«Оскар» сыйлыгынын лауреаты Збигнев Жмудзки: «Айтматовдун чыгармалары – акварель менен тартылган сүрөттөй»
Кыргыз Республикасынын жана Россия Федерациясынын эмгек сиңирген маданият ишмери, Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун вице-президенти, Элдик дипломатия эл аралык шериктештигинин вице-президенти Ассоль Молдокматованын «Дүйнө лидерлери» автордук рубрикасы.
«Оскар» сыйлыгынын лауреаты, көрүнүктүү поляк продюсери жана дүйнөлүк анимациянын белгилүү устаттарынын бири Збигнев Жмудзки Кыргызстанды алгач Чыңгыз Айтматовдун чыгармалары аркылуу тааныганын айтат.
Маегибиздин бул бөлүгүндө улуу жазуучунун чыгармачылыгы, дүйнөнүн универсалдуу тили болгон маданият, анимациянын келечеги, дүйнөлүк атак-даңкка жеткен адамдын кыялдары жана келечек муундарга калтыргысы келген эң башкы жашоо сабагы тууралуу сөз болду.
– Урматтуу Збигнев, Чыңгыз Айтматовдун чыгармачылыгы менен таанышсызбы? Анын кайсы чыгармалары сизге өзгөчө таасир калтырды?
– Жаш кезимде, коммунисттик доордо көп китеп окучумун. Ал кезде Польшада советтик адабият көп басылып чыкчу, бирок алардын баары эле окурмандарды кызыктыра берчү эмес.
Айтматов мен үчүн өзгөчө болду. Мени анын Тянь-Шандын тоолорундагы алыскы жана сырдуу өлкөнүн жазуучусу болгону эле кызыктырчу. Кыргызстанды чабандардын, боз үйлөрдүн жана чексиз талаалардын мекени катары элестетчүмүн.
Мындан тышкары, ал Советтик Союздан чыгып, Польшада кеңири таанылган орус эмес сейрек жазуучулардын бири эле.
«Жамийланы» – согуш жылдарынын фонундагы укмуштуудай сүйүү баянын – чоң кызыгуу менен окудум. Кийинчерээк «Биринчи мугалим» повести жана Андрей Кончаловскийдин ушул чыгарманын негизинде тарткан таң калыштуу тасмасы менен тааныштым.
Мени окуянын тереңдиги гана эмес, кыргыз актерлорунун жана балдардын укмуштуудай оюну да таң калтырды. Айтматовдун чыгармалары аркылуу Кыргызстандын тарыхын жана маданиятын ачып жатканым мен үчүн өзгөчө баалуу болду.
Жоокер тууралуу дагы бир аңгемеси эсимде. Ал немецтердин туткунунан чыгып, кийин югославдык каршылык кыймылына катышат, бирок Советтер Союзуна кайтып келген соң репрессияга туш болот. Бул мен үчүн чыныгы ачылыш болгон, анткени коммунисттик Польшада тарыхтын мындай барактары тууралуу дээрлик айтылчу эмес.
– Эгер сизге Чыңгыз Айтматовдун бир чыгармасынын негизинде анимациялык тасма тартуу сунушталса, кайсынысын тандамаксыз?
– Дароо эле «Ак кемени» тандамакмын. Бул – кыял, жалгыздык, эс-тутум жана адамдын жан дүйнөсү тууралуу кереметтүү баян.
Мен аны балдар үчүн жөнөкөй мультфильм катары эмес, чоңдорго арналган терең автордук анимациялык тасма катары көрөм. Анын үстүнө компьютердик графиканы эмес, сүрөтчүлөрдүн колу менен жаралган анимацияны колдонгум келет.
Мен үчүн Айтматов – акварель менен тарткандай жазган жазуучу. Анын китептерин окуганда көз алдыңа тоолор, талаалар, Ысык-Көл, жаныбарлар, адамдар жана кыргыз жаратылышынын кереметтүү кооздугу тартылат.
– Чыңгыз Айтматовдун инсандыгында жана чыгармачылыгында эмнени эң жогору баалайсыз?
– Баарынан мурда, анын туулган жерине болгон чексиз сүйүүсүн баалайм. Дүйнөлүк атак-даңкка жеткенине карабастан, ал ар дайым өз маданиятынын адамы бойдон калган.
Ал улуттук өзгөчөлүктү сактап калуу канчалык маанилүү экенин түшүнгөн жана ошол эле учурда дүйнөгө ачык болгон.
Анын чыгармаларынын тамыры кыргыз турмушунда жатат, бирок андагы ойлор дүйнөнүн бардык өлкөлөрүндөгү окурмандарга түшүнүктүү.
Ал кыргыз жана орус тилдеринде бирдей эркин жазып, өз элинин маданиятын мүмкүн болушунча кеңири аудиторияга жеткирүүгө умтулганы мени ар дайым суктандырат.
Анын китептеринде жаратылыш баяндын толук кандуу каарманына айланат. Тоолордун, талаалардын жана Ысык-Көлдүн өзүнүн үнү, мүнөзү жана акылмандыгы бардай сезилет.
– Айтматовдун китептери аркылуу Кыргызстан менен тааныш болгон экенсиз. Өлкөбүздү кандай элестетесиз?
– Тилекке каршы, Кыргызстанга азырынча бара элекмин. Бирок бир жолу Фергана өрөөнүндө жана Тажикстанда, Кыргызстандын чек арасына жакын жерде болгом. Ошондо эле кыргыз жеринин кооздугу мени таң калтырган.
Кыргызстан менин элестөөмдө Тянь-Шань менен Алтайдын ортосундагы сырдуу өлкө, көчмөндөрдүн, чабандардын жана тоолордун, мөңгүлөрдүн, талаалардын арасында жашаган күчтүү мүнөздүү адамдардын мекени.
Ысык-Көл, Нарын жана Кара-Көл тууралуу көп уккам.
Кийинчерээк эл аралык туристтик кинофестивалдардын калыстар тобунда иштеп жүрүп, Кыргызстан тууралуу бир нече тасма көрдүм. Алардын бири мага өзгөчө таасир калтырды. Укмуштуудай тоо пейзаждары, көлдөр жана талаалар өлкөңүзгө таптакыр башкача көз караш менен кароого түрткү берди.
Ошондон кийин Кыргызстан тууралуу көбүрөөк маалымат издей баштадым жана аны дүйнөдөгү эң кооз өлкөлөрдүн бири деген жыйынтыкка келдим. Туризм өлкөнүн өнүгүүсүнүн эң маанилүү багыттарынын бири боло алат деп ишенем.
– Кыргызстан легендаларга, «Манас» эпосуна жана байыркы уламыштарга бай. Борбор Азиянын маданий мурастарынын негизинде эл аралык анимациялык долбоорлорду түзүүгө мүмкүнчүлүк бар деп эсептейсизби?
– Албетте. Ар бир элдин легендалары жана жомоктору көптөгөн муундардын акылмандыгын камтыйт жана кино үчүн эң сонун негиз боло алат.
Айрыкча анимация чындык менен мифти, тарых менен фантазияны бириктирүүгө мүмкүнчүлүк берет. Мындай окуялар жөн гана балдар үчүн тартылган мультфильмдер эмес, чоңдор үчүн да олуттуу автордук чыгармалар боло алат.
Негизги көйгөй – каржылоо. «Оскар» алгандан кийин деле жаңы долбоорлорго каражат табуу оңой болгон жок.
Ошондуктан эл аралык кызматташтык абдан маанилүү. Биздин «Пётр жана карышкыр» тасмабыз Улуу Британия, Норвегия, Польша, Швейцария жана АКШнын биргелешкен ишинин натыйжасында жаралган.
Борбор Азиянын маданий мурасы эбегейсиз потенциалга ээ жана аны бүткүл дүйнө билүүгө татыктуу деп ишенем.
– Сиздин оюңузча, чыр-чатактар, бөлүнүү жана адамзаттык баалуулуктарды жоготуу жөнүндө көп айтылып жаткан бүгүнкү дүйнөдө маданият менен искусство кандай роль ойношу керек?
– Бүгүн заманбап технологиялардын аркасында адамдар дүйнөнүн дээрлик бардык өлкөлөрүнүн маданияты менен тааныша алышат.
Жаштыгымда жеткиликсиз болгон нерселерге азыр бир баскычты басуу менен эле жетүүгө болот. Польшада отуруп кыргыз музыкасын угууга же Кыргызстанда поляк киносу менен таанышууга мүмкүн.
Бирок ошол эле учурда өз улуттук маданиятыңды сактап калуу өзгөчө маанилүү. Анткени дал ошол уникалдуулук дүйнөлүк маданиятты байытат.
Мен келечекке кескин пессимисттик көз караш менен карагандардын катарына кирбейм. Мага бүгүн адамзат бизден мурунку көптөгөн муундарга салыштырмалуу тынч мезгилде жашап жаткандай сезилет.
Албетте, чыр-чатактар бар жана боло берет. Бирок маданият карама-каршылыктарды жумшартууга, адамдарга бири-бирин түшүнүүгө жардам берүүгө жана саясатчылар кээде дубал тургузган жерде көпүрө курууга жөндөмдүү.
– Дүйнөлүк атак-даңкка жетип, «Оскар» алып, чоң чыгармачыл жолду басып өткөндөн кийин бүгүн эмнени кыялданасыз?
– Бир нече жылдан бери пенсиядамын, бирок бул сүйүктүү ишимди таштадым дегенди билдирбейт.
Өз тасмаларымды ар кайсы өлкөлөрдө көрсөтүүнү, эл аралык калыстар тобунда иштөөнү жана жаш кинорежиссерлорду колдоону улантып жатам.
Эгер кыял жөнүндө айтсам, биринчи кезекте дүйнөнү согушсуз көргүм келет.
Айрыкча Россия менен Украинанын ортосундагы жаңжалды көрүү абдан өкүнүчтүү. Орус аниматорлорунун арасында көп досторум бар жана алардын көбү болуп жаткан окуяларды колдобой турганын билем.
Саясий окуялар адамдардын ортосундагы маданий байланыштарды бузуп, бири-бирибиз менен эркин баарлашуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыратып жатканы мени абдан кейитет.
– «Дүйнө лидерлери» рубрикамдын салттуу суроосу: жүз жылдан кийин жашай турган адамдарга кандай каалоо-тилек калтырмаксыз?
– Төрт-беш жашымдан эле апам мага адам дайыма чындыкты айтып, калп айтпашы керек деп үйрөтчү.
Бирок бир жолу болгон окуя мени жашоонун татаалдыгы тууралуу ойлонууга мажбур кылды. Атам майрамга карата мал союп жатканда үйгө бир чиновник келип калды. Апам атамды үйдө жок деп айтты, мен болсо анын сарайда экенин дароо айтып салдым.
Мен болгон нерсени бурмалабай, чындыкты айттым. Бирок ошол чындыгым менен өз атамды түрмөгө отургузуп коюшум мүмкүн эле.
Ошондо биринчи жолу жашоо жөнөкөй эрежелерден алда канча татаал экенин түшүндүм.
Ошондон кийин өзүм үчүн эң башкы сабакты алдым: эң негизгиси – адептүү адам бойдон калуу. Эч качан өз ишиң үчүн уялбагандай жашоо.
Сиз мага Чыңгыз Айтматовдун сөздөрүн эстеттиңиз: «Адам үчүн эң кыйыны – күн сайын адам бойдон калуу».
Менимче, ушул сөздөрдө чоң турмуштук акылмандык камтылган. Дал ушул каалоо-тилегимди келечек муундарга калтыргым келет.
– Сизге терең маек үчүн рахмат.
– Сизге кызыктуу суроолоруңуз үчүн рахмат. Алар мага жашоомдун маанилүү барактарын эстөөгө, Чыңгыз Айтматовдун чыгармачылыгына кайра кайрылууга жана маданияттын адамдын тагдырында, бүтүндөй элдердин тагдырында кандай роль ойной турганы тууралуу дагы бир жолу ой жүгүртүүгө мүмкүнчүлүк берди.