23 калдык сактоочу жай жана 13 тоо калдыгы: Майлуу-Суунун кооптуу мурасы кантип өзгөрүүдө
Майлуу-Сууда уран мурастарына байланыштуу объектилерди рекультивациялоо боюнча масштабдуу иштер уланууда. Шаарда 23 калдык сактоочу жай жана 13 тоо калдыгы жайгашкан. Айрым объектилерди дарыяга жакындыгынан, сейсмикалык жана жер көчкү коркунучтарынан улам коопсуз аймактарга көчүрүү чечими кабыл алынган. Иштер кандай жүрүп жатканы, аларды ким каржылары, калкты жана айлана-чөйрөнү коргоо үчүн кандай технологиялар колдонулары жана тазаланган аймактар мындан ары кандай пайдаланылары тууралуу Кыргызстандын Өзгөчө кырдаалдар министрлигине караштуу Калдык сактоочу жайлар менен иштөө департаментинин директору Асель Сейтказиева айтып берди.
– Учурда ӨКМнин карамагында уран мурастарына тиешелүү канча объект бар?
– 1999-жылдан тартып мурдагы уран мурастарына тиешелүү объектилерди биздин министрликтин балансына өткөрүү чечими кабыл алынган.
Белгилүү болгондой, совет мезгилинде Кыргызстандын аймагында уран чийки затын казып алуу жана кайра иштетүү иштери жүргүзүлгөн. Ошондуктан мындай объектилер өлкөнүн ар кайсы аймактарында жайгашкан.
Бүгүнкү күндө биздин министрликтин балансында 60ка жакын объект бар. Алардын негизги бөлүгү радиоактивдүү мурастарга тиешелүү, ошондой эле уулуу калдыктар жайгашкан объектилер да бар.
– Майлуу-Сууда азыркы абал кандай?
– Майлуу-Сууда 23 калдык сактоочу жай жана 13 тоо калдыгы жайгашкан. Алар негизинен мурдагы уран өндүрүшүнө байланыштуу.
Бул аймактарды толук рекультивациялоо, калктын коопсуздугун камсыз кылуу жана экологиялык тобокелдиктерди азайтуу үчүн абдан чоң каржылык ресурстар талап кылынат.
Ошондуктан 2000-жылдардан бери Кыргызстандын өкмөтү бул көйгөйдү чечүү үчүн эл аралык жардамды жана инвестицияларды тартуу боюнча активдүү иш алып барып келет.
– Рекультивация боюнча масштабдуу эл аралык долбоорлор качан башталган?
– 2016-жылы Женевада чоң эл аралык конференция өткөн. Кыргызстан долбоорлордун портфелин, анын ичинде уран мурастары объектилерин рекультивациялоо боюнча сунуштарды даярдаган.
Бирок иштер андан мурда эле башталган. Мамлекеттер аралык программанын алкагында Кыргызстандын башка калктуу пункттарындагы объектилерде да рекультивация жүргүзүлгөн. Программа алгач ЕврАзЭСтин алкагында ишке ашырылып, кийин КМШ форматында улантылган.
Ага Кыргызстан, Казакстан, Тажикстан жана Россия катышат.
Бул программанын алкагында, атап айтканда, Миң-Куш, Кажы-Сай жана башка калктуу пункттардагы объектилерде иштер жүргүзүлгөн.
– Майлуу-Сууда аткарылып жаткан иштер кантип каржыланат?
– Майлуу-Суудагы объектилер үчүн 2016-жылы Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкында Борбор Азиядагы уран мурастары объектилерин экологиялык реабилитациялоо боюнча атайын эсептин түзүлүшү маанилүү этап болгон.
Негизги донор – Европа Биримдиги. Каржылоого башка донор өлкөлөр да катышууда.
Бул көйгөйгө көңүл буруп, Кыргызстанга мындай масштабдуу иштерди жүргүзүүгө жардам берип жаткан Европа Комиссиясына жана бардык өнөктөштөргө абдан ыраазыбыз.
Долбоордун учурдагы этабын ишке ашыруу 2022-жылы башталган.
– Майлуу-Сууда кандай иштер аткарылды?
– Долбоор бир нече участокко же лотко бөлүнөт. Алардын бири мурдагы «Изолит» заводунун аймагында жайгашкан.
Ал жерде кооптуу абалды жараткан авариялык жана бузулган имараттар болгон. Мындан тышкары, аймакта радиациялык фон жогору болгон жерлер аныкталган.
Ошондуктан мурдагы өндүрүштүк курулуштарды толугу менен демонтаждоо, аймакты тазалоо, бир катар шахталарды жана скважиналарды жабуу чечими кабыл алынган.
Бүгүнкү күндө бул аянтча толугу менен тазаланды.
– Рекультивация иштери аяктагандан кийин аймакка эмне болот?
– Бардык иштер аяктап, аймактын коопсуздук талаптарына жооп берери тастыкталгандан кийин, ал жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына өткөрүлүп берилет.
Башкача айтканда, тазаланган жерлер түбөлүккө жабык бойдон калбайт. Зарыл болгон текшерүүлөр жүргүзүлүп, документтер толтурулгандан кийин алар мындан ары пайдалануу үчүн Майлуу-Суу шаарынын мэриясына өткөрүлүп берилиши мүмкүн.
Мындай аймактардын бир бөлүгүн биз буга чейин шаарга өткөрүп бергенбиз.
– Эмне үчүн айрым калдык сактоочу жайларды көчүрүүгө туура келет?
– Көптөгөн объектилер совет мезгилинде дарыянын жээгине жайгаштырылган.
Убакыттын өтүшү менен айрым калдык сактоочу жайлар олуттуу кийлигишүүнү талап кылган абалга келген. Мындан тышкары, аймактын табигый-климаттык өзгөчөлүктөрүн эске алуу керек – бул жерде жер титирөө, сел жана жер көчкү коркунучу бар.
Ошондуктан эң аялуу калдык сактоочу жайларды коопсуз аянтка – №15 калдык сактоочу жайга көчүрүү чечими кабыл алынган. Ал дарыядан алысыраак жайгашкан.
Айрым объектилер боюнча иштер аяктады, башкаларында даярдык жана көчүрүү иштери уланууда.
– Радиоактивдүү калдыктарды көчүрүү техникалык жактан кандай ишке ашат?
– Бул абдан татаал технологиялык процесс. Анда радиациялык коопсуздукка өзгөчө көңүл бурулат.
Атайын техника колдонулат. Калдыктарды ташуу үчүн кузову автоматтык түрдө жабылуучу унаалар сатып алынган. Жүктөө учурунда айдоочуга кабинадан чыгуунун кереги жок.
Экскаватор материалды жүктөйт, кузов герметикалык түрдө жабылат, андан кийин унаа калдыктар жайгаштырыла турган жайга жөнөйт.
Бул ташуу учурунда чаңдын көтөрүлүшүнө жана булганган материалдардын айлана-чөйрөгө жайылышына жол бербөө үчүн зарыл.
– Курулуш аянтчаларында радиациялык коопсуздук кандай көзөмөлдөнөт?
– Көзөмөл дайыма жүргүзүлөт.
Аянтчаларда дозиметрлери бар адистер иштейт. Алар радиациялык фонду такай өлчөп турушат. Эгерде көрсөткүчтөрдүн жогорулашы аныкталса, тиешелүү чаралар көрүлөт.
Техниканы дезактивациялоочу атайын пункттар да бар. Булганышы мүмкүн болгон бир дагы унаа текшерүүдөн өтмөйүнчө жумушчу зонадан чыкпашы керек.
Таза жана жумушчу зоналарга бөлүү тартиби сакталат, көзөмөл пункттарында радиолог адистер дайыма иштешет.
Мындан тышкары, чаңды басуу үчүн атайын жабдуулар колдонулат – аймакка суу чачылып, нымдалып турат.
– Калдыктар көчүрүлө турган аянтча кандай даярдалат?
– Ал жерде да атайын технология колдонулат.
Каналдар даярдалат, сактоочу жай коргоочу катмарлар жана геомембраналар менен жабдылат. Бул жайгаштырылган калдыктар изоляцияланып, топурактын төмөнкү катмарларына же жер астындагы сууларга өтүп кетпеши үчүн зарыл.
Башкача айтканда, бул жөн гана материалды бир жерден экинчи жерге көчүрүү эмес, инженердик жактан корголгон объектти түзүү болуп саналат.
– Долбоорду ишке ашыруу үчүн жаңы инфраструктура курууга туура келдиби?
– Ооба. Мисалы, материалдарды ташуу үчүн атайын көпүрө куруу талап кылынды.
Бул абдан чоң курулуш. Аны курууга бир жылдан ашык убакыт кетти. Азыр көпүрө дээрлик даяр, пайдаланууга берүү үчүн зарыл болгон айрым процедуралар гана калды.
Андан кийин көпүрө рекультивация долбоорунун алкагында материалдарды ташуу үчүн пайдаланылат.
– Эмне үчүн айрым калдык сактоочу жайлардын абалын кошумча текшерүү чечими кабыл алынды?
– Акыркы жылдары биз сейсмикалык тобокелдиктерге дагы көбүрөөк көңүл бура баштадык.
Башка өлкөлөрдө болгон ири жер титирөөлөрдөн кийин адистер Майлуу-Суудагы айрым объектилердин абалын кайрадан талдап чыгышты.
Дамбалардын жана калдык сактоочу жайлардын абалы боюнча кошумча изилдөөлөр жүргүзүлдү. Алынган материалдар көз карандысыз эксперттерге да жөнөтүлдү.
Алардын корутундусу айрым объектилерди көчүрүү зарылдыгын тастыктады. Анткени күчтүү жер титирөө болгон учурда дамбалардын бузулуу коркунучу бар.
– Калдык сактоочу жайда кырсык болсо, ал Майлуу-Суудан башка аймактар үчүн эмнеси менен кооптуу?
– Бул жерде география өтө маанилүү.
Майлуу-Суу дарыясы трансчек аралык дарыя болуп саналат. Ошондуктан калдык сактоочу жайда олуттуу бузулуу болуп, булганган материалдар дарыяга түшүп кетсе, анын кесепеттери башка аймактарга да тийиши толук ыктымал.
Ошондуктан биз бул маселени Майлуу-Суунун локалдык көйгөйү катары гана карабайбыз. Бул кеңири аймактын экологиялык коопсуздугуна байланышкан маселе.
Биз мүмкүн болгон таасир этүүчү зоналарды, ал аймактардагы калктын санын жана мүмкүн болуучу экологиялык кесепеттерди эсептеп жатабыз.
– Бул иштердин баарынын негизги максаты эмнеде?
– Негизги максат – калктын жана айлана-чөйрөнүн коопсуздугун мүмкүн болушунча жогорулатуу жана Кыргызстанга мураска калган көйгөйдү этап-этабы менен чечүү.