Зайнидин Иманалиев: Кыргыз комузчулук мектебинде чыгармачылык, педагогикалык жана автордук синтез
Дүйнөлүк музыка тарыхында салттуу музыкалык системаны жеке аткаруучулук, автордук жана педагогикалык деңгээлде толук камтый алган синкреттүү өнөр ээлери өтө сейрек кездешет. Мындай инсандар улуттук маданияттын өкүлү гана эмес, глобалдык маданий диалогдун активдүү субъектиси болуп саналат. Кыргыз музыка маданиятында Зайнидин Иманалиев дал ушундай уникалдуу феномен катары көрүнөт. Ал комузчулук салтты локалдуу чөйрөдө сактаган жаратман эмес, аны дүйнөлүк сахнага алып чыккан классик.
1. Дүйнөлүк гастролдук ишмердүүлүк жана маданий репрезентация
Зайнидин Иманалиев кыргыз комузун дүйнөнүн дээрлик бардык маданий мейкиндиктеринде тааныткан жаратман. Ал өз өнөрүн: АКШда, Европа өлкөлөрүнүн дээрлик бардыгында, Япония жана Кореяда, Евразия материгинин кеңири аймагында жана айрым Африка өлкөлөрүндө даңазалап, кыргыз салттуу музыкасын планетардык масштабда репрезентациялаган. Бул гастролдор жөн гана концерттик иш-чаралар эмес, музыкалык дипломатиянын жогорку формасы катары бааланууга тийиш. Иманалиев комузду экзотикалык аспап катары эмес, философиялык-интонациялык системасы бар толук кандуу музыкалык тил катары сунуштап келет.
2. Носитель + педагог: өтө сейрек кездешкен феномен
Музыка таануу илиминде салттуу музыканын алып жүрүүчүсү менен академиялык педагог көп учурда эки башка тип катары каралат. Носитель - салтты жашоонун өзү аркылуу алып жүргөн инсан, ал эми педагог – системалаштырган, теориялаштырган окутуучу. Зайнидин Иманалиевдин өзгөчөлүгү - бул эки ролду органикалык түрдө бириктире алган сейрек феномен. Ал салтты: интуиция менен сезип, практикада аткарып, теориялык негизде түшүндүрүп, методикалык система катары муундарга өткөргөн. Бул көрүнүш дүйнөлүк музыкада да сейрек кездешет.
3. Теория менен практиканын классикалык синтези
Зайнидин Иманалиевдин 1984-жылы жарык көргөн «Комуз чертүүгө үйрөтүү» окуу китеби - салттуу музыканы академиялаштыруунун үлгүсү. Бул эмгек: күү классификациясын практикалык аткаруу менен айкалыштырат; комузчулукту интуитивдик деңгээлден аң-сезимдүү деңгээлге көтөрөт; салтты “музей экспонаты” эмес, жандуу педагогикалык процесс катары көрсөтөт. Мындай синтезди дүйнөлүк масштабда: Индияда Рави Шанкар (ситар), Азербайжанда Алим Касымов (мугам), Японияда Кэндзо Танака сыяктуу салттуу музыка устаттарынан гана көрүүгө болот. Зайнидин Иманалиев кыргыз музыкасы үчүн дал ушундай классикалык типтеги универсал инсан.
4. Автордук мурас жана глобалдык угарман
100гө жакын обон, 30дан ашуун күү - бул сандык көрсөткүч гана эмес. Негизги мааниси - бул чыгармалардын: улуттук интонацияны сакташы, башка маданий чөйрөлөргө түшүнүктүү болушу, адамзаттык лирикалык темаларды көтөрүшү. Дүйнөлүк угарман Иманалиевдин чыгармаларынан этникалык бөтөнчүлүктү эмес, руханий жакындыкты табат. Бул - чыныгы классиканын белгиси.
5. Классик түшүнүгүнүн илимий критерийлери
Музыка таанууда “классик” деген баа төмөнкү критерийлер менен аныкталат:
1. Убакытка туруштук берүү;
2. Автордук стиль;
3. Мектеп жаратуу;
4. Теориялык жана практикалык мурас.
Зайнидин Иманалиев бул критерийлердин бардыгына жооп берет. Ал: өзүнүн аткаруучулук стилин калтырды; методикалык мектеп түздү; улуттук музыкада автордук из калтырды; салттуу музыканы дүйнөлүк деңгээлде таанытты.
Зайнидин Иманалиев – кыргыз комуз маданиятынын глобалдык феномени. Ал: салттуу музыканын носители катары – түп тамырды сактаган, педагог катары - муундарды тарбиялаган, автор катары – жаңы көркөм дүйнө жараткан, маданий элчи катары - кыргыз комузун дүйнөгө тааныткан заманыбыздын залкары. Анын феномени - салттуулукту сактап гана тим болбостон, аны дүйнөлүк маданий айлампага киргизе алган классикалык модель. Бул деңгээл - тарыхта сейрек жаралган деңгээл.
Манасчы, Азиз Биймырза уулу