Пекинден Вашингтонго чейин: Бишкектеги ШКУ саммитинин алкагында кандай маанилүү сүйлөшүүлөр өттү
Ири эл аралык саммиттер сейрек учурда расмий күн тартиби менен чектелишет. Кээде эң маанилүү сүйлөшүүлөр чоң залда эмес, лидерлердин эки тараптуу жолугушууларында болот.
Бишкектеги ШКУ саммити дал ушундай учур болду.
Кыргызстандын борборуна мамилелери такыр башкача өнүгүп жаткан – стратегиялык өнөктөштүктөн тартып олуттуу саясий пикир келишпестиктерге чейин – мамлекеттердин жетекчилери бир убакта чогулду. Натыйжада, Бишкек бир нече күнгө Евразиянын дипломатиялык кайчылаш жолуна айланды.
Кыргызстан Кытай менен эң чоң келишимдер пакетин алды.
Си Цзиньпиндин мамлекеттик сапары 32 документке кол коюу менен коштолду. Түбөлүк достук жөнүндө саясий келишимден тышкары, тараптар "Бедел" өткөрмө пункту, чек арадагы инфраструктура, илимий изилдөөлөр, технологиялар, билим берүү, маданият жана региондор аралык өз ара аракеттенүү боюнча макулдашууларды түздү.
Кыргызстан үчүн ири инфраструктуралык долбоорлорго эң бай багыт дал ушул Кытай багыты бойдон калууда.
Бирок башка өлкөлөр менен сүйлөшүүлөр да мындан кем калбады.
Садыр Жапаровдун Индиянын премьер-министри Нарендра Моди менен жолугушуусунда Бишкек өз ара аракеттенүүнү кеңейтүүнү каалаган багыттарды белгиледи: медицина, фармацевтика, билим берүү, маалыматтык технологиялар, соода жана инвестициялар.
Бул маанилүү сигнал.
Кыргызстан Индияга караганда, экономикалык жактан Кытай жана Россия менен алда канча күчтүү байланышта. Ошол эле учурда Индия дүйнөнүн ири экономикаларынын бири жана потенциалдуу чоң рынок. Эгерде Борбор жана Түштүк Азиянын ортосундагы транспорттук байланыш күчөй берсе, Индия багыты акырындык менен дипломатиялыктан экономикалыкка өтүшү мүмкүн.
Дагы бир потенциалдуу маанилүү багыт – Иран.
Садыр Жапаров менен Масуд Пезешкияндын жолугушуусунда соода, энергетика жана транспорт талкууланды. Сүйлөшүүлөрдөн кийин иран тарап Кыргызстанда мунайды кайра иштетүүчү завод курууга жана ал үчүн чийки мунай жеткирүүгө даяр экендигин билдирди.
Мындан тышкары, Бендер-Аббас портунда кыргызстандык логистикалык борбор түзүү идеясы айтылды.
Деңизге чыга албаган өлкө үчүн мындай долбоорлор өзгөчө кызыктуу. Кыргызстан үчүн дүйнөлүк рынокторго бир нече каттамдардын болушу принципиалдуу маанилүү. Канчалык көп альтернатива болсо – Кытай, Каспий, Иран, Россия, Түштүк Азия аркылуу – ошончолук бир багытка көз карандылык азаят.
АКШнын өкүлү Сержио Гор менен жолугушуу өзгөчө көңүл бурууга татыктуу.
Бир караганда, АКШ багыты күн тартибинин көп бөлүгүн Кытай жана Россия аныктаган ШКУнун саммитинин фонунда бир аз күтүүсүз көрүнөт. Бирок дал ушул жолугушуу Кыргызстандын тышкы саясий логикасын жакшы көрсөтүп турат.
Садыр Жапаров кыргызстандыктар үчүн визалык чектөөлөр, анын ичинде "визалык облигация" механизми маселесин көтөрдү, ал эми тараптар C5+1 жана B5+1 форматтарын, соода жана инвестицияларды талкуулашты.
Бишкек факт жүзүндө көрсөтүүдө: Кытай менен стратегиялык мамилелерди өнүктүрүү жана ШКУга катышуу АКШ менен кызматташуудан баш тартууну билдирбейт.
Дагы бир багыт – Кыргызстан тыгыз мамилелерди түзө баштаган мамлекеттер.
Вьетнам жана Того жетекчилиги менен жолугушуулар биринчи көз карашта Кытай же Россия менен сүйлөшүүлөргө караганда анча маанилүү эместей көрүнүшү мүмкүн. Бирок алар экономикалык дипломатиянын географиясын кеңейтүү аракетин билдирет.
Кыргызстан Вьетнамдан инвестиция, энергетика жана шаар инфраструктурасы боюнча өнөктөштү көрөт. Того менен мамиледен – Африка багытына чыгуу мүмкүнчүлүгү.
Башкача айтканда, Бишкек акырындык менен салттуу өнөктөштөр чөйрөсүнөн чыгууга аракет кылууда.
Саммит Кыргызстанга түздөн-түз тиешеси жок сүйлөшүүлөр үчүн да аянтча болду.
Владимир Путин Си Цзиньпин, Нарендра Моди, Касым-Жомарт Токаев жана башка лидерлер менен жолугушту.
Путин менен Азербайжандын президенти Ильхам Алиевдин сүйлөшүүсү өзгөчө көңүл бурду. Ал орус-азербайжан мамилелериндеги татаал мезгилдин фонунда өттү. Кененирээк маалыматтар ачыкталган жок, бирок түз байланыштын өзү Бишкек эки тарапка диалогду сактоо үчүн мейкиндик бергенин көрсөттү.
Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиеев жана Си Цзиньпин өз ара сооданы 30 миллиард долларга чейин көбөйтүү, биргелешкен инвестициялык долбоорлор жана Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун мындан ары курууну талкуулашты.
Башкача айтканда, Кыргызстан аркылуу өткөн долбоор башка ири өнөктөштөрдүн ортосундагы стратегиялык сүйлөшүүлөрдүн предмети болуп калууда.
Саммиттин алкагында Эмомали Рахмон Антониу Гутерриш, Масуд Пезешкиан жана Никол Пашинян менен жолугушту. Суу, климат, энергетика, соода жана аймактык саясат талкууланды.
Никол Пашинян болсо америкалык делегация менен жолугушуп, TRIPP долбоорун жана Түштүк Кавказдагы транспорттук байланыштарды ачууну талкуулады.
Бир караганда, бул сүйлөшүүлөрдүн Кыргызстанга тикелей тиешеси жоктой. Бирок аянтчанын эл аралык статусу дал ушундай окуялар менен өлчөнөт.
Лидерлер өлкөгө саммиттин ээси менен гана жолугушпастан, эки тараптуу маселелерди чечүү үчүн келгенде, мамлекет кошумча дипломатиялык салмакка ээ болот.
Чакан өлкө үчүн бул өзгөчө баалуу.
Кыргызстан экономикасынын же аскердик күчүнүн көлөмү боюнча чоң державалар менен атаандаша албайт. Бирок ал бул державалар сүйлөшө турган мейкиндикти түзө алат.
Ал эми азыркы дүйнөдө бул дагы өзүнчө бир ресурс.