Улуу кутюрье Пьер Кардендин элесине: «Чыныгы мода эмоцияны, ойду жана доор туюмун калтырат»
“Дүйнө лидерлери” – Ассоль Молдокматованын автордук рубрикасы.
Бул интервью улуу кутюрье Пьер Кардендин жаркын элесине арналат.
Бир доорду гана жаратпастан, убакытка болгон сезимди өзгөрткөн адамдар бар. Пьер Карден дал ушундай инсандардын бири болгон. Ал модадан, подиумдардан жана коллекциялардан өтө түшүп ойлонгон. Анын чыгармачылыгы адамзаттын эртеңки күнүнө көз чаптыруу аракетине айланган.
Көп жылдар бою мен ар кайсы өлкөлөрдө Пьер Кардендин көргөзмөлөрүн, презентацияларын жана шоуларын алып бардым. Бул мен үчүн моданы маданияттан, тартиптен жана адамдын ички тереңдигинен эч убакта ажыратпаган улуу сүрөтчүнүн дүйнөсүнө жакындоо болуп калды.
Мен бул интервьюну көп жыл мурун Парижде, жогорку моданын, искусствонун жана укмуштуудай чыгармачылык энергиянын атмосферасында алгам. Ал эми бүгүн, жылдар өткөндөн кийин, улуу Пьер Кардендин маданият, адамгерчилик, руханият жана дүйнөнүн келечеги жөнүндө айткан сөздөрү канчалык терең жана көрөгөчтүк болгонун өзгөчө ачык түшүнүп жатам. Анын ойлору азыркы учурда да актуалдуу.
– Урматтуу Пьер. Биз көп жылдан бери таанышпыз, мен сиздин модага гана эмес, адамдарга, маданиятка, ар бир шоуңуздун атмосферасына кандай сезимталдык менен мамиле жасаганыңызды көрүп турам. Дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүндө сиздин көрсөтүүлөрүңүздү алып баруу мен үчүн чоң сыймык болду. Сиз үчүн адамдык ишеним жана көп жылдык чыгармачылык кызматташтык эмнени билдирет?
– Урматтуу Ассоль, шоуларымды сиз алып барганыңызга кубанычтамын. Сиз искусствонун атмосферасын сезе аласыз, көрүүчүлөрдү сыйлайсыз жана коллекциянын маанайын сөздөр менен гана эмес, ички маданият менен да жеткире аласыз.
Жанымда чыгармачылыктын философиясын түшүнгөн адамдардын болушу мен үчүн абдан маанилүү. Чыныгы кызматташтык профессионализмге гана эмес, энергетикага, ишенимге, сый-урматка жана адамдык интеллигенттүүлүккө да негизделет.
Мода – бул кийим гана эмес. Бул эмоция, маданият жана доордун маанайы. Ал эми искусствону коомчулукка тартуулаган адам ички жарыкка жана эстетикалык сезимге ээ болушу керек.
– Мага адамзат тынчтыктан корко баштагандай сезилет. Мейкиндикти сүйлөшүүлөр, ызы-чуу, маалымат менен толтуруп калышты. Эмне үчүн азыркы адамга өзү менен жалгыз калуу ушунчалык кыйын?
– Анткени тынчтык адамды дайыма өзү менен жолугушууга мажбурлайт, бул көпчүлүк үчүн коркунучтуу. Азыркы адамдын ичинде өтө чоң боштук, тынчсыздануу жана жасалмалуулук топтолгон. Дүйнө адамдарды таасир калтырууга үйрөттү, бирок сезүүгө дээрлик үйрөткөн жок.
Мурда адам жай жашачу: ал ойлонууга, жаратылышка кароого, жандүйнөсүнүн музыкасын угууга жетишчү. Бүгүнкү күндө ылдамдык жаңы динге айланды. Бирок ылдамдык тереңдикти жок кылат.
– Сиздин коллекцияларыңыз дайыма дүйнөнү тайманбастыгы, футуризми жана убакыттан озуп кетүүсү менен таң калтырып келген. Бул адаттан тыш идеялар кайдан жаралган жана ар бир коллекцияны жаратууда сиз үчүн негизги нерсе эмне?
– Ар бир коллекция мен үчүн жөн гана кийим эмес, адамзаттын келечеги жөнүндөгү кичинекей тарых. Мени космос, архитектура, убакыттын кыймылы, жаңы технологиялар жана жашоонун энергиясы шыктандырды. Мен эч качан моданы коммерция үчүн гана жараткым келген эмес. Мага адамды таң калтыруу, аны кыялданууга жана көнүмүш алкактардан чыгып, кененирээк кароого мажбурлоо маанилүү болчу. Чыныгы мода өткөндү көчүрбөстөн, келечекке эшик ачышы керек.
– Көп жылдар бою дүйнөлүк моданын негизги мыйзам чыгаруучуларынын бири жана эң таасирдүү мода жумалыктарынын катышуучусу болдуңуз. Ушул жылдар аралыгында fashion-индустриясынын философиясы кандай өзгөрдү?
– Мурда мода искусствого жакыныраак болчу, бүгүнкү күндө ал барган сайын керектөө индустриясынын бир бөлүгү болуп баратат. Дүйнө өтө тез жашай баштады. Коллекциялар көз ачып жумганча алмашып, тренддер бир нече айдын ичинде пайда болуп, жок болуп кетет. Бирок чыныгы мода ылдамдыкка жана сатууга гана көз каранды болбошу керек. Ал эмоцияны, ойду жана доордун сезимин калтырышы керек.
– Заманбап тренддерге кандай карайсыз? Адам моданын артынан калбай ээрчиши керекпи?
– Эч качан. Эң чоң ката – тренддер үчүн өз индивидуалдуулугуңду жоготуу. Мода адамга өзүн ачууга жардам бериши керек, баарын бирдей көчүрүп алууга болбойт. Инсандыктан, ички маданияттан жана өзүн-өзү түшүнүүдөн чыныгы стиль башталат.
– Сиз үчүн эмне маанилүүрөөк болгон: трендби же индивидуалдуулукпу?
– Индивидуалдуулук. Тренддер абдан тез өтүп кетет, ал эми жеке өзгөчөлүк калат. Эң кымбат кийимди кийсеңиз болот, бирок адамдын ички мазмуну жок болсо, ал дайыма сезилип турат. Чыныгы көрктүүлүк гардеробдо эмес, мүнөздө, интеллектуалдык деңгээлде жана өзүн жашоодо татыктуу алып жүрүү жөндөмүндө жаралат.
– Бүгүнкү күндө мода жумалыктары барган сайын көбүрөөк шоуга жана катуу маалыматтык себептерге айланып баратат. Моданын өзүнүн тереңдиги жоголуп кетпейби?
– Кээде жоголот. Дүйнө барган сайын эффектти көбүрөөк, а тереңдикти азыраак жакшы көрөт. Чыныгы жогорку мода тынчтыкты, ой жүгүртүүнү жана чеберчиликке болгон урматты талап кылат. Кооз көйнөктүн артында ондогон адамдар, көп жылдык тажрыйба, маданият, тарых жана эбегейсиз эмгек турат. Мода бир гана көңүл ачуу болуп калбашы керек. Ал дагы дүйнөлүк маданияттын бир бөлүгү.
– Моданын чыныгы мыйзамы кантип жаралат?
– Моданын мыйзамын чыгаруучулар жасалма жол менен боло албайт. Жөн гана кооз нерселерди жаратуу жетишсиз. Убакытты, коомду жана адамдардын ички абалын сезүү керек. Чыныгы сүрөтчү ар дайым эртеңки күндү башкалардан эрте угат. Ошондуктан улуу дизайнерлер тарыхта тренддерден улам эмес, өз философиясынан улам калышат.
– Адамдын көп нерсеси бала кезинде калыптанат. Сизге кандай тарбия беришкен жана кийин бүт дүйнө күбө болгон ички тартипке жана ой жүгүртүү масштабына кантип ээ болгонсуз?
– Менин балалыгым италиялык эмигранттардын үй-бүлөсүндө өттү. Италияда, Венециянын жанында, көп балалуу үй-бүлөдө төрөлүп, кийинчерээк ата-энем тынч жашоо жана жумуш издеп Францияга көчүп кетишкен. Биз абдан жөнөкөй жашадык. Атам шарап жасоо менен алектенчү, көп эмгектендик, кичинекей кезимден эле тартип, жоопкерчилик жана эмгекти сыйлоо деген эмне экенин көрдүм.
Мен люкс жок, бирок адамдык баалуулуктар, үй-бүлөгө болгон урмат жана адам өзүнүн үстүнөн тынымсыз иштеши керек деген түшүнүк бар чөйрөдө чоңойдум. Балким, ошондуктан эч качан эмгектен корккон эмесмин жана жеңил ийгиликти күтпөдүм.
Бала кезимде адамдарды, архитектураны, сызыктарды, жашоонун кыймылын көп байкадым. Мени ар дайым форманын эстетикасы, деталдардын кооздугу жана келечектин сезими кызыктырчу. Ошондо эле ичимде айланадагы кадимки дүйнөгө окшобогон жаңы нерсени жаратуу каалоосу пайда болгон.
Ички маданияты жана тарбиясы жок талант адамды талкалашы мүмкүндүгүн эрте түшүндүм. Ошондуктан мен үчүн ар дайым мода жаратуу гана эмес, адамдык кадыр-баркты, интеллигенттүүлүктү жана адамдарга болгон урматты сактоо маанилүү болгон.
– Дүйнө барган сайын сырткы таасирлер менен жашап жатканы сизге да сезилеби?
– Ооба. Бул замандын чоң трагедиясы. Адамдар мазмунун унутуп, кооз кабык жасай башташты. Бирок боштукту кымбат баалуу буюмдар, бренддер же популярдуулук менен жашыруу мүмкүн эмес. Чыныгы сулуулук ар дайым ичтен башталат – акылмандыктан, маданияттан, тарбиядан жана жан дүйнөнүн жарыгынан.
– Ар кандай доорлорду, согуштарды, экономикалык кризистерди башыңыздан өткөрдүңүз. Дүйнөлүк дүрбөлөңдөрдө адам ички туруктуулугун кантип сактай алат?
– Экономикалык кризис ар дайым акчадан эмес, адамдык баалуулуктардын кризисинен башталат. Коом пайда, коркуу жана ач көздүк менен гана жашай баштаганда, адамдар ички таянычын жоготот. Оор мезгилдерде өзгөчө кадыр-баркты, баарлашуу маданиятын жана бири-бирибизди колдоо жөндөмүн сактоо маанилүү. Акча жоголуп кетиши мүмкүн, статус жоголуп кетиши мүмкүн, бирок адамдын ички дүйнөсү ар дайым аны менен калат.
– Бүгүнкү күндө дүйнө технологиялык жактан тездик менен өнүгүп жатат, бирок ошол эле учурда руханий кризис, тарбиянын жоголушу, тереңдик жана ички маданият жөнүндө барган сайын көп айтылууда. Эмне үчүн сиз үчүн адамдын маданияты темасы моданын өзүнөн да маанилүү болгон?
– Анткени маданиятсыз мода боштукка айланат. Адамды кооз кийингенге үйрөтсө болот, бирок ички өнүгүүсүз аны көрктүү кылуу мүмкүн эмес. Көрктүүлүк – бул костюмдун баасы эмес. Бул сүйлөө, угуу, адамдарга мамиле кылуу, коомдо өзүн алып жүрүү манерасы. Чыныгы маданият ар дайым майда-чүйдөсүнө чейин сезилет.
– Бүгүнкү күндө адамдар убакыттын тартыштыгын барган сайын көп айтышууда. Дүйнө ушунчалык ылдамдагандыктан, адам жашоого үлгүрбөй калгандай сезилет. Сиз бул тууралуу эмне деп ойлойсуз?
– Убакыт XXI кылымдын эң чоң байлыгы болуп калды. Адамдар мүнөттөрдү үнөмдөөнү үйрөнүштү, бирок ошол эле учурда убаракерчиликке, тынчсызданууга жана чексиз жарышка өмүрүнүн нечендеген жылдарын коротуп жатышат. Заманбап адам дайыма шашып жүрөт, бирок барган сайын өзүнө: "Мен кайда чуркап баратамын?" деген суроону сейрек берет.
Кээде өз жандүйнөңдү угуу үчүн токтоо керек. Анткени жашоо жолугушуулардын, акчанын же долбоорлордун саны менен эмес, жашаган учурлардын тереңдиги менен өлчөнөт.
– Өкүнүчүңүз барбы?
– Ар бир адамда бар. Бирок жаш өткөн сайын түшүнө баштайсың: каталардын саны эмес, алар сага эмнеге үйрөткөнү маанилүү. Мен эч качан тайманбастыгыма, чыгармачылыгыма жана жаңы нерсени издөөгө өкүнгөн эмесмин. Тескерисинче, кээде жаштыгыңда убакытты, тынчтыкты жана жөнөкөй адамдык учурларды өтө аз баалаганыңа өкүнөсүң.
Жылдар өткөн сайын жашоодогу эң кымбат нерселерди сатып алууга мүмкүн эместигин түшүнөсүң. Бул сүйүү, чын ыкластуу адамдар, ички тынчтык жана өзүң бойдон калуу мүмкүнчүлүгү.
– Сизди улуу Вячеслав Зайцев менен достук байланыштырат. Бүгүн мен анын Le Grand легендарлуу залында юбилейин өткөрүп жатам. Вячеслав Михайловичти адам жана сүрөтчү катары эмнесин өзгөчө баалайсыз?
– Слава Зайцев – укмуштуудай жандүйнөгө жана зор талантка ээ адам. Анда интеллигенттүүлүктүн, ички маданияттын жана чыныгы асылдыктын сейрек кездешүүчү айкалышы бар. Ал эч качан сырткы эффект үчүн мода жараткан эмес. Анын эмгектеринде дайыма тарых, элдин жандүйнөсү жана адамга болгон терең урматтоо сезилип турчу. Мен анын дүйнөлүк таанымалдыкка жана ийгиликке карабастан, чыныгы бойдон калуу жөндөмүн өзгөчө баалайм.
Жогорку мода, искусство жана чоң ийгиликтер дүйнөсүндө суктануу гана эмес, көрө албастык да дайыма болот.
– Адамдардын көрө албастыгына жана кастыгына кантип туруштук берүүнү үйрөндүңүз?
– Көрө албастык дайыма ийгиликтин жанында жашап келген. Бул адам табиятынын бир бөлүгү. Бирок акылман адам бөтөн жамандык менен жашабашы керек. Эгер адам дайыма көрө албастарга кылчактай берсе, анда ал өзүн уга албай калат.
Жылдардын өтүшү менен көрө албастыктан эң жакшы коргонуу – күрөш эмес, ички бийиктик экенин түшүндүм. Адам кадыр-баркын, маданиятын жана адамдарга болгон урмат-сыйын сактаса, башкалардын көрө албастыгы ага бийлик жүргүзө албай калат.
– Бүгүнкү күндө агрессиядан, боштуктан жана ички тынчсыздануудан чарчаган адамзат үчүн чыныгы панацея эмне боло алат деп ойлойсуз?
– Бир гана адамгерчилик. Технологиялар да, акча да, бийлик да адамдын жандүйнөсүнүн жылуулугун, сый-урматын, маданиятын жана сүйүүсүн алмаштыра албайт. Дүйнө сырткы прогрессти өтө узак убакыт бою өнүктүрүп, адамдын ички дүйнөсүнө өтө аз кам көрдү.
Адамдар кайрадан бири-бирин угууга, китеп окууга, жандүйнөсү менен сүйлөшүүгө, улууларды сыйлоого, үй-бүлөнү жана маданиятты сактоого үйрөнүшү керек. Дал ушул руханият жана адамгерчилик келечек коомдун чыныгы панацеясы боло алат.
– Бүгүнкү күндө үй-бүлө институту оор күндөрдү баштан кечирүүдө. Сиздин оюңузча, эмне үчүн адамдар бири-бири менен болгон жакындыгын барган сайын жоготуп жатышат?
– Анткени адамдар мамилеге жандүйнөсүн салбай калышты. Азыркы дүйнө адамды тез эле эмоция алууга көндүрдү, бирок чыныгы жакындык убакытты, чыдамкайлыкты жана ички жетилгендикти талап кылат. Сүйүү – бул жалын эмес. Бул бири-бирине болгон күнүмдүк сый-урматтын маданияты, жаныңдагы адамды уга билүү, колдоо жана сактоо.
– Эмне үчүн бүгүнкү күндө руханий баалуулуктар өзгөчө маанилүү болуп баратат деп ойлойсуз?
– Анткени дүйнө боштуктан чарчады. Адамзат технологияларды жаратууну үйрөндү, бирок ички тең салмактуулугун жоготту. Акча, ийгилик жана популярдуулук, эгерде анын руханий негизи жок болсо, адамды ички боштуктан куткара албайт. Ошондуктан адамдар кайрадан маани, тынчтык, чын ыкластуулук жана чыныгы сезимдерди издей башташты.
– Сиздин оюңузча, сулуулук дүйнөнү сактап кала алабы?
– Эгерде ал сырткы эмес, ички сулуулук болсо гана. Сырткы сулуулук бир азга суктандырат, ички сулуулук түбөлүккө эстен кетпейт. Мен жолуктурган эң сулуу адамдар сырткы келбети гана эмес, маданияты, интеллекти, боорукердиги жана ичиндеги жарыгы менен да айырмаланып турушту.
– Адамдын сулуулугун эмне бузат?
– Көрө албастык, агрессия жана ички боштук. Кээде адам сыртынан сулуу, бирок анын жанында болуу кыйын болуп калат. Ичинде жарыгы жок сулуулук тез эле күчүн жоготот. Адам канчалык жашырууга аракет кылбасын, ар дайым өзүнүн ички абалын чагылдырып турат.
– Сүйүүнү кандай түшүнөсүз?
– Сүйүү – бул ошол адамдын жанында тереңдеп, жакшыра баштаганың. Чыныгы сүйүү кемсинтпейт жана инсанды талкалабайт. Ал адамга ачылууга, ички күчүн жана жашоого болгон каалоосун сезүүгө жардам берет. Сүйүү ар дайым башка адамдын жандүйнөсүн урматтоодон башталат.
– Бүгүн көбү улгаюудан коркушат. Сизчи?
– Жок. Карылык бырыштардан эмес, жашоого болгон кайдыгерликтен башталат. Адам кыялданууга, кызыгууга, жаратууга жана сезүүгө жөндөмдүү болсо, ал жашайт. Эң коркунучтуу карылык адам дүйнөгө таң калуусун токтоткондо келет.
– Сиздин оюңузча, бүгүнкү күндө адамзатка эң керектүү нерсе эмне?
– Адамгерчилик. Дүйнө технологияларды жаратууну үйрөндү, бирок адамдын өзүн жоготуп коюшу мүмкүн. Адамдар боорукердикти, урматтоону жана ички маданиятты барган сайын унутуп баратат. Ал эми жансыз цивилизация өтө кооптуу болуп калат.
– Мен бир күнү сиздин Кыргызстанга келишиңизди кыялданам. Сизди биздин тоолорубуз, маданиятыбыз жана намыскөй элибиз шыктандырат деп ойлойм.
– Кыргызстан жөнүндө көп уккам жана чыныгы сулуулук ар дайым адамдар маданиятын, каада-салттарын жана ички жарыгын сактаган жерде жашайт деп ишенем. Муну сактагыла. Анткени, элди улуу кылган руханият, экономика же технология эмес.
– Урматтуу Пьер, мен сизди бул терең маек үчүн ыраазычылык билдирем, ал менин эсимде түбөлүккө сакталат. Сиздин философияңыз, искусствоңуз, интеллигенттүүлүгүңүз жана дүйнөлүк маданиятка калтырган жарыгыңыз үчүн ыраазычылык билдирем. Сиздин чыгармачылык жана сулуулук дүйнөңүзгө тийүү мен үчүн чоң сыймык болду.
— Рахмат, кымбаттуу Ассоль. Чыныгы искусство адамды сырткы гана эмес, ички дүйнөсүн да сулуу кылышы керек.
Маектешкен Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер,
Чыңгыз Айтматов атындагы Эл аралык Ысык-Көл форумунун вице-президенти Ассоль Молдокматова