Кыргызстан баанын өсүшүн токтотууну кандай пландоодо: Экономика министрлигинин негизги чаралары
Кыргызстандын Экономика жана коммерция министрлиги 2026–2027-жылдарга арналган Товарлар менен кызмат көрсөтүүлөрдүн баасын турукташтыруу боюнча Министрлер Кабинетинин иш-чаралар планынын долбоорун иштеп чыкты. Документтин негизги максаты – баанын жана макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылуу, калктын реалдуу кирешелерин коргоо жана баанын негизсиз өсүшүнө жол бербөө.
Экономика министрлигинин эсептөөлөрү боюнча, сунушталган чараларды ишке ашыруу 2027-жылы инфляцияны 7,7–8,5% деңгээлинде турукташтырууга мүмкүндүк берет. Инерциялык сценарийде, башкача айтканда, чаралар комплексин ишке ашырбаса, инфляциянын ылдамдашынын тобокелдиги 8,7–9,5% деп бааланат. Министрлик мүмкүн болгон инфляциялык тобокелдиктерди тышкы шоктор, дүйнөлүк товардык баалардын өзгөрүлүшү жана логистикалык чектөөлөр менен байланыштырат.
Долбоордун негизги бөлүгү ички рынокту толтуруу жана ата мекендик өндүрүштү колдоо менен байланыштуу.
Эт, дан жана азык-түлүк
«Кыргыз Агрохолдинг» ААК Казакстан, Беларусь жана Россиядан кеминде 20 миң баш ири мүйүздүү малды импорттоону уюштурууну пландап жатат. Министрликтин эсептөөлөрү боюнча, бул эттин сунушун кеминде 2,7 миң тоннага көбөйтүүгө мүмкүндүк берет.
Ошондой эле, ортомчуларсыз эт жана азык-түлүк сатууда 100 түз сатуу түйүнүн ачуу пландалууда. Алар үчүн жер тилкелерин акысыз берүү, ошондой эле электр энергиясына кеткен чыгымдарды субсидиялоо каралууда.
Жем базасын кеңейтүү үчүн ата мекендик фермерлерге жүгөрү айдоо аянтын 10 миң гектарга көбөйтүү сунушталууда. Күтүлгөн түшүм – 800 миң тоннага чейин. Мындан тышкары, жалпы сыйымдуулугу 22 миң тонна болгон төрт тоют сактоочу жайды жана өлкөнүн түндүк жана түштүк бөлүктөрүндө жылына 30 миң тоннадан кем эмес кубаттуулуктагы эки тоют заводун куруу каралууда.
Өнөр жай мал чарбачылыгын өнүктүрүү алкагында 10 миң баш малга ылайыкталган 200 сарай куруу жана 10 ири пилоттук мал чарбачылык комплексин түзүү каралган.
Ун тармагынын ички муктаждыктарын камсыздоо үчүн Россиядан жана Казакстандан 700 миң тонна буудай жеткирүү пландалууда. Ошондой эле, буудай импортунан КНСти бошотууну 2027-жылдын аягына чейин узартуу сунушталууда.
Ун ишканалары жалпы сыйымдуулугу 100 миң тонна болгон 10 жаңы дан сактоочу жай курууга тийиш. Бул максаттарга 1 миллиард сом жеңилдетилген насыя каралган.
"Кыргыз Агрохолдинг" ААКсы 40 райондук кампа түзүүнү да пландап жатат, алар аркылуу фермерлер үрөн, майлоочу-майлоочу заттар жана жер семирткичтерди ала алышат. Долбоордо 68 миң тонна үрөн, 10 миллион литр майлоочу-майлоочу заттар жана 185 миң тонна жер семирткичтин көлөмү көрсөтүлгөн.
Канаттуулар чарбачылыгында Ош, Чүй, Жалал-Абад жана Ысык-Көл облустарында төрт жаңы комплекстүү канаттуулар фабрикасын куруу каралууда. Аларга жылына 16 миллион баш сыйымдуулуктагы инкубаторлор, төрт тоют заводу, төрт союу цехи жана 5 миң кубометр көлөмдөгү муздаткычтар кирет. Айланма каржылоо үчүн 2 миллиард сом каралган.
Өсүмдүк майы рыногу үчүн "Кыргыз Агрохолдинг" ААК тарабынан 20 миң тонна тазаланбаган май сатып алуудан тышкары, май өсүмдүктөрүнүн аянтын 10 миң гектарга көбөйтүү пландалууда.
Сүт секторунда алыскы жайлоолордо 50 сүт кабыл алуу пунктун түзүү сунушталууда. Бул максаттарга 35 миллион сом каралган. Мындан тышкары, жаз-жай мезгилинде 150 миң литрге чейинки көлөмдө сатылып алынган чийки сүттүн наркынын кеминде 10%ын кайтаруу үчүн кайра иштетүүчү ишканаларды субсидиялоо пландалууда. Бул чарага 750 миллион сом каралган.
Сактоо жана логистика
Продукцияны жоготууну азайтуу жана сактоону жакшыртуу максатында Кыргызстандын жети облусунун баарында жалпы сыйымдуулугу 18 миң тонна болгон 11 заманбап «А» классындагы соода-логистикалык борборлорду куруу пландалууда.
Анын ичинен 4 миң тоннасы Чүй облусуна, 4 миң тоннадан Ош жана Жалал-Абад облустарына, 2 миң тоннадан Нарын жана Ысык-Көл облустарына, 1 миң тоннадан Баткен жана Талас облустарына туура келет.
Жооптуу аткаруучулар болуп «Кыргыз Агрохолдинг» ААК жана учурда али аныктала элек жеке компаниялар белгиленди.
Бааны кармап туруу үчүн эмнелер жасалууда
Калкты кошумча каржылык чыгашадан коргоо максатында президенттин 2026-жылдын 10-июлундагы №254 жарлыгы менен калк үчүн тарифтерди, жыйымдарды, кызмат көрсөтүүлөрдүн, иштердин жана башка төлөмдөрдүн жогорулатылышына убактылуу мораторий киргизилген.
Бир жылдык мөөнөткө созулган мораторий мамлекеттик органдар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, мамлекеттик жана муниципалдык мекемелер, ошондой эле мамлекеттик жана муниципалдык ишканалар тарабынан белгиленген тарифтерге жана төлөмдөргө жайылтылат.
Экономика министрлиги баса белгилегендей, жеке сектордо турак жайды ижарага берүү наркы негизинен рыноктук механизмдер аркылуу — суроо-талап жана сунуш, жайгашкан жери жана объекттин мүнөздөмөлөрүнө жараша калыптанат. Ошондуктан мамлекет жеке менчик ээлери үчүн ижара акынын бирдиктүү өлчөмүн белгилебейт.
Ведомство белгилегендей, административдик жөнгө салуунун ордуна, турак жайдын сунушун көбөйтүү, мамлекеттик ипотеканы өнүктүрүү, ижаралык турак жайларды куруу жана ижарачылардын укуктарын коргоо боюнча чаралар көрүлүшү керек. Мамлекеттик ипотекалык компания бул багытта иш алып барууда.
Күйүүчү май жана жеңилдетилген насыялар
Мунай заттарынын рыногун турукташтыруу негизги багыттардын бири бойдон калууда. Кыргызстан күйүүчү майды импорттоого көз каранды болгондуктан, сатып алуу бааларынын өзгөрүшү ташуунун наркына, азык-түлүк жана кызмат көрсөтүүлөрдүн өздүк наркына таасирин тийгизет.
Бул таасирди азайтуу үчүн мамлекет импорттолгон күйүүчү майдын иш жүзүндөгү наркы менен белгиленген чекене баанын ортосундагы айырманы компенсациялайт.
24-25-августка карата мунай сатуучуларга 956 миллион 139 миң сом жөнөтүлгөн. Субсидиялоо механизми 2026-жылдын 31-декабрына чейин узартылды.
Максималдуу чекене баалар АИ-92 бензини үчүн литрине 87,90 сом, дизелдик отун үчүн литрине 99,90 сом жана автоунаа газы үчүн литрине 48,80 сом деңгээлинде белгиленген.
Мамлекеттик компенсация болбогондо, импорттолгон партиялардын иш жүзүндөгү наркына жараша, АИ-92 керектөөчүгө литрине болжол менен 111–118 сомго, дизелдик отун – 125–137 сомго, автоунаа газы – 51–54 сомго чыкмак.
Айыл чарбасын колдоонун дагы бир куралы айыл чарбасын жеңилдетилген насыялоо болуп саналат. «Айыл чарбасын каржылоо – 14» долбоору аркылуу АБанк жана Элдик Банк тарабынан жалпы суммасы 5 миллиард 448 миллион сомду түзгөн 8256 жеңилдетилген насыя берилген. Насыялар жылына 6% менен 36 айга чейинки мөөнөткө берилет.
Жалпы сумманын ичинен болжол менен 4 миллиард 939 миллион сому мал чарбачылыгына, 445,2 миллиону – өсүмдүк өстүрүүгө жана 63,3 миллион сому – сууну үнөмдөөчү технологияларга багытталган.
Ата мекендик товарларды өндүрүү
Экономика министрлиги бааларды кармап турууну ички өндүрүштү көбөйтүү жана импортко болгон көз карандылыкты азайтуу менен да байланыштырат. 2024–2026-жылдарга "100 өнөр жай ишканасы" долбоорунун алкагында 281 ишкана ишке киргизилген.
Ведомствонун маалыматы боюнча, 2 миллиард доллардан ашык инвестиция тартылып, 20,8 миңге жакын жумуш оруну түзүлгөн. 2026-жылдын аягына чейин дагы 47 өнөр жай ишканасын ишке киргизүү пландалууда.
Долбоор өндүрүштү өлкөнүн бардык аймактарында түзүүнү, ата мекендик чийки затты кайра иштетүүнү көбөйтүүнү, импортту алмаштыруучу жана экспортко багытталган продукцияны чыгарууну жана туруктуу жумуш орундарын түзүүнү карайт.
Негизги багыттардын катарына айыл чарба продукциясын кайра иштетүү, тамак-аш азыктарын, курулуш материалдарын жана фармацевтикалык продукцияларды өндүрүү, ошондой эле энергетиканы жана логистиканы өнүктүрүү кирет.
Эксперттин пикири
Көз карандысыз экономикалык эксперт Кубан Чороев сунушталган план бааларды түздөн-түз кармап турууга гана эмес, алардын калыптануусуна таасир этүүчү факторлорго да багытталган деп эсептейт.
«Экономика жана коммерция министрлиги тарабынан сунушталган 2026–2027-жылдарга карата чаралар комплексин бааларды административдик жол менен кармап туруудан мурда, алардын өсүшүнүн негизги себептери – товарлардын сунушу, наркы, сактоо жана логистика менен иштөөгө өтүү катары баалайм.
Бул туура багыт: бааны бир административдик чечим менен эле туруктуу төмөндөтүү мүмкүн эмес. Эгерде план белгиленген көлөмдө ишке ашырылса, 2027-жылы инерциялык 8,7–9,5%га салыштырмалуу инфляциянын 7,7–8,5% деңгээлине жетишүүгө мүмкүн болот», - деп белгилейт ал.
Ал өзгөчө бардык облустарда 11 соода-логистикалык борбордун курулушун, дан кампаларын, тоют базасын, канаттууларды жана сүт инфраструктурасын өнүктүрүүнү, ошондой эле айылдарга жеңилдетилген насыя берүүнү маанилүү деп эсептейт.
«Жылына 6% менен 5,4 миллиард сомго 8 миңден ашык насыя берилди. Бул учурдагы баанын өсүшү менен күрөшүү гана эмес, өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугуна да салынган инвестиция», - дейт Чороев.
Ошол эле учурда, эксперттин айтымында, эт, буудай жана майды импорттоо баанын кысымын тез эле жоёт, бирок узак мөөнөттүү келечекте Кыргызстан импорттук көз карандылыкты азайтышы керек - «болбосо биз товарларды гана эмес, соода өнөктөштөрдүн инфляциясын да импорттойбуз».
«Негизги звено - товардын өндүрүүчүдөн керектөөчүгө чейинки жолу. Фермер менен сатып алуучунун ортосунда ортомчулардын узун чынжыры түзүлсө, эффекттин олуттуу бөлүгү акыркы баага жетпейт. Ошондуктан, программаны керектөөчү кооперациясын өнүктүрүү менен толуктоону сунуштайм. Кыргызстанда эки миңге жакын айыл бар - 100 пилоттук айылдык кооперативден баштаса болот, алар өздөрүнүн дүкөндөрүнө ээ болушат. Мүчөлөрү жашоочулар жана жергиликтүү өндүрүүчүлөр болушат: фермер түз сатуу каналын алат, ал эми сатып алуучу бир эле учурда дүкөндүн тең ээси болуп калат. Мамлекет миңдеген соода түйүндөрүнө ээ болуунун кажети жок - анын милдети шарттарды түзүү, ал эми план боюнча каралган соода-логистикалык борборлорду жана 40 райондук кампаларды кооперативдер менен бирдиктүү системага байланыштыруу: өндүрүүчү - кооперативдик логистика - кооперативдик дүкөн - керектөөчү.
Жалпысынан алганда, план туура экономикалык логикага ээ. Кийинки кадам - айрым чараларды талаадан дүкөн текчесине чейин бирдиктүү чынжыр менен байланыштырып, Улуттук банктын акча-кредит саясаты менен шайкеш келтирүү. Ошондо мамлекеттик инвестициялар калктын кызыкдар болгон натыйжасына - негизги азык-түлүктөрдүн жеткиликтүүлүгүнө эң жогорку деңгээлде айланат», - деп жыйынтыктады эксперт.