2030-жылга чейин жыл сайын кеминде 23 миллион адам инсультка кабылат
Кыргызстанда өлүмгө жеткирген себептердин бири инсульт экенин жана ал көп кездешип жатканын угуп калабыз. Бул абдан чоң медициналык жана социалдык көйгөй. Мен биздин республикадан баштайын. КР Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча өлкөдө каза болгондордун жарымына жүрөк-кан тамыр оорулары себеп болот. Бул статистикага өзүнүн салмактуу салымын инсульт да кошот. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун баалоосуна караганда, учурда биз цереброваскулярдык дарттардын, негизинен инсульт пандемиясын баштап кечирип жатабыз. Жыл сайын дүйнөдө 15 миллиондон ашуун адам инсультка кабылат. 2030-жылга карата 23 миллиондон аз эмес адам инсультка чалдыгат деп болжолдонууда. Өлүмгө келсек, азыр жыл сайын 6 миллиондон бир аз ашык адам инсульттан каза болсо, 2030-жылга карата бул көрсөткүч 8 миллионго жетет.
Мисалы, Россияда инсультка кабылган бейтаптардын 35 пайызы биринчи айдын ичинде каза болот, ал эми биринчи жылы дагы 15 пайыз кошулат. Кыргызстанда, КР Саламаттыкты сактоо министрлигинин маалыматы боюнча, оорулуулардын дээрлик жарымы биринчи айдын ичинде каза болуп, а 80 пайызга жакыны биротоло майыпка айланууда.
Бирок инсульт менен ийгиликтүү күрөшүү үчүн, биринчи кезекте, системалуу мамилеге негизделген заманбап медициналык жардам көрсөтүү стратегиясын түзүү зарыл. Бул эмнени билдирет? Негизгиси биринчи профилактика аркылуу ооруну азайтуу. Мисалы, инсульт үчүн негизги коркунуч фактору катары белгилүү болгон артериялык гипертонияны аныктоо жана адекваттуу дарылоо анын өнүгүшүн олуттуу түрдө азайтат. Андан ары тез медициналык жардам көрсөтүү системасын түзүү өтө маанилүү.
Мында «убакыт – мээ» концепциясы маанилүү, ал «терапевтикалык терезе» учурунда, башкача айтканда, инсульттан кийинки 3-4 сааттын ичинде милдеттүү түрдө ооруканага жаткырууну билдирет. Мындан тышкары, курч инсультту дарылоонун заманбап стандарты жогорку технологиялык ыкмаларды колдонуу менен атайын инсульт борборлорунда дарылоону камтыйт. Акырында ар бир бейтап үчүн жекече экинчи профилактикалык программасы иштелип чыгышы керек, ошондой эле эрте жана этаптуу нейрореабилитация системасын уюштуруу зарыл.
Тромболизис – так ошол инсультту дарылоонун жогорку технологиялык ыкмаларынын бирине кирет, аны колдонуу майыптуулуктун ыктымалдыгын олуттуу түрдө азайтат жана реабилитация процессин жакшыртат. Тромболизис же башкача айтканда, тромболитикалык терапия, тамырдын люменин жаап турган уюган канды эритип, мээнин ишемиялык бузулган жеринде кан агымын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берет.
Бул ыкманы колдонуунун кыйынчылыгы - уюган канды эриткен дары алгачкы 4,5 саатта гана эффективдүү болот. Бул жерде курч инсульттун логистикасы өтө маанилүү. Ал бейтапты ооруканага тез жеткирүү, адистештирилген бөлүмгө кабыл алуу, КТ же МРТдан, ангиографиялык жабдыктан же баш мээнин тамырларынын УЗИсинен, лабораториядан кыска мөөнөттө өткөрүүнү камтыйт, ошондуктан аталган бөлүмдөр күнү-түнү иштөөгө тийиш.
Дагы бир ыкмасы бар, бул механикалык тромбоэкстракция. Аны колдонууда тамырдын люменин жаап калган уюган канды идишке киргизилген атайын катетерлердин жардамы менен алып салууга болот. Менин билишимче, биз бул эки дарылоо ыкмасын тең колдонобуз: Бишкектеги айрым жеке клиникаларда тромболизисти колдонот, ал эми тромбоэкстракцияны Улуттук госпиталдын нейрохирургдары жасашат, бирок тилекке каршы, чанда гана колдонулат.
Бул учурда Улуттук госпитал курч инсульт логистикасынын акыркы пункту болуп саналат, анда курч инсультту адекваттуу дарылоо үчүн бардык зарыл болгон адамдык жана техникалык ресурстар топтолушу керек. Бирок тилекке каршы, Улуттук госпиталдын азыркы учурда толук технологиялык мүмкүнчүлүктөрү жок.
Бул эң маанилүү шарттардын бири. Бир нерсени дарылоодон мурун биз эмнени дарылап жатканыбызды билишибиз керек жана аны заманбап инструменталдык жана лабораториялык жабдуулар менен гана билүүгө мүмкүн.
Инсульттан кийинки бейтаптарды реабилитациялоо маселесине кененирээк токтолгум келет. Дагы бир жолу көңүлүңүздү сандарга бурайын: инсульттан аман калгандардын 80 пайызы өмүр бою майыптар, алардын 30 пайызы башка бирөөнүн кароосуна муктаж, 20 пайызы өз алдынча баса албайт жана ар кандай эсептөөлөр боюнча бейтаптардын 12-20 пайызы гана мурдагы абалына кайтып келет. Бул көрсөткүчтөрдөн аталган категориядагы бейтаптардын реабилитациясынын маанилүүлүгү көрүнүп турат.
Инсультка кабылган бейтаптарды медициналык реабилитациялоо көп этаптуу процесс. Биринчи этап оорунун биринчи күнүнөн баштап керебетке туура жаткыруу, пассивдүү гимнастика, массаж жана бейтапты акырындык менен отургузуудан башталышы керек. 28 күндү түзгөн курч мезгил аяктагандан кийин, бузулган функциялар толук калыбына келген болсо, бейтапка амбулатордук же санаториялык дарылоо сунушталат.
Эгерде бейтап дагы эле башка бирөөнүн жардамына муктаж болсо, ал эрте реабилитация бөлүмүнө которулат. Андан кийин эрте калыбына келтирүү мезгилинде (3-6 ай) амбулатордук же санаториялык-курорттук реабилитациялоо, ошондой эле үй шартында реабилитациялоо көрсөтүлөт. Бирок дагы да тилекке каршы, бул реабилитация схемасы бизде азырынча иштебейт.
Эгер сиз мамлекеттик саламаттыкты сактоо уюмдарын айтып жатсаңыз, анда жок. Инсультка кабылган бейтаптарды реабилитациялоону толук ишке ашыруу үчүн адистештирилген эрте нейрореабилитациялык бөлүмдөрдү жана медициналык реабилитациялык борборлорду уюштуруу зарыл.
Бүгүнкү күндө балким, Кыргыз курортология жана реабилитациялык дарылоо илимий-изилдөө борбору гана медициналык реабилитациялоонун, анын ичинде анын бардык этаптарын камтыган инсультту реабилитациялоонун көп профилдүү борбору катары толук классификацияланышы мүмкүн.