпы процесске киргизсе болобу?
– Албетте. Ал эми бул жерде жогорку деңгээлдеги мамлекеттик милдет келип чыгат: бир күнгө эмес, узак мөөнөттүү максатка куруу. Бүгүнкү күндө Кыргызстан активдүү инфраструктуралык өнүгүү мезгилин башынан кечирип жатат. Бирок курулуштун чыныгы жыйынтыгын ишке ашыруунун ылдамдыгы жана бюджети гана аныктабайт.
Объект канчалык туура долбоорлонгону, канчалык сапаттуу курулганы, канча убакытка чейин кызмат кылары жана он, жыйырма же элүү жылдан кийин да суроо-талапка ээ болобу же жокпу – мына ушул маанилүү.
– Бул долбоорду бирдиктүү команданын ишинин натыйжасы деп канчалык деңгээлде атаса болот?
– Кырчынды архитекторлордун же куруучулардын эмгегинин жыйынтыгы катары гана кароого болбойт. Анын артында мамлекеттик түзүмдөр, ар кандай тармактардын адистери, жумушчулар, инженерлер, транспортчулар, энергетиктер, коопсуздук кызматтары, коммуналдык кызматтар, маданият ишмерлери жана башка көптөгөн адамдар турат.
Мына ушунда дагы бир маанилүү маани жатат: ири эл аралык долбоор бир эле аткаруучуну эмес, мамлекеттин бирдиктүү, шайкеш организм катары иштөө жөндөмүн талап кылат.
– Сиздин оюңузча, мындай долбоорлор Кыргызстандын өзүндө эмнени өзгөртөт?
– Өлкө үчүн бул архитектура гана эмес. Кыргызстан эл аралык аренада өзүн туура жайгаштырууну үйрөнүп жатат – жөн гана конокторду кабыл алган кичинекей мамлекет катары эмес, бай тарыхы, уникалдуу маданияты, өзгөчө идеялары жана азыркыга өз көз карашы бар өлкө катары.
Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары мындай позициялоонун негизги куралдарынын бири болуп калды, ал эми Кырчын ага архитектура жана мейкиндик чечимдеринин тили сыяктуу дагы бир маанилүү тилди кошту.
Конок Кыргызстандын тарыхынын бардык кылдаттыктарын билбеши мүмкүн, бирок ал мейкиндикти көрөт, анын атмосферасын сезет, кол өнөрчүлүккө аралашат, музыканы угат жана «көчмөн цивилизация» деген түшүнүктүн артында чоң маданий-тарыхый катмар турарын түшүнөт.
– Эгерде Кырчындын негизги жыйынтыгын бир сүйлөм менен туюндуруп көрүүгө аракет кылсак, ал кандай болмок?
– Кырчын дүйнөгө көчмөндөр ким болгонун баяндайт, ошол эле учурда бүгүнкү Кыргызстан кандай болуп жатканын көрсөтөт. Өлкө өзүнүн тарыхына өткөндө калуу үчүн кайрылбайт. Тескерисинче, өткөндү түшүнүү аркылуу Кыргызстан эл аралык диалог үчүн азыркы мейкиндикти түзөт.
Ал эми эгерде Кырчын Оюндардан кийин жашай берсе – конок тосуп, жаңы иш-чараларды уюштуруп, туризмди, маданиятты жана билим берүүнү өнүктүрүүгө иштесе, анда анын мааниси бир иш-чаранын чегинен алда канча жогору болот.
Анткени чыныгы мурас – бул биз курган нерселер гана эмес. Бул биз сактап кала алган, жаңы мааниге толтуруп, кийинки муундарга өткөрүп бере алган нерсе.