Музыка – улуттук эстутум: Сардарбек Жумалиевдин чыгармачылык концепциясы
Кыргыз музыка маданиятында саналуу гана инсандар бар – алардын чыгармачылыгы жөн гана обон жаратуу эмес, улуттук руханий ой жүгүртүүнүн бир формасына айланат. Кыргыз Республикасынын эл артисти Сардарбек Жумалиев дал ушундай көрүнүштөрдүн бири. Анын чыгармачылыгы композитордук ой жүгүртүүнүн, элдик музыкалык салттын жана оркестрдик маданияттын биригишин көрсөтөт. Жумалиевдин чыгармачылык феномени – композитор кандай болушу керек деген суроого да, музыка деген эмне деген философиялык суроого да жооп бере турган маданий мисал.
I. Тарыхый жана маданий контекст
XX кылымдын экинчи жарымында кыргыз музыкасы профессионалдык өнүгүүнүн жаңы баскычына көтөрүлүп, элдик музыкалык салт академиялык искусство менен органикалык айкалыша баштаган. Бул процессте Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы жана анын курамындагы Карамолдо Орозов атындагы академиялык эл аспаптар оркестри өзгөчө роль ойногон. Дал ушул чыгармачылык чөйрөдө Сардарбек Жумалиев композитордук жана дирижердук мектеп катары мүнөздөлө турган чыгармачылык багытын калыптандырды. Ал салттуу күүлөрдүн эстетикасын сактоо менен бирге аны заманбап оркестрдик формага өткөрүп, улуттук музыкалык ой жүгүртүүнүн жаңы моделин сунуштады.
Ошол эле учурда анын чыгармачылык дүйнөсүнүн калыптанышында кыргыз профессионалдык музыкасынын көрүнүктүү өкүлдөрү - Карамолдо Орозовдун классында окуп, могикандан билим алышы, Абдылас Малдыбаев, Калый Молдобасанов, Асанкан Жумакматов, Насыр Давлесов сыяктуу устаттардын таасири өзгөчө мааниге ээ болгон. Ушундай чыгармачыл муун менен түз байланышта билим алып эле тим болбостон, бирге иштеши, алардын тажрыйбасын көрүү - бир жагынан тарыхый мыйзам ченемдүүлүк болсо, экинчи жагынан композитордун өмүрүндөгү чоң бакыт жана маданий мурас менен түздөн-түз байланышкан уникалдуу мүмкүнчүлүк болуп эсептелет.
II. Композитор кандай болушу керек?
Жумалиевдин чыгармачылык мисалы аркылуу айтсак; Музыка тарыхында композитор жөн гана ноталарды жазган адам эмес. Ал - доордун үнүн угуп, коомдун ички сезимин музыкалык формага айландырган инсан. Жумалиевдин чыгармачылыгына карап, композитордун бир нече негизги сапатын белгилөөгө болот.
1. Улуттук эстутумду сактоочу
Композитор өз элинин музыка тармагынын идеологу, нускоочусу болуп улутунун маданий кодун сезиши керек.
Жумалиев элдик интонацияны сактоо менен кыргыз обонунун табигый үнүн жоготкон эмес.
2. Музыкалык ой жүгүртүүнүн философу
Композитор үн аркылуу ой жаратат.
Музыка – бул сөзсүз философия.
Бул жагынан ал дүйнөлүк композиторлордун салтына жакын: Арам Хачатурян - улуттук музыка аркылуу чоң симфониялык дүйнө түзгөн болсо, Бела Барток - элдик музыкадан жаңы музыкалык тил жараткан. Ал эми Леонард Бернстайн - композитор, дирижер жана педагог катары искусствонун үч багытын бириктирген. Жумалиевдин феномени ушул үч миссиянын кыргыз маданиятындагы формасы болуп эсептелет.
3. Убакыт менен сүйлөшө алган инсан
Чыныгы композитордун чыгармалары доор алмашкан сайын маанисин жоготпойт.
Жумалиевдин «Сары-Челек», «Таң сыры», «Сен менин жазылбаган ырларымсың» сыяктуу чыгармалары көп жылдардан бери аткарылып келе жатат. Кыргыз музыкасынын классикасына айланып, алтын фондубузду толуктап турат.
III. Обончу-жаратмандын принциптери
Музыкалык чыгармачылыкта “обончу” менен “композитор” түшүнүктөрү кээде айырмаланып көрүнөт. Бирок, Жумалиевдин мисалында бул экөө биригет. Анын чыгармачылык моделин төмөнкү принциптер аркылуу түшүндүрүүгө болот.
1. Обон – сезимдин формасы
Чыныгы обон логикалык эсептен эмес, ички музыкалык интуициядан жаралат.
2. Сөз менен обондун биримдиги
Жумалиев көптөгөн белгилүү акындардын тексттерине музыка жазган. Бул кыргыз маданиятындагы салт - акын менен композитордун диалогу.
3. Элдик интонацияны сактоо
Обондордо күүлөрдүн ритми жана ладдык табияты угулат.
4. Музыкалык драматургия
Анын ырлары жөн гана обон эмес – ички сюжетке ээ.
5. Музыка – кызмат
Жумалиевдин чыгармачылыгында бир кызыктуу принцип бар:
композитор өзүнөн мурда музыка жана эл турат. Бул кыргыз маданиятындагы салттуу түшүнүккө жакын:
жаратман – кызмат кылуучу инсан.
IV. Музыканын табияты: философиялык көз караш
Музыка жөнүндө көптөгөн ойчулдар жазган. Бирок кыргыз маданий контекстинде музыка көбүнчө табият, тарых жана рух менен байланышта каралат. Жумалиевдин чыгармачылыгы аркылуу музыка төмөнкүдөй түшүндүрүлөт:
1. Музыка - улуттук эстутум
Элдин тарыхы көбүнчө ырларда сакталат.
2. Музыка – убакыттын үнү
Ар бир доордун өз обону болот.
3. Музыка – ички эркиндик
Музыка адамдын жан дүйнөсүн эркин кылат.
4. Музыка – табияттын уландысы
Кыргыз музыкасынын ритмдери тоо, шамал, суу сыяктуу табигый образдар менен байланыштуу.
Ошондуктан «Сары-Челек», «Ысык-Ата Арашан» сыяктуу чыгармалар табият менен диалог сыяктуу угулат.
V. Жумалиев феноменинин илимий мааниси
Музыка таануу жагынан алганда Жумалиевдин феномени үч деңгээлде изилдениши мүмкүн:
1. Улуттук композитордук мектептин өкүлү
Ал кыргыз эл аспаптар оркестринин музыкалык тилин өнүктүргөн.
2. Институционалдык лидер
Ал узак жылдар бою оркестрдин дирижеру болуп иштеп, маданий институттун туруктуулугун сактаган.
3. Маданий көпүрө
Ал элдик салт менен академиялык музыка ортосунда байланыш түзгөн.
VI. Композитордун миссиясы: маданий философия
Чыныгы композитордун миссиясы үч багытта ачылат:
Биринчи - угуу.
Композитор дүйнөнү угат:
элдин үнүн жана табитин, табиятты, доорду.
Экинчи - түшүнүү.
Ал угулган үндөрдү ички музыкалык формага айлантат.
Үчүнчү – берүү.
Музыка коомго кайтып келет.
Жумалиевдин чыгармачылыгы дал ушул үч этаптын айкалышы болуп эсептелет.
Сардарбек Жумалиев кыргыз музыкасынын тарыхында жөн гана композитор эмес. Ал - музыкалык доордун символу. Анын феномени төмөнкү формула менен түшүндүрүлөт: Салт + Интуиция + Оркестрдик ой жүгүртүү + Узак чыгармачылык кызмат = маданий феномен. Ошондуктан Жумалиевдин чыгармачылыгы кыргыз музыкасынын эволюциясын түшүнүүдө маанилүү мисал болуп калат. Ал обонду жөн гана искусство эмес, улуттук руханий ой жүгүртүүнүн формасы катары көрсөткөн.
Урматтуу маэстро, элибиздин куту, тагдырдын журтубузга берген таалайлуу белеги!Сиз, кыргыз музыкасынын өнүгүшүндө өзүнчө доор жараткан, улуттук музыкалык маданияттын багытын аныктаган классик инсандардын катарына киресиз. Чыгармачылык өмүрүңүз аркылуу элибиздин көркөм табитин өстүрүп, музыка деген улуу дүйнөнүн тереңдигин жаңы муундардын жүрөгүнө сиңирип келдиңиз. Сиз жараткан обондордо жана оркестрдик үн дүйнөсүндө улуттун руху, табияттын күүлөрү жана адамдык сезимдин тазалыгы айкалышып угулат. Көп жылдык эмгегиңиз менен сиз кыргыз музыкасынын идеялык багытын калыптандырууга салым кошкон, музыкадагы руханий лидер, чыныгы маданий идеолог катары таанылдыңыз. Сиз тартуулаган обондор – элдин эсинде калган көркөм мурас, ал эми сиз башкарган оркестрдик музыка – улуттук маданиятыбыздын бийик мектеби болуп калды. Бүгүнкү 85 жашыңыз – жөн гана өмүрдүн сандык көрсөткүчү эмес, бул кыргыз музыкасынын тарыхындагы чоң чыгармачылык доордун символу. Сиздин эмгегиңиз көптөгөн муундар үчүн үлгү болуп, кыргыз музыкасынын өнүгүү багытын аныктап келет. Сиздин сахнага чыгып, дирижёр таягын көтөргөн ар бир көз ирмем - музыка менен адамдын ортосундагы улуу диалог сыяктуу. Ошондуктан биз сизди дагы узак жылдар бою чыгармачылык дем менен, чабалекейдей жеңил кыймыл менен оркестрди жетектеп турганыңызды көрөлү деп тилейбиз. Токсон жашыңызда да сахнада туруп, музыка дүйнөсүнө дем берип турганыңыз – кыргыз маданияты үчүн чоң бакыт болушун тилейм. Торколуу жашыңыз кут болсун, урматтуу Маэстро!
Торколуу тоюңуз куттуу болсун, Классик!
Сизге узун өмүр, бекем ден соолук, түгөнгүс чыгармачылык дем каалайбыз. Кыргыз музыкасынын асманында сиз жараткан үндөр дагы узак жылдар жаңырып, доорлорду карытып турары шексиз.
Автору: Азиз Биймырза уулу