Бааны тыюу салуу менен эмес, өндүрүшчүдөн сатып алуучуга чейинки жолду кыскартуу менен кармай алабыз

Кыргызстандын Экономика жана коммерция министрлиги 2026–2027-жылдарга карата Товарлар жана кызмат көрсөтүүлөрдүн баасын турукташтыруу боюнча Министрлер Кабинетинин иш-чаралар планын иштеп чыкты. Документ азык-түлүк сунушун көбөйтүү, ички өндүрүштү өнүктүрүү, кампаларды жана соода-логистикалык борборлорду куруу, тоют базасын кеңейтүү, мал чарбачылыгын, куш чарбачылыгын жана сүт өнөр жайын колдоо боюнча чараларды карайт.

Ведомствонун эсептөөлөрү боюнча, чаралар комплексин ишке ашыруу 2027-жылы инфляцияны 7,7–8,5% чегинде кармоого мүмкүндүк берет. Кошумча чараларсыз, инерциялык сценарий боюнча, инфляциялык тобокелдиктер 8,7–9,5% деп бааланат. Сунушталган планга өз көз карашын көз карандысыз экономикалык эксперт Кубан Чороев билдирди.

Административдык көзөмөлдөн – баанын өсүшүнүн себептерине

Экономика жана коммерция министрлиги тарабынан сунушталган 2026–2027-жылдарга арналган чаралар комплексин мен бааларды административдик жол менен кармап туруудан, алардын өсүшүнүн негизги себептери – сунушталган товарлардын көлөмү, өндүрүш наркы, сактоо жана логистика менен иштөөгө өтүү аракети катары карайм.

Менин оюмча, бул туура багыт. Бааларды административдик чечим менен гана туруктуу төмөндөтүү мүмкүн эмес. Белгилүү бир убакытка тарифти чектөөгө же максималдуу бааны белгилөөгө болот, бирок товардын жетишсиздиги, кымбат логистика, кампалардын жетишсиздиги же өндүрүш наркынын жогорулугу сакталып турса, басым эртеби-кечпи кайтып келет.

Эгер пландалган чаралар белгиленген деңгээлде ишке ашырылса, инерциялык сценарийдеги 8,7–9,5% көрсөткүчүнө салыштырмалуу, 2027-жылга карата 7,7–8,5% өлчөмүндөгү инфляциялык максатка жетүүгө боло тургандай көрүнөт.

Инфраструктура бир жолку чаралардан маанилүү

Эң маанилүү чаралардын бири катары өлкөнүн бардык облустарында 11 заманбап соода-логистикалык борборлорду курууну, жаңы дан сактоочу кампаларды, тоют базасын, канаттууларды жана сүт инфраструктурасын өнүктүрүүнү эсептейм.

Кыргызстан үчүн көйгөй өндүрүлгөн продукциянын көлөмү гана эмес, ошондой эле бул көлөмдүн канча бөлүгүн сактап калууга жана өз убагында керектөөчүгө жеткирүүгө боло тургандыгында. Эгерде түшүм болсо, бирок заманбап кампалар жана жакшы өздөштүрүлгөн логистика жок болсо, продукциянын бир бөлүгү жоголот, ал эми баанын мезгилдик өзгөрүүлөрү күчөйт.

Ошондуктан сактоочу инфраструктураны курууну узак мөөнөттүү инфляцияга каршы чара катары кароо керек.

Айыл чарбасын жеңилдетилген насыялоо маанилүүлүгү жагынан артта калбайт. "Айыл чарбасын каржылоо – 14" долбоорунун алкагында жылдык 6% менен 5,4 миллиард сомдон ашык сумма 8 миңден ашык насыяга берилген.

Бул бүгүнкү баанын өсүшү менен күрөшүүгө гана эмес, инвестиция болуп саналат. Чынында, бул келечектеги өндүрүштүк базага жана өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугуна салынган салымдар.

Импорт бүгүн жардам берет, бирок эртеңки көйгөйдү чечпейт

Эт, буудай жана өсүмдүк майын чет өлкөдөн сатып алуу рыноктогу сунушту жетиштүү тез көбөйтүп, баанын басымын төмөндөтүшү мүмкүн. Таңкыстык абалында бул зарыл курал.

Бирок узак мөөнөттүү келечекте Кыргызстан импортко болгон көз карандылыгын акырындык менен кыскартуусу керек. Болбосо, товарлар менен бирге соода өнөктөштөрүбүздүн инфляциясын да импорттойбуз.

Эгерде жеткирүүчү өлкөдө продукция кымбаттаса, транспорттук чыгымдар көбөйсө же логистикалык чектөөлөр пайда болсо, бул өзгөрүүлөр Кыргызстандын ички рыногуна дээрлик автоматтык түрдө чагылдырылат.

Ошондуктан импорттук жеткирүүлөр, өз өндүрүмүбүздү көбөйтүү менен бирге, турукташтыруучу механизм катары иштеши керек.

Негизги көйгөй – товардын талаадан дүкөнгө чейинки жолу

Менин оюмча, бүтүндөй программанын негизги звеносу болуп товардын өндүрүүчүдөн акыркы керектөөчүгө чейинки жолу болушу керек. Өндүрүштү каржылоого, кампаларды курууга жана түшүмдү көбөйтүүгө болот, бирок эгерде фермер менен сатып алуучунун ортосунда ортомчулардын узун чынжыры сакталып калса, экономикалык натыйжанын олуттуу бөлүгү чекене баага жетпей калышы мүмкүн.

Ошондуктан мен программаны керектөөчүлөрдүн кооперациясын өнүктүрүү менен толуктоону сунуштайм.

Кыргызстанда эки миңге жакын айыл бар. Биринчи этапта, мисалы, өзүнүн соода түйүндөрү бар 100 пилоттук айылдык кооперативдерди түзсө болот.

Алардын катышуучулары айылдын тургундары жана жергиликтүү өндүрүүчүлөр болушу мүмкүн. Мындай моделде фермер өз продукциясын түз сатуу каналына ээ болот, ал эми сатып алуучу бир эле учурда кооперативдин мүчөсү болуп, соода чыгымдарын азайтууга кызыкдар болот.

Мында мамлекетке миңдеген дүкөндөрдү менчиктештирүүнүн же чекене соода менен алектенүүнүн кереги жок. Анын милдети – шарттарды жана инфраструктураны түзүү.

План боюнча каралган соода-логистикалык борборлорду жана 40 райондук кампаларды мындай кооперативдер менен бирдиктүү чынжыр менен байланыштырса болот:

өндүрүүчү – кооперативдик логистика – кооперативдик дүкөн – керектөөчү.

Бул чынжыр канчалык кыска жана ачык-айкын болсо, өндүрүштү колдоо чындыгында эле акыркы баага таасирин тийгизиши ошончолук мүмкүн.

Баа саясаты Улуттук банктын саясаты менен байланышы керек

Сунушталган план өзү туура экономикалык логикага ээ, бирок анын айрым элементтери бири-биринен обочолонбошу маанилүү.

Фермерлерди колдоо, сактоону өнүктүрүү, азык-түлүк импорттоо, логистикалык инфраструктураны түзүү, жеңилдетилген насыя берүү жана кайра иштетүүнү стимулдаштыруу бир системага – чийки зат өндүрүүдөн даяр продукцияны сатууга чейин бириктирилүүгө тийиш.

Ошондой эле мындай чаралар Улуттук банктын акча-кредит саясаты менен да макулдашылышы керек. Инфляция рыноктогу товарлардын санына гана эмес, акчанын наркына, кредиттик активдүүлүккө, валюта курсуна жана инфляциялык күтүүлөргө да таасир этет.

Ошондуктан кийинки кадам – мамлекеттик чараларды талаадан дүкөнгө чейинки бирдиктүү чынжырчага байланыштыруу.

Ошондо гана бюджеттик инвестициялар калк үчүн түздөн-түз кызыкчылык туудурган натыйжага – негизги азык-түлүктөрдүн жеткиликтүүлүгүнө жана баалардын динамикасынын алдын ала айтуу мүмкүнчүлүгүнө көбүрөөк трансформацияланат.