Кубан Чороев: Кытай менен Россия кызматташтыгын күчөтүүдө. Бул Кыргызстандын экономикасына кандай таасир берет?
Экономикалык көз карандысыз баяндамачы Кубан Чороев Кремлде жакында кол коюлган Россия-Кытай келишимдеринин Кыргызстанга тийгизчү таасирин комментарийледи. Анын айтымында, Москва менен Пекиндин ортосундагы инфраструктуралык жана соода өнөктөштүгүнүн күчөшү республика үчүн жаңы транзиттик жана инвестициялык мүмкүнчүлүктөрдү ачат, бирок структуралык реформаларды талап кылат.
– Кремлдеги акыркы орус-кытай келишими биздин өлкөнүн экономикасына кандай таасир берет?
– Бул келишим сөзсүз түрдө Борбор Азия чөлкөмүнө, анын ичинде Кыргызстанга таасирин тийгизет. Ыктымалдуу кесепеттери:
Транспорттук коридорлордун бекемделиши: Россия менен Кытайдын ортосундагы инфраструктуралык долбоорлор боюнча кызматташтыктын күчөшү, мисалы, «Бир алкак, бир жол» жана анын ЕАЭБ менен байланышы Кыргызстан аркылуу жүк агымын көбөйтүшү мүмкүн.
Товар жүгүртүүнүн өсүшү: Россия Федерациясы менен Кытай Эл Республикасынын ортосундагы экономикалык байланыштардын кеңейиши товар жүгүртүүнү, анын ичинде биздин өлкө аркылуу транзитти да стимулдаштырат, бул биздин логистикалык компаниялар жана бюджет үчүн пайдалуу болот.
Соода агымдарынын өзгөрүшү: Россиянын жана Кытайдын айрым соода жолдору кайра түзүлөт, бул биздин ишкерлер үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү түзүшү мүмкүн же тескерисинче, адаптацияны талап кылат.
Инвестициялык потенциал: Россия менен Кытайдын ортосундагы мамилелердин чыңдалышы аймактык долбоорлорго, анын ичинде Кыргызстандагы энергетика, инфраструктура жана тоо-кен өнөр жайына инвестициялардын көбөйүшүнө алып келиши ыктымал.
Геосаясий таасир: Бул өлкөлөрдүн ортосундагы биримдиктин чыңдалышы аймактагы геосаясий тең салмактуулукту өзгөртүп, биздин тышкы экономикалык байланыштарыбызга таасирин тийгизет.
– АКШ менен Кытайдын ортосундагы бажы төлөмдөрүнө байланышкан оюн уланууда. Кыргызстандын экономикасына бул сезилдиби?
– Албетте, кыйыр таасири сезилип турат. Биринчиден, дүйнөлүк соода мамилелериндеги ар кандай туруксуздук глобалдык жеткирүү чынжырларына таасир этет, бул импорттолгон товарлардын же тетиктердин баасынын өзгөрүшүнө алып келиши мүмкүн. Экинчиден, Азия менен Европанын ортосундагы транзиттик өлкө болгон Кыргызстан үчүн ири оюнчулардын ортосундагы сооданын көлөмүнүн азайышы транзиттик ташуулардын көлөмүнө, демек, кирешеге таасирин тийгизет. Бирок АКШ же Кытайдын өндүрүштүк чынжырларына тереңирээк интеграцияланган өлкөлөр сыяктуу түз жана олуттуу таасирди биз сезбейбиз. Биздин экономика азырынча көбүнчө аймактык рынокторго жана ички суроо-талапка багытталган.
– Эксперттер Кыргызстандын реэкспорттоодо мүмкүнчүлүктөрү бар экенин айтышууда. Бул канчалык реалдуу жана эмне кылуу керек?
– Реэкспорттоо мүмкүнчүлүктөрү чынында эле бар жана Кыргызстандын географиялык абалын эске алганда, алар жетиштүү түрдө реалдуу. Биз маанилүү соода жолдорунун кесилишинде жайгашканбыз. Муну ишке ашыруу үчүн бир катар кадамдарды жасоо зарыл. Бул логистикалык инфраструктураны жакшыртуу: бул жолдорду модернизациялоону, кампаларды кеңейтүүнү, мультимодалдык хабдарды (темир жол, автомобиль, аба транспорту) өнүктүрүүнү камтыйт.
Бажы процедураларын жөнөкөйлөтүү: бюрократияны азайтуу, жүктөрдү тез тариздөө үчүн санариптик технологияларды киргизүү.
Ыңгайлуу укуктук базаны түзүү: реэкспорттук ишмердүүлүктүн катышуучулары үчүн так жана болжолдуу эрежелер, инвестицияларды коргоо.
Финансылык кызматтарды өнүктүрүү: реэкспорт менен алектенген компаниялар үчүн жеткиликтүү насыялар, жүктөрдү камсыздандыруу.
Кадрлардын квалификациясын жогорулатуу: логистика, бажы тариздөө, эл аралык укук жаатындагы адистер.
Аймактык кызматташтыкты чыңдоо: тоскоолдуксуз транзит үчүн коңшу өлкөлөр менен эрежелерди жана процедураларды макулдашуу.
Инвестицияларды тартуу: логистика жана дистрибуция боюнча адистешкен чет элдик компаниялардын келиши үчүн шарттарды түзүү.
– Кыргызстандын Кытай Эл Республикасы үчүн ЕАЭБге "дарбаза" болууга мүмкүнчүлүгү барбы?
– Мүмкүнчүлүк бар жана ал абдан чоң. Географиялык жактан алганда, Кыргызстан Кытайдан ЕАЭБ өлкөлөрүнө эң ыңгайлуу кургак коридору болуп саналат. Толук кандуу «дарбаза» болуу үчүн бизге төмөнкүлөр керек:
Транспорттук инфраструктураны өнүктүрүү: Кыргызстанды Кытай жана ЕАЭБ өлкөлөрү менен байланыштырган темир жана автомобиль жолдорун куруу жана модернизациялоо. Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жол долбооруна өзгөчө көңүл буруу керек.
Чек ара инфраструктурасын модернизациялоо: өткөрүү жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу, тездетүү үчүн санариптик технологияларды киргизүү.
Стандарттарды жана процедураларды шайкеш келтирүү: товарлардын тоскоолдуксуз өтүшү үчүн Кытай Эл Республикасы жана ЕАЭБ менен техникалык регламенттерди жана бажы процедураларын жакындаштыруу.
Логистикалык хабдарды түзүү: Кытай менен чектешкен аймактарда жана башка стратегиялык пункттарда ири кампалык комплекстерди жана бөлүштүрүү борборлорун өнүктүрүү.
Кытай инвестицияларын тартуу: логистика жана кайра иштетүү тармагында биргелешкен ишканаларды түзүүгө түрткү берүү.