Талас Акылбеков: Кыргызстан криптохабга басым жасоодо. 2030-жылга чейин виртуалдык активдер рыногун эмне күтөт
Кыргызстан аймактык криптохабга тездик менен айланууда: трейдинг жана P2P алмашуудан баштап мамлекеттик майнинг фермалары жана санариптик резервдерге чейин. Криптовалюта тармагы боюнча эксперт Талас Акылбеков дүйнөлүк кандай тренддер өлкөдө колдоо таап жатканын, эмне үчүн билим тез кирешеден маанилүү экенин жана блокчейн кантип экономиканы жана шайлоолорду мүмкүн болушунча ачык кыла аларын түшүндүрөт. Эксперттин айтымында, бүгүн рынокко киргендер үчүн чоң мүмкүнчүлүктөр ачылат, ал эми кечиккендер санариптик революцияны колдон чыгарып алуу коркунучунда.
– Дүйнөлүк тенденциялар, мисалы, борбордон ажыратылган каржы (DeFi) же NFT Кыргызстанда кандайча чагылдырылууда?
– DeFi долбоорлору институционалдык катышуучулардын жана адистердин кызыгуусун бир топ күчөтүүдө. Чекене инвесторлор азырынча анча түшүнө бербейт.
NFT, тескерисинче, бара-бара актуалдуулугун жоготуп баратат — бул өткөн жылдардын тренди.
– Кыргыз рыногунда криптовалюталарды жана виртуалдык активдерди жөнгө салуунун эл аралык стандарттарын интеграциялоо пландаштырылып жатабы?
– Биздин мыйзамдар азыр деле жетиштүү түрдө күчтүү. Жакында эле өкмөт Кыргызстанды Борбордук Азиядагы жана КМШдагы виртуалдык активдердин, төлөмдөрдүн жана логистиканын криптохабы катары өнүктүрүү жөнүндө чечим кабыл алды.
Мыйзамдык база буга чейин эле түзүлгөн, балким, убакыттын өтүшү менен жакшыртуулар болот. Көп нерсеге тыюу салынган же жөнгө салуу боюнча дагы деле талашып-тартышып жатышкан кээ бир коңшу өлкөлөрдөн айырмаланып, бизде ырааттуу өнүктүрүү саясаты жүргүзүлүүдө.
– Кыргыз рыногу санариптик активдер чөйрөсүндөгү туруксуздукка жана глобалдык кризистерге канчалык даяр?
– Бизде негизинен трейдинг, P2P жана алмашуу өнүккөн. Туруксуздук анчалык деле таасир этпейт.
Рыноктун цикли бар экенин түшүнүү маанилүү. Ар бир төрт жылда биткоиндин баасы эки-үч эсеге өсүп, андан кийин "криптокыш" башталат. Азыр рынок болжол менен ушундай абалда турат.
Эгер адам активди төмөндөө учурунда сатпаса, анда ал чыгымды каттаган жок. Эгерде төмөндөө учурунда сатып алып, күтсө, бир нече жылдан кийин рынок кайрадан өсүшү мүмкүн.
– Кыргызстандын жакынкы 2–3 жылда өнүгүүсү үчүн виртуалдык активдер рыногунун кайсы багыттарын приоритеттүү деп эсептейсиз?
– Негизги тренд — трансчек аралык эл аралык которуулар: криптовалюта дагы, фиатта да. Кыргызстан бул багытта жылып баратат: криптобанктар жана криптобиржалар түзүлүүдө. Өлкөнүн логистикалык хаб катары өнүгүүсү жарыяланды.
Binance'тин негиздөөчүсү Чанпэн Чжао президенттин кеңешчиси болуп саналат жана анын сунуштары замандын агымынан калбоого жардам берет.
– Мамлекеттик инструменттерди өнүктүрүү пландаштырылуудабы?
– Мага белгилүү болгондой, биткоин жана BNB монетасын сатып алуу менен крипторезерв түзүлүп, мамлекеттик майнинг фермалары курулуп жатат. Өнүгүү жүрүүдө, бирок чоо-жайын мамлекеттик органдардан тактаганыңыз оң.
– Кыргызстандын экономикасында крипторыноктун ролун: инвестиция, төлөм же технологиялык өнүгүү инструменти катары – кандай көрөсүз?
– Биринчиден, бул инвестиция инструменти. Бирок тилекке каршы, карапайым жарандар көбүнчө криптовалюталарды түшүнбөй, тез киреше, тигил же бул монетанын тез өсүшүн убада кылган ар кандай шылуун компанияларга туш болуп калышат. Адамдар рынокту изилдебей туруп, көбүнчө өздөрү түшүнбөгөн, бирок ошол эле учурда тез натыйжаны убада кылгандарга баш-оту менен ишенип алышат.
Хайп же ачык эле шылуун схемаларга адамдар инвестиция салып, акыры акчасын жоготушат. Бул багытта ар бир адам жеке жоопкерчиликтүү болушу керек, биринчи кезекте инвестиция жаатында билим алуу зарыл. Ал эми билим болушу үчүн окуу керек.
Көпчүлүк окууну каалабаганы - көйгөй. Алар жөн гана акча салып, күн сайын бир нерсе алууну же ай сайын кирешеге чыгууну каалашат. Бирок дагы бир жолу кайталайм, көпчүлүк учурда бул алдамчылык схемаларга адамдар ач көздүк жана тез натыйжаларга умтулуунун айынан туш болушат. Тез натыйжалар, албетте, болот, бирок көбүнчө бул хайп-долбоорлор: биринчи болуп инвесторлор акча табышат, ал эми калгандары акчасын жоготот.
Ошондуктан, рынокту изилдеп, сабаттуу инвестициялоо керек, бул үчүн криптоиндустриянын иштөө механизмдерин билүү жана түшүнүү зарыл.
Мындан тышкары, криптовалюталар – бул төлөм куралы дагы. Азыр бул багыт активдүү өнүгүүдө. Айрыкча, Binance биржасы бул багытта жылып, дүйнөдөгү биринчи Deobank Wi-Fi өнүгүүдө, ал эл аралык рынокко, анын ичинде Кыргызстандын рыногуна да чыгып жатат.
Технологиялык өнүгүү жөнүндө сөз кыла турган болсок, блокчейн технологиялары мурда салттуу ыкмалар менен жүргүзүлгөн кагаз иштерин санариптик форматка өткөрүүгө мүмкүндүк берет. Эгерде шайлоолор дагы блокчейнде өткөрүлсө, бул эч кандай алдоосуз, ар бир адам онлайн режиминде добуш берүү процессин көрө ала турган, толугу менен ачык-айкын шайлоо болот. Мен көптөн бери, блокчейн технологиялары пайда болгондон бери эле, эгерде шайлоолор блокчейнге өтсө, бул эң таза шайлоо болот деп айтып келем.
Уинстон Черчилль айткандай, көп добуш алган эмес, аны санаган адам жеңет. Ошондуктан, эгерде бүткүл дүйнө блокчейн технологияларына өтсө, бул экономикада да, саясатта да максималдуу ачыктыкты камсыз кылат. Мындай учурда бурмалоо мүмкүнчүлүгү минимумга чейин кыскарат.
– Жакынкы жылдарда рыноктун жаңы катышуучулары үчүн кандай тобокелдиктерди жана мүмкүнчүлүктөрдү көрөсүз?
– Тобокелдиктер ар дайым бар. Эгер сиз тобокелге салбасаңыз дагы, сиз азыркы абалыңызда же андан да жаман абалда калуу тобокелдигине барасыз. Тобокелдиктер - бул ар кандай инвестициялык процесстин табигый бөлүгү.
Бирок азыр жаңы катышуучулар үчүн мүмкүнчүлүктөр абдан чоң. Криптовалюта чөйрөсү тездик менен өнүгүүдө. Бул мен 2016-жылы бул багыт менен алектенип, криптовалюталар эл аралык финансылык инструменттерге айланат, дүйнө блокчейнге жана санариптик активдерге өтөт деп айткам. Азыр ошол доор келди.
Бүгүн рынокко кирбегендер эртең мүмкүнчүлүктү колдон чыгарганына катуу өкүнүшү мүмкүн. Ошондуктан бүгүнкү күндөгү эң негизгиси – билим, тажрыйба топтоо, бул чөйрөнү үйрөнүү. Бул чоң физикалык күч-аракетти талап кылбаган, бирок олуттуу интеллектуалдык ишти талап кылган мүмкүнчүлүк. Кантип баары иштээрин түшүнүү, тактоо керек.
Процесстерди чындап түшүнгөндөр жана рынокту талдоону үйрөнгөндөр олуттуу акча таба алышат.
Жакынкы жылдарда, болжол менен 2030-жылдарга чейин криптовалюталардын жана блокчейн технологияларынын абдан тез өнүккөнүнө күбө болобуз. Азыр "криптокыш" деп аталган мезгил байкалып жаткандай, рынок төмөндөө абалында, көптөгөн адамдар активдеринин наркынан ажырашты. Бирок иш жүзүндө жоготуулар актив сатылганда гана катталат. Эгерде инвестор сатпастан, тескерисинче, төмөндөө учурунда сатып алса, анда бир нече жылдан кийин рынок олуттуу өсүштү көрсөтүшү мүмкүн.
2030-жылга чейин санариптештирүү, блокчейн технологиялары, криптовалюталар, криптобанктар жана криптобиржалар андан да кеңири жайылат. Бүткүл дүйнө ушул багытта жылып жатат.
Ошондуктан, түшүнүү, үйрөнүү жана талдоо зарыл, ошондо кесиптик жана финансылык планда баары ийгиликтүү болот.