Талант Керимбаев: Кыргызстан ислам каржысы боюнча аймактык борборго айлана алат
Кыргыз фондулук биржасы жана Ислам каржылоо ассоциациясы Кыргызстанда ислам каржысынын биржалык инфраструктурасын өнүктүрүү боюнча стратегиялык келишимге кол коюшту. Документ ислам каржы инструменттери үчүн өзүнчө сектор түзүүнү, сукукту чыгаруу жана жүгүртүү эрежелерин иштеп чыгууну, шариат экспертизасын киргизүүнү, адистерди даярдоону жана Кыргызстанды ислам каржысы боюнча эл аралык рынокто алдыга жылдырууну карайт. Эмитенттер жана инвесторлор үчүн эмне өзгөрөт, биржада кандай инструменттер пайда болушу мүмкүн жана Кыргызстан ислам каржысы боюнча аймактык борбор боло алабы? Бул тууралуу «Ислам каржылоо ассоциациясы» ЮЮБ төрагасы Талант Керимбаев айтып берди.
– Талант Калдарович, бүгүн КФБ менен ИКАнын ортосунда стратегиялык келишимге кол коюлду. Анын негизги мааниси эмнеде?
– Бул келишим ниеттерди билдирүү менен гана чектелбестен, Кыргызстанда ислам каржысынын толук кандуу биржалык инфраструктурасын түзүүгө пайдубал салат. Азыркы учурда КФБ аянтчасында мамлекеттик жана корпоративдик баалуу кагаздар, баалуу металлдар, валюталык инструменттер сатылат. Бирок биринчи кезекте сукук сыяктуу ислам каржы инструменттери жүгүртүлө турган өзүнчө сектор азырынча жок. Биз дал ушундай сектор түзүү боюнча макулдаштык.
Ассоциация үчүн бул эксперттик жана билим берүү ишинен рынокту калыптандырууга практикалык катышууга өтүү дегенди билдирет. КФБ үчүн бул инструменттерди диверсификациялоо жана эмитенттер менен инвесторлордун жаңы сегментине чыгуу мүмкүнчүлүгү.
– Эмне үчүн дал азыр? Рынокто эмне өзгөрдү?
– Бир нече фактор бир учурда дал келди. Биринчиден, саясий эрк бар. Министрлер Кабинети тарабынан бекитилген 2023–2027-жылдарга ислам экономикалык платформасын өнүктүрүү концепциясында мамлекеттик жана корпоративдик сукуктарды чыгаруу жана Кыргызстанды ислам экономикасынын аймактык борбору катары жайылтуу түздөн-түз каралган.
Экинчиден, өлкөдө ислам каржылоо рыногу өстү. 2026-жылдын сегиз айынын жыйынтыгы боюнча ислам каржылоо принциптери боюнча насыя портфели жалпы насыя портфелинин болжол менен 4 пайызын түздү. Бул эми эксперимент эмес, кардарлары, банктары жана ислам терезелери бар иштеп жаткан сегмент. Бирок мындан аркы өсүш жаңы инструменттерди талап кылат. Кардарлар каржылоону гана эмес, инвестициялык продуктуларды да каалашат.
Үчүнчүдөн, бизде инфраструктура пайда болду. КФБ – листинг, маалыматты ачыкка чыгаруу, соода жана эсепке алуу системасы бар уюшкан аянтча. Бул инфраструктураны ИКАнын экспертизасы менен байланыштыруу – логикалык кадам.
– Ислам каржы инструменттеринин секторун түзүү кадимки эмитентке, мисалы, бизнесин кеңейтүү үчүн каражат тарткысы келген компанияга эмне берет?
– Бул негизги суроо. Бүгүнкү күндө сукук чыгарууну каалаган компания түшүнүктүү биржалык процедуранын жоктугуна туш болот. Исламдык инструменттер үчүн өзүнчө сектор, листинг эрежелери, маалыматты ачыкка чыгаруунун жана шариат коштоосунун стандартташтырылган ыкмасы жок. Ар бир чыгарылыш үчүн бардыгын нөлдөн баштап, кол менен түзүүгө туура келет.
Сектордун түзүлүшү түшүнүктүү жол-жобонун пайда болушун билдирет: эмитентке коюлуучу талаптар, кабыл алуу процедурасы, маалыматты ачыкка чыгаруу стандарттары, шариат экспертизасынын механизми. Эмитент кайсы документтерди даярдоо керектигин, листингден кантип өтүүнү, инвесторлор менен кантип иштешүүнү билет.
Бул чыгарылышты даярдоого кеткен чыгымды жана убакытты азайтат. Инвесторлор үчүн болсо ишенимди жогорулатат, анткени алар ачык-айкын жана жөнгө салынган аянтчаны көрүшөт.
– ИКАнын Шариат кеңеши келишимдин дээрлик ар бир пунктунда кездешет. Бул долбоордогу анын ролу кандай?
– ИКАнын Шариат кеңеши жана комитети – ислам принциптерине шайкештик боюнча биздин эксперттик борборубуз. Келишимдин алкагында аларды КФБнын жаңы сектордун иштешин жөнгө салуучу ички ченемдик документтерин иштеп чыгууга тартабыз.
Бул маанилүү, анткени инструментти жөн гана «исламдык» деп атап коюу жетишсиз. Бүтүмдүн түзүмү, келишимдер, кирешени бөлүштүрүү тартиби жана маалыматты ачыкка чыгаруу шариат стандарттарына чындап шайкеш келиши керек.
Ошондой эле AAOIFI, IFSB эл аралык стандарттарын жана Казакстан менен Өзбекстандагы өнөктөштөрүбүздүн тажрыйбасын колдонууну пландап жатабыз. ИКАнын Казакстандын Ислам финансы жана бизнес ассоциациясы, Өзбекстандын Ислам финансы жана Такафул ассоциациясы менен байланыштары бар. Бул бизге велосипедди кайра ойлоп таппай, иштеп жаткан моделдерди жергиликтүү шартка ылайыкташтырууга мүмкүндүк берет.
– Келишим алкактык мүнөздө эмеспи? Кол коюлгандан кийин кандай конкреттүү кадамдар болот?
– КФБ, ИКА, ислам банктары жана ислам терезелеринин өкүлдөрүнөн, ошондой эле профилдик эксперттерден турган биргелешкен жумушчу топ түзүлөт. Анын милдети – мыйзамдарды жана КФБнын ички документтерин талдоо, уруксат берилген инструменттердин тизмесин, эмитенттерге жана соодага катышуучуларга коюлуучу талаптарды, листинг жана маалыматты ачыкка чыгаруу тартибин аныктоо.
Аны менен катар этаптарды, мөөнөттөрдү жана жооптуу тараптарды камтыган жол картасынын долбоорун иштеп чыгабыз. КФБ секторду ишке киргизүү, ченемдик жөнгө салуу, соода жана эсепке алуу инфраструктурасы, листинг, шариат экспертизасы жана окутуу боюнча алгачкы муктаждыктардын тизмесин даярдайт. ИКА эксперттердин курамы, эл аралык стандарттар жана практикалар боюнча сунуштарды берет.
Билим берүү – өзүнчө багыт. КФБнын Окуу борборунун базасында ислам каржылоо принциптери, ислам баалуу кагаздары жана сукук, шариатка шайкештик, келишимдерди түзүү, листинг жана биржада жүгүртүү боюнча биргелешкен окуу программасын иштеп чыгабыз.
Бул рынокто даяр кадрлар банктарда гана эмес, эмитенттер менен инвесторлор арасында да болушу үчүн керек.
– Сиз баалуу металлдарды айттыңыз. Алар ислам каржысы менен кандай байланышта?
– Бул эң келечектүү багыттардын бири. КФБда баалуу металлдарды жана валюталык инструменттерди сатуу боюнча иштеп жаткан сектор бар. Ислам каржысында баалуу металлдар – биржалык продуктулардын негизи боло ала турган реалдуу актив.
Биз баалуу металлдар менен камсыздалган продуктуларды иштеп чыгуу мүмкүнчүлүгүн, анын ичинде металлды сатып алуу жана физикалык түрдө алуу механизмдерин, ошондой эле трансчек аралык операциялар үчүн эсептешүү жана валюталык чечимдерди изилдөөгө макулдаштык.
Бул каражаттарын реалдуу активдерде сактагысы келген жергиликтүү инвесторлор үчүн да, жаңы рыноктордон ылайыктуу инструменттерди издеген эл аралык инвесторлор үчүн да кызыктуу болушу мүмкүн.
Мындан тышкары, бул КФБнын иштеп жаткан соода багыттарынын мүмкүнчүлүктөрүн шарттарды жана тобокелдиктерди башкаруу талаптарын төмөндөтпөстөн кеңейтет.
– Бул келишим Кыргызстандын эл аралык позициясы үчүн эмнени билдирет?
– Кыргызстан Борбор Азияда ислам каржысынын аймактык борбору болууга мүмкүнчүлүгү бар өлкө. Бизде мыйзамдык база, банктарда иштеп жаткан ислам терезелери, саясий колдоо бар. Бирок эл аралык инвесторлорду тартуу үчүн ишенимдүү инфраструктура керек. Түшүнүктүү эрежелери, шариат коштоосу жана ачык-айкын маалыматы бар биржа аянтчасы – дал ушундай инфраструктура.
Келишимдин алкагында Кыргызстандын кызыкчылыктарын илгерилетүү, эл аралык форумдарга жана роуд-шоуларга катышуу, эл аралык инвесторлорго КФБнын биржалык платформасын таанытуу үчүн ИКАнын эл аралык байланыштарын пайдаланууну пландап жатабыз.
Бул абстракттуу максат эмес. Бул – Кыргызстанды эл аралык ислам каржы системасына интеграциялоо боюнча практикалык иш.
– Акыркы суроо: бул процессти азыр көрүп жаткан эмитенттерге, инвесторлорго жана рыноктогу кесиптештерге эмне дегиңиз келет?
– Мен мындай деп айтмакмын: Кыргызстанда ислам каржысы нишалык багыт болуудан калып, жалпы каржы рыногунун бир бөлүгүнө айланып жатат. Биз кол койгон келишим – акыркы чекит эмес, чоң иштин башталышы. Бирок бизде керектүү нерселердин баары бар: саясий колдоо, экспертиза, инфраструктура жана эң башкысы – рыноктун талабы.
Мен бардыгын диалогго чакырам. Эгер сиз сукук чыгарууну карап жаткан эмитент болсоңуз – келиңиз, биз талкууга даярбыз. Эгер сиз ислам каржы инструменттерин издеген инвестор болсоңуз – биз аларды уюштурулган рынокто пайда кылуу үчүн иштеп жатабыз. Эгер сиз каржы секторунун өкүлү болсоңуз – жумушчу топко, «Ислам каржы клубуна», билим берүү программаларына кошулуңуз.
Биргеликте иштеген экосистеманы кура алабыз.