Казакстан Республикасынын Эмгек Баатыры, композитор Илья Жакановдун 90 жаш мааракесине арнайм

Музыка, сөз жана боёк: Илья Жаканов чыгармачылыгындагы синтез феномени

Кыргыз жана казак элдеринин маданий-руханий байланышы Евразиянын көчмөн цивилизациясынын терең катмарларынан башат алып, кылымдар бою үзгүлтүксүз өнүгүп келген. Бул байланыштар элдик оозеки чыгармачылыкта, музыкалык интонацияларда, эпикалык салттарда жана философиялык дүйнө таанымда калыптанып, XX кылымда профессионалдык искусствонун бийик деңгээлине жеткен. Дал ушул тарыхый-маданий процесстин алкагында казак элинин улуу өкүлү, композитор, искусство таануучу, жазуучу, сүрөтчү жана ойчул Илья Жаканов кыргыз–казак маданий байланыштарын жаңы сапаттык деңгээлге көтөргөн уникалдуу чыгармачыл феномен катары өзгөчө орунду ээлейт. Илья Жаканов – бир гана улуттук чектен чыкпастан, жалпы түрк дүйнөсүнүн жана дүйнөлүк гуманисттик маданияттын контекстинде каралууга тийиш болгон мэтр, классик ТАЛАНТ. Анын чыгармачылыгы музыка, адабият, живопись жана искусство философиясынын синтезинде жаралып, искусствону элдерди бириктирген универсалдуу тил катары түшүндүргөн концепцияга негизделет.

Илья Жаканов – дүйнөлүк классик жана көчмөн эстетиканын философу

Жакановдун композиторлук феномени анын фольклордук ой жүгүртүүнү заманбап көркөм формада философиялык деңгээлде иштеп чыгышы менен айырмаланат. Ал казак жана кыргыз элдик музыкалык интонацияларын универсалдуу көркөм тилге айландырып, көчмөн дүйнө таанымын адамзаттык масштабдагы руханий проблема катары ачып берген. Анын жүздөгөн обондорду, романстарды, вокалдык циклдерди камтыган музыкалык мурасы - бул улуттук гана эмес, жалпы адамзаттык көркөм ойлордун музыкалык энциклопедиясы. Композитордун чыгармаларында тагдыр, сүйүү, жоготуу, үмүт, руханий тазалануу сыяктуу темалар универсалдуу философиялык деңгээлде берилет.

Чыңгыз Айтматов жана Илья Жаканов: руханий үндөштүк феномени

Илья Жакановдун кыргыз маданияты менен болгон эң терең байланыштарынын бири – анын Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларына кайрылуусу. Айтматов – кыргыз элинин гана эмес, дүйнөлүк адабияттын классиги. Жаканов бул улуу жазуучунун прозасындагы гуманисттик идеяларды музыкалык тил аркылуу жаңы көркөм өлчөмгө көтөрө алган сейрек композиторлордун бири. «Жамиля», «Кош бол, Гүлсары!», «Кызыл жоолук жалжалым» повесттеринин негизинде жазылган вокалдык циклдерде сөз менен музыка органикалык бүтүндүккө жетип, каармандардын ички драмасы музыкалык интонация аркылуу терең ачылат. Бул чыгармаларда Айтматовдун этикалык-философиялык дүйнөсү Жакановдун музыкалык ой жүгүртүүсү менен айкалышып, кыргыз–казак руханий симфониясын жаратат. Дал ушул эмгеги үчүн Илья Жаканов Кыргыз Республикасынын «Данекер» ордени жана Кыргыз Республикасынын Маданиятына эмгек сиңирген ишмер деген жогорку наам менен сыйланышы – анын кыргыз маданияты тарабынан жогору бааланганын, эки элдин ортосундагы руханий көпүрөнүн символуна айланганын далилдейт.

Муктар Ауэзов мектебинин тирүү мураскери

Илья Жакановдун инсандык масштабы анын казак руханий мектебинин улуу өкүлү Муктар Ауэзовдун түздөн-түз окуучуларынын бүгүнкү күндө көзү тирүү калган мураскерлеринин үчтөн бири экендиги менен да шартталат. Бул факт анын чыгармачылыгын XX кылымдагы казак интеллигенциясынын алтын доору менен түздөн-түз байланыштырган тарыхый-маанилүү көрсөткүч болуп саналат. Ауэзов мектеби – бул улуттук искусствону дүйнөлүк цивилизациянын контекстинде кароо, гуманизмди негизги философиялык принцип катары кабыл алуу мектеби. Жаканов дал ушул салтты улантып, аны түрк дүйнөсүнүн жалпы руханий аянтына алып чыккан ойчул.

Котормо өнөрү жана тарыхый эстутум

Илья Жаканов кыргыз–казак маданий байланышына композитор катары гана эмес, которучу жана публицист катары да олуттуу салым кошкон. Айрыкча, кыргыз эл жазуучусу Төлөгөн Касымбековдун «Сынган кылыч» тарыхый дилогиясын казак тилине которушу - эки элдин тарыхый эстутумун жакындаткан зор маданий окуя. Бул котормо аркылуу кыргыз тарыхый прозасы казак адабий мейкиндигине кирип, көчмөн элдердин жалпы тарыхый тагдыры, трагедиясы жана руханий туруктуулугу тууралуу терең ой жүгүртүүгө жол ачылган.

Живопись жана өмүр философиясы

Илья Жаканов – профессионал сүрөтчү, живопись боюнча академик. Анын сүрөт өнөрүндөгү стили – түркүн түстүү боёкторду эркин колдонуу менен бирге, өмүр философиясын камтыган символдук ой жүгүртүү. Жаканов өзү белгилегендей, «живописьте миң түркүн түс бар, бирок адам өмүрүндө негизинен ак менен кара гана түстөр үстөмдүк кылат». Бул ой анын философиялык дүйнө таанымын терең чагылдырып, адам тагдырынын татаалдыгын, тандоонун жоопкерчилигин, руханий тазалык менен трагедиянын кармашын көркөм формада баяндайт.

Илья Жаканов – кыргыз–казак маданий байланыштарын системалуу, көп катмарлуу деңгээлде тереңдеткен ири руханий феномен. Анын музыкасы – үндөр аркылуу айтылган философия, анын котормолору - тарыхый эстутумдун көпүрөсү, анын публицистикасы – түрк дүйнөсүнүн руханий өзүн-өзү аңдоосу, ал эми живописи – өмүр тууралуу ой жүгүртүүнүн көркөм формасы. Илья Жакановдун мурасы бүгүн да кыргыз–казак маданий диалогунун негизги түркүгү бойдон калууда жана ал келечек муундар үчүн элдерди бириктирген руханий ориентир катары бааланууга тийиш.

Алаштын аңыз аксакалы 90 жаш мааракеңиз куттуу болсун, тоюңузга куттук катары кабыл алыңыз!

Манасчы Азиз Биймырза уулу