«Сенин эмгегиң уланууда»: Екатерина Леонова-Гаряева Пётр Гаряевдин мурасы тууралуу
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун жана Эл аралык элдик дипломатия шериктештигинин вице-президенти Ассоль Молдокматованын «Дүйнө лидерлери» автордук рубрикасы.
Екатерина Леонова-Гаряева – окумуштуунун мурасы, лингвистикалык-толкундук генетика, алгачкы эксперименттер жана анын өмүр бою жасаган ишин улантуу тууралуу.
Адамзат геномду чечмелеп, ДНКнын ырааттуулугун окуганды, тукум куучулук механизмдерин изилдегенди, ал тургай генетикалык материалдын айрым бөлүктөрүн түзөткөндү үйрөндү. Бирок илим канчалык алга жылган сайын, башкы суроо ошончолук кеңейүүдө: тирүү система маалыматты кантип сактайт, өткөрөт жана ишке ашырат дегенди толугу менен түшүнөбүзбү?
Ушул суроонун тегерегинде лингвистикалык-толкундук генетика концепциясынын автору Пётр Петрович Гаряевдин илимий тагдыры курулган. Ал ДНКны тукум куучулук маалыматтын материалдык алып жүрүүчүсү гана эмес, ошондой эле толкундук өз ара аракеттенүүгө катыша алган татаал маалыматтык система катары кароону сунуштаган.
Анын идеялары олуттуу талаш-тартыштарды жараткан жана жаратып келет. Лингвистикалык-толкундук генетика азыркы молекулярдык генетиканын жалпы таанылган багыттарына кирбейт, ал эми айтылган көптөгөн эффекттер көз карандысыз кайталоону жана так эксперименттик текшерүүнү талап кылат.
Бирок дал ушул себептен анын мурасы тууралуу сүйлөшүү өзгөчө маанилүү: кайраттуу илимий гипотеза менен далилденген билимдин чеги кайда?
Пётр Гаряев каза болгондон кийин анын изилдөөлөрүн көп жылдар бою анын жанында – лабораторияда да, жашоодо да – бирге болгон жубайы жана соратниги, биология илимдеринин кандидаты, Лингвистикалык-толкундук генетика институтунун директору Екатерина Александровна Леонова-Гаряева улантууда.
Бүгүн ал «Дүйнө лидерлери» рубрикасынын маектеши.
– Екатерина Александровна, эгерде Пётр Гаряевдин эмгектери жөнүндө биринчи жолу уккан адамга «Гаряевдин матрицасы» деген эмне экенин жөнөкөй сөздөр менен түшүндүрүп берүү керек болсо, эмне дейсиз?
– Ооруп калсак, дары-дармек ичебиз. Бул белгилүү бир физикалык, химиялык, спектралдык касиеттерге ээ болгон атайын заттар. Дары организмге биохимиялык реакциялардын татаал каскады аркылуу бул касиеттерди өткөрөт.
Пётр Петрович Гаряев ар бир заттын толкундук, маалыматтык курамы бар, ал өзүнүн касиеттерин алып жүрөт жана организмге бизге көнүмүш эмес жол менен, башкача айтканда, нурлануу, биздин учурда – үндүн жардамы менен өткөрүлүп турат деген ойдо болгон. Биз муну матрица деп атайбыз.
– Демек, негизги идея заттын өзүн эмес, анын касиеттери жөнүндөгү маалыматты берүүгө аракет кылуу болуп саналат?
– Так ушундай. Пётр Петрович иштеп чыккан ыкманын алкагында заттын маалыматтык курамы жана ал маалыматты белгилүү бир нурлануу аркылуу өткөрүү мүмкүнчүлүгү жөнүндө сөз болот.
– Лингвистикалык-толкундук генетика сизге эмне үчүн мынчалык кызык болду, кантип бул багыт сиздин илимий жашооңуздун бир бөлүгүнө айланды?
– Лингвистикалык-толкундук генетика – өтө кеңири багыт. Биз үчүн бул теориялык жактан ар кандай тармактарда колдонулушу мүмкүн болгон белгилүү бир универсалдуу идеология.
Мени биринчи кезекте Пётр Петрович койгон суроолордун масштабы өзүнө тартчу: генетикалык маалымат деген эмне, ал кандай ишке ашат, ДНКнын иштөө механизмдери жөнүндө бардыгын түшүнөбүзбү? Бул фундаменталдык суроолор, аларга адамзат жооп издеп келет.
– Пётр Петрович ДНКда башка эмнени көрүүгө принципиалдуу түрдө аракет кылган?
– Ал ДНКны жөн гана генетикалык маалыматтын ырааттуулугун камтыган материалдык молекула катары эмес, андан да кыйла кеңири караган.
Ал маалыматты берүүнүн кошумча механизмдери – толкундук, электромагниттик, фотондук – барбы деген суроого жооп табууга кызыккан. Ушул суроого жооп издөө анын илимий жашоосунун чоң бөлүгүн ээлеген.
– Матрицалар боюнча изилдөөлөр иш жүзүндө кантип башталган? Эң алгачкы лабораториялык этап кандай болгон?
– Албетте, биринчиси ДНК препаратынан алынган матрица болгон. Бул молекула иш жүзүндө кандай иштейт, ал маалыматтын чоң катмарын кантип ачып, аны татаал организмдин пайда болушуна которот – бул Пётр Петровичтин изилдөөлөрүнүн негизги темасына айланган.
– Биринчи жолу «Биз адаттан тыш нерсени көрүп жатабыз» деп ойлонткон эксперимент эсиңиздеби?
– Жазылган сигналдардын биологиялык активдүүлүгүнүн көрүнүшү катары чечмелеген алгачкы байкоолордун бири картошка менен болгон эксперименттер болду.
Орнотмонун жанына бир нече картошка койдук. Ал учурда өсүмдүктүн жаңы касиеттерин алууну каалаган селекционерлер менен кызматташып жатканбыз. ДНК препаратын каттагандан кийин экинчи-үчүнчү күнү картошканын түп сабагы адаттан тыш ылдамдык менен – күнүнө бир нече сантиметрден өсө баштаганын байкадык.
Бул биз үчүн абдан күчтүү таасир болуп, эксперименттерди улантууга түрткү берди.
– Бирок илим үчүн бир эле таасирдүү байкоо жетишсиз. Натыйжа көз карандысыз түрдө кайталанышы керек. Бул сиздин багытыңыз үчүн бүгүнкү күндө канчалык маанилүү?
– Бул ар кандай илимий багыт үчүн өтө маанилүү. Мындан аркы изилдөөлөр, эксперименттер, маалыматтарды топтоо зарыл.
Илим дал ушундайча өнүгөт: жыйынтыктар текшерилип, такталып, кайталанышы керек. Биз Пётр Петрович алектенген механизмдерди мындан ары изилдөөгө кызыкдарбыз.
– Сиз өзүңүз алгачкы матрицалар менен түздөн-түз байланышта болгон алгачкы адамдардан болгонсуз. Кандай сезимдерди сездиңиз? Коркуу болду беле?
– Коркуу эмес, чоң кызыгуу жана эксперимент жасоо, изилдөө каалоосу болду десем болот.
Алгачкы матрицалар өзгөчө сезимди жаратты: башка, дээрлик сыйкырдуу дүйнөгө түшкөнүбүздөй сезилди, анда кадимки түшүнүктөрдүн мааниси бүдөмүктөй баштады.
Албетте, бул ошол кездеги биздин субъективдүү сезимдерибиз, бирок белгисиздик коркуткан жок – ал алдыга умтулууга түрткү берди.
– Изилдөөлөрдүн алгачкы жылдары кандай өттү?
– Көп энтузиазм болду. Институттарды кыдырып, лабораторияларды, жабдууларды, эксперименттерди өткөрүү мүмкүнчүлүктөрүн, бул багытка кызыккан адамдарды издедик. Пётр Петрович тынымсыз иштеди. Кийинки идеяны текшерүү мүмкүнчүлүгү пайда болсо, ал аны колдонууга аракет кылды.
– Сиз анын жанында кесиптеши гана эмес, жубайы катары да болгонсуз. Пётр Гаряев лабораториядан тышкары кандай эле? Ал илимден толук ажырап тура алчу беле?
– Ага илимдин дээрлик эч качан аягы болгон эмес.
Ал тынымсыз ойлонуп, фактыларды салыштырып, генетикалык коддун суроолоруна кайтып келип, бир маселени талкуулап, бир нече саат же күндөн кийин кайра эле ошол маселеге кайтып келе алчу.
Анын изилдөөлөрү жөн гана кесиби эмес, жашоо образына айланган.
– Анын илимий мурасынын эң баалуусу эмне деп эсептейсиз?
– Эң башкысы – генетикалык коддун кандай иштери жөнүндөгү анын түшүнүгү.
Пётр Петровичтин негизги эмгектери ушул темага арналган, дал ушул жерде бүт багыттын өзөгү жатат.
Матрицалар – бул практикалык жыйынтыктардын бири, бирок фундаменталдык суроо алда канча терең: генетикалык маалымат деген эмне жана ал тирүү системада кандайча ишке ашат?
– Гаряевдин эң белгилүү идеяларынын бири – ДНКны өзгөчө антенна менен салыштыруу. Бул метафорага ал эмнени камтыган?
– Пётр Петрович ДНКны жөн гана зат жана генетикалык символдордун тизмеги катары караган эмес.
Ал ДНК толкундуу маалыматты кабыл алууга жана берүүгө катыша алат деп божомолдогон. Мына ошондуктан аны электромагниттик, фотондук жана башка процесстер кызыктырган.
Ал генетикалык аппараттын али толук сүрөттөлө элек маалыматтык деңгээли барбы же жокпу, билүүгө аракет кылган.
– Анын илимий жолу оңой болгон жок. Сын-пикирлер, түшүнбөстүктөр анын ишине кандай таасир берди?
– Чынында эле, бул оңой болгон жок.
Түшүнбөстүктөр, сындоо, изилдөөлөрдү жүргүзүүдө кыйынчылыктар, кээ бир эксперименттерди каалагандай өткөрө албоо болгон.
Бирок ага карабай издөөсүнөн баш тартпады. Ишин улантып, бир ойдогуларды, лабораторияларды, кызматташтыкты, чет өлкөлөрдө изилдөөлөрдү жүргүзүү мүмкүнчүлүктөрүн издеген.
– Ал өз теорияларына шек келтире алчу беле? Анткени изилдөөчү үчүн шек саноо кээде ишенимдүүлүккө барабар.
– Ал дайыма жооп издечү. Изилдөө өзү эле суроолорду берип, божомолдоолорду текшерүү дегенди билдирет.
Илим менен алектенүүдө бир ирет айтылган ойдо токтоп калуу мүмкүн эмес, эксперименттер, жаңы маалыматтар, андан ары өнүгүү керек.
– Бүгүнкү күндө Пётр Гаряевдин ысымынын тегерегинде эки чектен чыккандык бар: кээ бирлери анын идеяларын толук кабыл алышат, башкалары багытты алдын ала четке кагышат. Сизге кайсы позиция жакыныраак?
– Изилдөө.
Так ушул изилдөө жоопторду бериши керек. Илим ишенимге же четке кагууга гана негизделбеши керек: маалыматтарды алуу, эксперименттерди жүргүзүү, жыйынтыктарды текшерүү жана иштей берүү зарыл.
– Эгер эртең дүйнөнүн ири көз карандысыз лабораториялары Гаряевдин негизги эксперименттерин эң катуу заманбап протоколдор боюнча текшерүүнү сунушташса, макул болосузбу?
– Албетте.
Кайсы гана илимий багыт үчүн болбосун, жаңы маалыматтарды алуу жана көз карандысыз текшерүү мүмкүнчүлүгү өтө маанилүү.
Канчалык жабдуулар жана методология өркүндөлсө, байкалган процесстердин табиятын ошончолук так түшүнө алабыз.
– Пётр Петровичтин кайсы экспериментин бүгүнкү күндө заманбап жабдуулар менен кайталоо эң маанилүү деп эсептейсиз?
– Биринчи кезекте генетикалык коддун иштешине жана маалыматтын берилишине байланыштуу изилдөөлөрдү.
Бүгүнкү күндө технологиялар ондогон жыл мурункуга караганда алда канча көп мүмкүнчүлүктөрдү берет, ошондуктан кээ бир эксперименттерге жаңы техникалык деңгээлде кайтып келүү өтө кызыктуу болмок.
– Сиздин оюңузча, лингвистикалык-толкундуу генетиканы колдонуунун мүмкүнчүлүктөрү канчалык кеңири болушу мүмкүн?
– Биз ар кандай тармактарда – биология, медицина, айыл чарба жана башка багыттарда колдонуу мүмкүнчүлүктөрүн карап жатабыз. Бирок алдыда чоң изилдөө иштери турат жана ар кандай практикалык жыйынтыктар изилдөөлөрдүн натыйжаларына таянышы керек.
– Медицина жөнүндө сөз болгондо, жоопкерчилик өзгөчө жогорулайт. Эксперименталдык технология адамды далилденген дарылоодон баш тартууга мажбурлабашы керек дегенге макулсузбу?
– Албетте, ден соолук маселелерине мүмкүн болушунча жоопкерчилик менен мамиле кылуу керек.
Жаңы изилдөө багытынын ар бири объективдүү маалыматтарды алуу жана илимий текшерүү аркылуу өнүгүшү керек.
Адамдын ден соолугу – бул жоопкерчилик жана далилдүүлүк өзгөчө маанилүү болгон тармак.
– Пётр Петровичтин жеке архивинен – кол жазмаларынан, жазууларынан, идеяларынан – дагы кайсылар уланууга муктаж?
– Материалдар көп.
Анын негизги темасы ар дайым генетикалык код болгон жана дал ушул изилдөөлөрдү мындан ары өнүктүрүүнү мен эң маанилүү деп эсептейм.
Иш жөн гана архивди сактоого айланбашы керек – идеялар мындан ары изилденүүгө тийиш.
– Күйөөңүздүн ишин улантуу сиз үчүн анын мурасын сактообу же жаңы жыйынтыктар айрым жоболорду кайра карап чыгууну талап кылса дагы, алдыга жылууга умтулуубу?
– Илимий ишти улантуу – бул жөн гана өткөндү сактоо дегенди билдирбейт.
Изилдөө, эксперимент жүргүзүү, жаңы маалыматтарды алуу керек.
Пётр Петрович өзү дайыма изденген адам болгон, ошондуктан анын ишин эң жакшы улантуу – бул алдыга жылуу.
– Эгерде «лингвистикалык-толкундук генетика» деген терминди, лабораторияларды, приборлорду жана матрицаларды алып салсак, Пётр Гаряев артында кандай башкы суроону калтырды?
– Тирүү организмдеги маалымат деген эмне?
Биз ДНК жөнүндө көп нерсени билебиз, бирок жашоо өтө татаал. Пётр Петрович генетикалык аппарат биз бүгүн элестеткенден татаал уюштурулган деп ишенген.
Менимче, дал ушул суроо башкы бойдон калууда.
– Ондогон-жыйырма жылдан кийин бул изилдөөлөрдүн келечегин кандай көрөсүз?
– Изилдөөлөр жаңы технологиялык деңгээлде улантылат деп үмүттөнөм.
Биз мындан аркы иштер үчүн чоң мүмкүнчүлүктөрдү көрүп жатабыз, бирок эксперименттер, жабдуулар, адистер, кызматташтык керек.
Кайсы бир илимий багыттын келечеги анын канчалык терең изилденгендиги жана алынган жыйынтыктардын канчалык ишенимдүү экендиги менен аныкталат.
– Азыркы учурда Пётр Петровичтин ишин улантууда сизге эң кыйыны эмне?
– Өмүрүнүн дээрлик баарын арнаган адамдын зор ишин улантуунун өзү оңой эмес.
Бирок ошол эле учурда идеялар, изилдөөлөр, материалдар бардыгын жана иш бүтө электигин түшүнүү күч берет.
– Ал эми сизге улантууга эмне күч берет?
– Пётр Петровичтин эмне менен алектенгенинин маанилүүлүгүн түшүнүү жана изилдөөлөрдү андан ары жылдыруу каалоосу.
Көп жылдар бою бир адамдын жанында болуп, анын ишине канча күч жумшаганын көргөндөн кийин, муну башкача кабыл алуу мүмкүн эмес.
– Пётр Гаряев жөнүндө адамдардын эсинде эмне эң көп сакталып калса дейт элеңиз?
– Ишине болгон укмуштуудай берилгендиги.
Ал түшүнбөстүктөргө, сындарга, кыйынчылыктарга туш болгон, бирок ишин уланткан.
Чындыгында эле изилдөөлөрү менен жашаган жана эң башкы деп эсептеген суроолорго жооп издөөнү токтоткон эмес.
– Акыркы суроону биология илимдеринин кандидатына да, институттун директоруна да эмес, Пётр Петрович менен чогуу чоң жолду басып өткөн айымга бергим келип жатат. Эгер бүгүн аны көрүп, бир гана сөз айта алсаңыз, эмне деп айтмаксыз?
– Сенин эмгегиң уланууда.
– Екатерина Александровна, бул терең маек үчүн, ачыктыгыңыз үчүн, Пётр Петровичтин илимий мурасына гана эмес, генетикалык маалыматтын табияты жөнүндөгү фундаменталдуу суроолорго жооп издөөгө өмүрүн арнаган адамдын тарыхына да кайрылууга мүмкүнчүлүк бергениңиз үчүн ырахмат. Сизге күч-кубат жана ал баштаган жолду улантууда жаңы изилдөөлөрдү каалайм.
– Мен да сизге ыраазымын, Ассоль Абдыкалыевна, Пётр Петровичке, анын эмгектерине болгон кызыгууңуз жана ал өмүрүн арнаган нерсе жөнүндө айтып берүүгө мүмкүнчүлүк бергениңиз үчүн.
Мен үчүн анын идеяларын изилдөө, талкуулоо улантылышы өзгөчө маанилүү.
Соңку сөз ордуна
Айрым окумуштуулардан кийин формулалар калат. Дагы кээ биринен аспаптар, китептер, илимий мектептер калат.
Пётр Гаряев өзүнөн кийин биринчи кезекте чоң суроо калтырды: адамзат генетикалык маалыматтын табияты жөнүндө бардыгын түшүнөбү?
Буга изилдөөчүнүн ысмына таазим кылуу же анын идеяларын кескин четке кагуу аркылуу жооп берүү мүмкүн эмес.
Илим адамга таанылган нерселерге шек келтирүүгө мүмкүндүк берет, бирок анын ордуна далилдерди сурайт. Эң тайманбас гипотезаны формулировкалоого мүмкүндүк берет, бирок андан кийин экспериментти, контролду, статистиканы жана жыйынтыкты көз карандысыз кайталоону талап кылат.
Бүгүнкү күндө лингвистикалык-толкундуу генетика жалпы кабыл алынган заманбап генетиканын бир бөлүгү эмес, талаштуу концепция бойдон калууда.
Матрица деп аталган нерселердин медициналык эффективдүүлүгү жөнүндөгү билдирүүлөр ишенимдүү клиникалык далилдерди талап кылат жана далилденген диагностика жана дарылоо методдорун алмаштыра албайт.
Бирок илимий издөө ушул себептен улам уланууда, анткени адамзат суроо берүүнү токтотпойт.
Ал эми Пётр Гаряевдин мурасынын тагдырын акырында анын ысмынын тегерегиндеги талаш-тартыштардын катуулугу эмес, келечектеги изилдөөлөрдүн жыйынтыктары аныктайт.
Илимде акыркы сөз ишенимге да, авторитетке да таандык эмес. Ал далилге таандык.