Кубан Чороев: “Боз” соода кетүүдө. 2026-жыл ЕАЭБдеги соода үчүн бурулуш жыл болот

2026-жылдан тарта Кыргызстандан Россияга товар жеткирүү мөөнөтү узарып, баасы кымбаттайт. Россия Федерациясынын экономикасын "агартуу" стратегиясынын алкагында бажы көзөмөлүнүн күчөтүлүшү, ТЭИ ТН коддорун жана документтерди текшерүү, ошондой эле жаңы санариптик механизмдердин ишке киргизилиши ЕАЭБдин ичиндеги оюндун эрежелерин иш жүзүндө өзгөртүүдө. Кыргыз бизнеси эмнеге даярданышы керектигин экономист Кубан Чороев айтып берди.

– Россиянын экономиканы "агартуу" стратегиясы ЕАЭБ ичиндеги сооданын түзүмүн канчалык деңгээлде өзгөртө алат?

– "Агартуу" стратегиясы сооданын түзүмүн түп-тамырынан бери өзгөртөт жана бул процесс башталды. Мында кеп эрежелерди жөн гана катаалдаштыруу жөнүндө эмес, парадигманын өзүн өзгөртүү жөнүндө болуп жатат: биз өткөн жылдардагы "боз" жана "ийкемдүү" логистикадан толук санариптик ачыктыкка өтүп жатабыз. Бул жерде негизги курал 2026-жылдын 1-июлунан тарта СПОТ (товарларды жеткирүүнү күтүүнү ырастоо) системасын ишке киргизүү болот. Бул өз бизнесин бажы төлөмдөрүндөгү айырмачылыктын жана ЕАЭБ өлкөлөрү аркылуу салыктарды "оптималдаштыруунун" негизинде курган оюнчулар же рыноктон кетүүгө же толугу менен мыйзамдаштырууга аргасыз болушат дегенди билдирет. Соода ири, ачык каналдарга багытталат, анда комплаенс опция эмес, логистиканын ажырагыс бөлүгү болуп калат.

– Бажы көзөмөлүн күчөтүүнү узак мөөнөттүү тенденция катары кароого болобу же бул убактылуу чарабы?

– Бул бир беткей узак мөөнөттүү, системалуу тенденция, убактылуу кампания эмес. Россия Федерациясынын вице-премьери Алексей Оверчук сыяктуу жогорку даражалуу аткаминерлер көзөмөл күчөтүлөрүн, анын ичинде чек арадагы мобилдик топтордун иши туруктуу негизде улантыла берерин ачык эле билдиришүүдө. Бул конъюнктурага дароо реакция эмес, алдыдагы жылдарга эсептелген стратегиянын бир бөлүгү. Электрондук навигациялык пломбалар жана СПОТ системасы сыяктуу механизмдер иштелип чыгып, киргизилип жатканын көрүп жатабыз, алар ар бир товар үчүн "санариптик из" жаратат жана "боз" схемаларды экономикалык жактан максатка ылайыксыз кылат.

– Мындай кадамдар ЕАЭБ алкагындагы товарлардын эркин жылышынын рухуна канчалык деңгээлде дал келет?

– Бир караганда, көзөмөлдү күчөтүү эркин сооданын рухуна каршы келет. Бирок бул жерде контекстти түшүнүү маанилүү: бул чаралар эркин жылышка каршы эмес, абийирсиз атаандаштыкка каршы багытталган. Оверчук мырза туура белгилегендей, ЕАЭБдин ачык чек аралары аркылуу Россиянын рыногуна ак ниет өндүрүүчүлөр үчүн тең эмес шарттарды жараткан жана керектөөчүлөр үчүн кооптуу болгон товарлар кирип келген. Көзөмөлдү күчөтүү – бул Биримдиктин алкагындагы ак ниет атаандаштык принцибин коргоо аракети. Андан тышкары, ЕЭК буга катар мыйзамдуу бизнес үчүн процедураларды жөнөкөйлөтүү боюнча иштеп жатат, мисалы, электрондук соода операторлору институтун киргизүү жана товарларды жылдыруу эрежелерин тактоо.

– Баалардын 30 пайызга чейин өсүшү – бул реалдуу божомолбу же пессимисттик сценарийби?

– Баалардын 30 пайызга чейин өсүшү – бул товарлардын айрым, эң аялуу категориялары үчүн реалдуу сценарий. Мен муну "структуралык адаптация сценарийи" деп атамакмын. Эксперттердин пикири боюнча, күнүмдүк керектелүүчү массалык товарлар (FMCG) үчүн өсүш 10-15 пайызды түзүшү мүмкүн. Бирок "боз" импорттун үлүшү жогору жана логистикасы татаал болгон сегменттер үчүн, мисалы, Казакстан жана Кыргызстан аркылуу майда партиялар менен ташылып келген электроника, кийим-кече, бут кийимдер үчүн 15-30 пайызга жогорулоо – бул азыртан эле бизнес туш болуп жаткан реалдуу келечек.

– Көзөмөлдүн күчөтүлүшү Кыргызстан аркылуу реэкспорттун көлөмүнүн азайышына алып келиши мүмкүнбү?

– Ооба, көзөмөлдүн күчөтүлүшүнөн кача албайсың жана Кыргызстан аркылуу реэкспорттун көлөмүн бир топ азайтат. Казакстан менен катар дал биздин өлкө "боз" схемалар үчүн негизги канал болгон. Россиялык сатып алуучудан алдын ала тастыктоону жана салыктарды төлөөнү талап кылган СПОТ системасын киргизүү, иш жүзүндө бул мүмкүнчүлүктү жабат. Эксперттердин баамында, Россия менен болгон жалпы товар жүгүртүүдөгү "боз" импорттун үлүшү 40 пайызга жеткен, бул көлөмдөр же ири операторлор аркылуу мыйзамдуу нукка өтөт, же өз ишин токтотот.

– Кыргызстан үчүн логистикалык мөөнөттөрдүн узарышы жана жеткирүү баасынын өсүшү канчалык оор болушу мүмкүн? Бул Кыргыз Республикасындагы чакан жана орто бизнестин кирешесинин азайышына алып келеби?

– Кыргызстан үчүн бул оор, бирок жашап өтүүгө мүмкүн болгон өткөөл мезгил болот. Логистикалык мөөнөттөрдүн узарышы жана жеткирүү баасынын өсүшү чакан жана орто бизнеске, айрыкча "Дордой" жана "Мадина" салттуу базарларына байланыштуу болгондорго түздөн-түз таасирин тийгизет. Чакан, орто бизнес сегментиндеги кирешенин азайышы нарктын өсүшүнөн жана процедуралардын татаалдашуусунан улам сөзсүз болот. Жаңы эрежелерге даяр эмес майда ортомчулар комплаенсти сактоого ресурстары бар ири консолидаторлорго жана "ак" импорттоочуларга утулуп калышат. Бирок узак мөөнөттүү келечекте бул кыргыз бизнесин цивилизациялуу соода формаларына жана мыйзамдуу логистикалык чынжырларга интеграциялоого түрткү берет.

– Кыргызстандагы компаниялар тышкы экономикалык ишмердүүлүктөгү товардык номенклатура талаптарын жана документтик ачыктыкты так сактоого канчалык даяр?

– Кыргызстандык компаниялардын даярдыгын бааласам, чакан жана орто ишканалардын көпчүлүгү жаңы талаптарды так сактоого даяр эмес деп айтаар элем. Тажрыйба жана эксперттердин комментарийлери көрсөткөндөй, "боз" зона өтө чоң болгон, ал эми көптөгөн бизнес-моделдер салыктарды азайтууга жана жөнөкөйлөштүрүлгөн документ жүгүртүүгө негизделген. КНСти алдын ала төлөөгө жана документтерди толук текшерүүгө өтүү жүгүртүүдөгү каражаттарды олуттуу көбөйтүүнү, ТЭИ боюнча квалификациялуу адистерди жалдоону жана жеткирүү чынжырларынын жана келишимдердин толук ачыктыгын талап кылат.

Менин божомолум боюнча, адаптациянын курч фазасы жарым жылга чейин, ал эми "ак" жолго толук өтүү 12-18 айга созулат. Бул өзгөрүүлөргө бүгүндөн баштап даярдангандар аман калат жана күчөйт.