Саадабек Ажиев: Улуттук архетиптен дүйнөлүк монументалдык формага
Глобалдашуу доорунда улуттук искусствонун өзгөчөлүгүн сактоо жана аны дүйнөлүк көркөм процесске интеграциялоо маселеси өзгөчө актуалдуу болуп калды. Бул контекстте кыргыз монументалдык скульптурасынын мэтрлеринин бири Саадабек Ажиевдин чыгармачылыгы илимий талдоого татыктуу өз алдынча феномен катары каралат. Ажиевдин эмгектери Кыргызстандын чегинен чыгып, Түркиядан Европага чейин жана башка аймактарда орнотулуп, кыргыз көркөм ой жүгүртүүсүнүн эл аралык деңгээлде таанылышына өзгөчө өбөлгө түздү. Анын чыгармалары улуттук мазмунду жоготпостон, универсалдуу көркөм тилге жетишкен сейрек мисалдардын катарына кирет.
1. Саадабек Ажиевдин монументалдык ой жүгүртүүсүнүн негиздери
Саадабек Ажиевдин чыгармачылыгы монументалдык масштаб менен философиялык тереңдиктин органикалык биримдиги менен мүнөздөлөт. Анын айкелдеринде форма эстетикалык максат үчүн гана эмес, идеялык жүктү алып жүрүүчү негизги каражат катары кызмат кылат.
Скульптор улуттук архетиптерди - баатырдык, акылмандык, руханий жоопкерчилик сыяктуу түшүнүктөрдү пластикалык образдар аркылуу жалпылап, көрүүчүгө символдук деңгээлде жеткирет. Бул ыкма аны жөн гана портретчи же монументалист эмес, көркөм-философ катары таанытат.
2. Айкөл Манас атабыздын образынын дүйнөлүк контексттеги интерпретациясы
Анкара жана Стамбул, Талас шаарларына орнотулган Манас атабыздын айкелдери Саадабек Ажиевдин чыгармачылыгындагы эң маанилүү эмгектердин катарына кирет. Бул айкелдерде Манас атабыз эпикалык каарман катары гана эмес, түрк дүйнөсүнүн цивилизациялык символу катары чечмеленет. Скульптор Манас атабыздын образын фольклордук деталдар менен чектебестен, жалпыланган руханий күчтүн, тарыхый жоопкерчиликтин жана улуттук эс-тутумдун белгиси катары көрсөткөн. Мындай чечим Манас атабыздын образын дүйнөлүк эпикалык каармандардын катарына алып чыгат.
3. Чыңгыз Айтматов жана Төлөмүш Океев образдары: руханий элитанын пластикалык галереясы
Бишкек шаарынын борбордук Ала-Тоо аянтындагы Чыңгыз Айтматовдун айкели кыргыз монументалдык искусствосундагы интеллектуалдык портреттин үлгүсү болуп саналат. Айкелде сырткы пафоско эмес, ички ой жүгүртүүгө, адамдын руханий дүйнөсүнө басым жасалган. Ал эми режиссёр жана дипломат Төлөмүш Океевдин айкели аркылуу Саадабек Ажиев советтик доордо калыптанган кыргыз интеллигенциясынын тагдырын, руханий күрөшүн жана маданий миссиясын пластикалык формада чагылдырат. Бул эмгектер скульптордун улуттук руханий элитанын визуалдык канонун түзүүчү ролун айгинелейт.
4. Саадабек Ажиевдин дүйнөлүк скульпторлор арасындагы өзгөчө орду
Саадабек Ажиевдин дүйнөлүк монументалдык искусстводогу артыкчылыгы төмөнкү аспектилерде көрүнөт: улуттук мазмунду сактоо менен универсалдуу формага жетиши; форма менен идеянын тең салмактуу биримдиги; монументалдык масштабда психологиялык жана философиялык тереңдикти камсыз кылуусу; искусство аркылуу маданий диалог жана цивилизациялык көпүрө түзө алышы. Бул сапаттар аны заманбап глобалдык скульптурадагы көптөгөн формализмге ыктаган авторлордон айырмалап турат. Саадабек Ажиевдин чыгармачылык феномени кыргыз монументалдык скульптурасынын өнүгүү деңгээлин гана эмес, анын дүйнөлүк искусстводогу мүмкүнчүлүктөрүн да айгинелейт. Ал улуттук рухту ташка “катырган” эмес, аны универсалдуу көркөм тилде сүйлөтө алган новатор скульптор катары бааланат. Ажиевдин эмгектери кыргыз искусствосунун тарыхында гана эмес, дүйнөлүк монументалдык искусствонун заманбап процесстеринде да өз орду бар көркөм мурас болуп саналат.
5. Материал, технология жана пластикалык форма тили
Саадабек Ажиевдин монументалдык скульптураларында материал тандоосу эстетикалык же техникалык зарылчылык менен гана чектелбестен, терең философиялык мааниге ээ. Скульптор коло, гранит, таш сыяктуу узак убакытка туруштук берген материалдарды колдонуу аркылуу улуттук эс-тутумдун туруктуулугун жана тарыхый уланмалуулугун баса белгилейт. Айкелдин салмагы, массасы жана масштабдуулугу кыргыз дүйнөтаанымындагы «убакыт», «түбөлүктүүлүк», «жоопкерчилик» түшүнүктөрү менен тыгыз байланышта чечмеленет. Ажиевдин форма тили лаконизмге жакын: ашыкча деталдардан арылып, негизги пластикалык массалар аркылуу образдын маңызын ачууга умтулат. Мындай ыкма монументалдык скульптураны декоративдик деңгээлден философиялык ой жүгүртүүнүн формасына көтөрөт. Айкелдин сырткы тынчтыгы анын ички динамикасын, руханий чыңалуусун жокко чыгарбайт, тескерисинче, тереңдетет.
6. Саадабек Ажиев жана түрк дүйнөсүнүн көркөм интеграциясы
Саадабек Ажиевдин чыгармачылыгы түрк дүйнөсүнүн көркөм интеграциясынын көрүнүктүү мисалдарынын бири катары каралышы мүмкүн. Анын Түркия аймагына орнотулган эмгектери улуттук искусствонун чек ара менен чектелбестен, цивилизациялык деңгээлде кабыл алына аларын далилдейт. Айрыкча Манас атабыздын образын түрк мейкиндикте сунуштоо аркылуу скульптор жалпы түрк тарыхый эс-тутумуна кайрылып, искусство аркылуу маданий диалог түзөт. Бул эмгектер көркөм “жумшак күчтүн” миссиясын аткарып, искусствонун эл аралык мамилелердеги ролун бекемдейт. Ажиевдин айкелдери аркылуу кыргыз маданияты экзотикалык объект эмес, тең ата диалогго жөндөмдүү цивилизациялык өнөктөш катары таанылат.
7. Саадабек Ажиевдин муундар аралык таасири жана кыргыз скульптура мектеби
Саадабек Ажиевдин чыгармачылык мурасы анын жеке эмгектери менен гана чектелбейт. Ал кыргыз монументалдык скульптура мектебинин калыптанышына олуттуу таасир эткен фигура катары да маанилүү. Анын эстетикалык принциптери - форма менен идеянын биримдиги, улуттук мазмунга берилгендик, философиялык тереңдик - кийинки муундагы скульпторлордун чыгармачылыгында улантылып келет. Бул контекстте Ажиев кыргыз скульптурасынын үзгүлтүксүз өнүгүү линиясын камсыз кылган маданий медиатор катары бааланат. Ал советтик доор менен эгемендүүлүк мезгилинин ортосунда көркөм көпүрө түзө алган сейрек инсандардын бири.
8. Салыштырма контекст: формализмге каршы маңыздуулук
Заманбап дүйнөлүк монументалдык искусстводо формализмге ыктаган тенденциялар басымдуулук кылган шартта, Саадабек Ажиевдин чыгармачылыгы мазмундуулукка таянган альтернативдүү багыт катары айырмаланат. Көптөгөн скульпторлор форма экспериментине артыкчылык берген учурда, Ажиев үчүн форма - идеяны жеткирүүчү каражат бойдон калат. Бул жагынан алганда, анын эмгектери дүйнөлүк монументалдык искусствонун гуманисттик салтына жакын турат жана скульптураны эстетикалык объект эмес, руханий билдирүү катары кабыл алган авторлордун катарына кошулат.
9. Монумент жана коом: көрүүчү менен диалог
Саадабек Ажиевдин айкелдери коомдук мейкиндикте активдүү диалог жүргүзгөн көркөм объекттер болуп саналат. Алар шаардык чөйрөнүн ажырагыс бөлүгүнө айланып, коомдун тарыхый эс-тутумун жана иденттүүлүгүн калыптандырууга катышат. Айкелдердин пафосу буйрук берүүчү эмес, ой жүгүртүүгө чакыруучу мүнөзгө ээ. Бул өзгөчөлүк Ажиевдин монументалдык искусствосун пропагандалык деңгээлден жогору көтөрүп, коомдук аң-сезимге терең таасир этүүчү маданий феноменге айлантат.
Саадабек Ажиевдин чыгармачылыгы кыргыз монументалдык скульптурасынын улуттук чегинен чыгып, дүйнөлүк көркөм процесстин маанилүү бөлүгүнө айланган феномен катары бааланат. Анын эмгектери аркылуу улуттук архетиптер - баатырдык, акылмандык, руханий жоопкерчилик жана тарыхый эс-тутум - заманбап пластикалык тилде жалпыланып, универсалдуу көркөм мааниге ээ болот. Бул өзгөчөлүк Ажиевди улуттук теманы локалдуу алкакта калтырбаган, аны дүйнөлүк цивилизациялык контекстке көтөрө алган сейрек скульпторлордун катарына кошот.
Скульптор үчүн монументалдык форма тышкы масштабдын белгиси гана эмес, философиялык ой жүгүртүүнүн көркөм каражаты болуп саналат. Материалдын туруктуулугу, формадагы лаконизм жана образдын ички динамикасы аркылуу ал убакыт, тагдыр жана жоопкерчилик сыяктуу категорияларды пластикалык деңгээлде чечмелейт. Мында форма менен маани тең салмакта болуп, бири-бирин жокко чыгарбайт, тескерисинче, тереңдетет.
Манас атабыздын образын дүйнөлүк контекстте чечмелөөсү, Чыңгыз Айтматов жана Төлөмүш Океев сыяктуу руханий элитанын өкүлдөрүн интеллектуалдык-психологиялык планда берүүсү Саадабек Ажиевдин портреттик жана символдук ой жүгүртүүсүнүн бийик деңгээлин көрсөтөт. Бул айкелдер жеке инсандардын эстелиги гана эмес, улуттук руханий канондун пластикалык моделдери катары да мааниге ээ.
Ошону менен бирге, Ажиевдин чыгармачылыгы түрк дүйнөсүнүн көркөм интеграциясына олуттуу салым кошуп, искусствонун маданий диалог түзүүдөгү мүмкүнчүлүктөрүн айгинелейт. Анын айкелдери коомдук мейкиндикте пассивдүү объект эмес, тарых менен азыркы учурдун, улуттук менен универсалдуунун ортосундагы активдүү медиатор катары иштейт.
Жыйынтыктап айтканда, Саадабек Ажиев кыргыз монументалдык скульптурасынын тарыхында гана эмес, дүйнөлүк заманбап искусствонун контекстинде да өз орду бар көркөм-философ катары бааланууга татыктуу. Ал улуттук рухту ташка «катырган» эмес, аны универсалдуу көркөм тилде сүйлөтө алган, маани менен форманын гармониясын камсыз кылган новатор скульптор болуп саналат. Ажиевдин чыгармачылык мурасы - бул эстеликтердин жыйындысы эмес, кыргыз көркөм ой жүгүртүүсүнүн дүйнөлүк деңгээлдеги интеллектуалдык билдирүүсү.
Бар болуңуз классик, колуңуз дарт көрбөсүн!
Манасчы, Азиз Биймырза уулу