Поляк кинорежиссеру Конрад Невольский: “Кино руханий дегредацияга каршы”
Ассоль Молдокматованын “Дүйнө лидерлери” автордук рубрикасы.
Бүгүн дүйнө маалыматтык ызы-чуунун, ички тынчсыздануунун, жалгыздыктын жана руханий чарчоонун доорун баштан кечирүүдө. Адамдар тез реакция кылышат, бирок терең сезимдерди аз кабыл алышат. Искусство барган сайын көңүл ачууга, а адам чексиз эмоциялар менен образдардын керектөөчүсүнө айланууда. Ошондуктан мага Конрад Невольский менен сүйлөшүү өзгөчө маанилүү болду – ал поляк кинорежиссеру, сценарист жана ойчул, анын тасмаларын үстүртөн көрүүгө мүмкүн эмес. Анын эмгектери жөн гана таасир калтырбастан, ички тынчсызданууну, суроолорду, жымжырттыкты жаратат жана узакка ойго баткырат. Биздин маегибиз кино жөнүндө гана болгон жок. Биз адамзаттын жандүйнөсү, жалгыздык коркунучу, инсандыктын кыйрашы, санариптик доор, социалдык тармактар, адамдын эркиндиги, азыркы коомдун руханий кризиси жана бүгүнкү күндө искусство аркылуу адамдын жандүйнөсүн сактап калууга болобу деген темаларда сүйлөштүк.
– Конрад, сиздин тасмаларыңыз ички оордукту жана терең ойду калтырат. Сиз көрүүчүнү атайылап тынчсыздандыргыңыз келеби?
– Ооба, бирок мен үчүн тынчсыздануу формалдуу эффект да, эмоционалдык провокация да эмес. Тынчсыздануу – бул ойготуу куралы. Менимче, чыныгы искусство адамды тынчтандырып, ага ыңгайлуулук сезимин эле бербеши керек. Кээде анын милдети – адамдын күнөө жана жооп берүүдөн корккон суроолорду жашырган жалган тынчтыктыгын бузуу. Мени сеанстан кийин көрүүчүлөрдүн ичинде калган кино кызыктырат. Тасма экранда аяктаганда, адамдын ичинде башталышы керек. Эгерде көрүүчү бир аз убакыт унчукпай, дароо кадимки жашоого кайта албай турса, демек, тасма абийирге, эске тутумга же адам күнүмдүк жашоодо көңүл бурбаган жандүйнөсүнүн бир бөлүгүнө тийген.
– Эмне үчүн азыркы адам өзү менен жалгыз калуудан ушунчалык коркот?
– Анткени жалгыздыкта театр бүтөт. Адам башкаларды көпкө алдай алат, бирок өзүнүн тынчтыгын алдоо эң кыйын. Ал телефону, ызы-чуусу жана алаксытуулары жок жалгыз калганда, өмүр бою оозун жабууга аракет кылган нерселерди уга баштайт.
Азыркы адам жалгыздыктан коркот, анткени боштукта жашап жатат. Анын ичинде көп учурда руханий үй жок – болгону башкалардын пикирлеринин, коркууларынын, жаракаттарынын жана образдарынын кампасы. Дүйнө адамды тереңдикти эмес, образды курууга ынандырды. Жалгыздык түрмө да, ибадаткана да болушу мүмкүн. Баары адамдын ал жактан өзүн жолуктура алабы же жокпу, ошого жараша.
– Сиздин оюңузча, бүгүнкү күндө адамзаттын рухуна эмне болуп жатат?
– Адамзат рухунун абалы абдан начар. Адамдар иш-аракет кылышат, өндүрүшөт, байланышат, керектешет, бирок көбүнчө чыныгы жашоону көрүшпөйт. Ал иштейт, бирок ал тирүү эмес. Эң чоң трагедиясы, адамзат өзүнүн дегредациясын таануу жөндөмүн жоготуп жатат. Боштукту көңүл ачуу, жалгыздыкты коммуникация, рухий өлүктү ийгилик, коркууну амбиция менен толтургусу келет. Цивилизация технологиялык жактан өркүндөп, ошол эле учурда руханий жактан артка кетет. Мунун баары балким, азыр көз алдыбызда болуп жатат.
– Сиздин тасмаларыңызда адамдын ички кыйроосу көп кездешет. Адамдын караңгы тарабына эмне үчүн кызыгасыз?
- Анткени адамдын караңгы жагы биз кабыл алгыбыз келгенден да реалдуу. Адамдар өздөрү жөнүндө кадыр-барктын, эркиндиктин жана сүйүүнүн тили менен сүйлөшкөндү жакшы көрүшөт, бирок бир аз коркуу, кысым же кемсинтүү пайда болгондо, такыр башка көрүнүш ачыкка чыгат. Мен жамандыкты декорация катары эмес, процесс катары көрөм. Адам көп учурда капыстан кулабайт. Алгач майда-барат адашууларын актайт, анан кайдыгерликке көнүп калат, анан чектен чыгып кеткенин байкабайт. Адамдын караңгы жагы маанилүү, анткени ал ар бирибизде бар.
– Азыркы коом акырындык менен боорукердикке болгон жөндөмүн жоготуп баратат деп айтууга болобу?
– Ооба. Азыркы адам күн сайын ушунчалык көп азапка күбө болгондуктан, ага реакция кылбай баштады. Башканын азабы маалыматтык пейзаждын элементи болуп калды. Бул абдан кооптуу, анткени эмпатия токтоону талап кылат, ал эми азыркы маданият жылдырууга негизделген. Биз башканын драмасын, башканын жалгыздыгын, башканын үмүтсүздүгүн жылдырып өтөбүз. Адам башканын оорусун сезбей калганда, ал нейтралдуу болуп калбайт. Ал бош болуп калат.
– Сиз үчүн режиссер катары эмне коркунучтуураак: ырайымсыздыкпы же кайдыгерликпи?
– Кайдыгерлик. Ырайымсыздык жок дегенде өз жүзүн ачат. Аны таанып, атын атоого болот. Ага каршы көтөрүлсө болот. Кайдыгерлик алда канча кооптуу, анткени ал көп учурда нормалдуу көрүнөт. Дүйнөдөгү эң чоң трагедиялар ырайымсыз адамдардын айынан эле болгон жок. Алар көпчүлүк өзү менен алек болуп, карап, унчукпай, бурулуп кеткендиктен да болгон. Кайдыгерлик – ар кандай жамандыктын тынч өнөктөшү.
– Бүгүнкү күндө адамдар дайыма маалыматтык ызы-чуунун ичинде жашашат. Бул терең сезүү жөндөмүн өлтүрөбү?
– Ооба. Маалыматтык ызы-чуу адамды ичинен майда бөлүктөргө бөлүп салат. Анан ал реакциялардын жыйындысына айланат. Бир нерсе аны бир нече секундга кыжырдантат, бир нерсе бир мүнөткө таасир этет, бирок сейрек учурда терең тажрыйбага айланат. Тереңдик убакытты талап кылат, ал эми азыркы заман дароо натыйжа бербеген убакытты жек көрөт. Адам руханий көлөмүн жогото баштайт.
– Эмне үчүн XXI кылымда адам ушунчалык жалгыз болуп калды?
– Анткени мамилелер коммуникация менен алмаштырылды. Адамдын миңдеген байланышы болушу мүмкүн, бирок ошол эле учурда анын коркуусун, боштугун жана ички оорусун чындап билген эч кимиси жок. Азыркы дүйнө жакындыктын иллюзиясын жаратты, ал кээде ачык жалгыздыктан да оорураак. Адам көрүнүп турат, бирок чындап байкалбайт.
– Азыркы дүйнөнү эмоционалдык жактан оорулуу деп атоого болобу?
– Ооба. Азыркы дүйнө эмоционалдык жактан ашыкча жүктөлгөн жана руханий жактан жетишсиз байытылган. Адамдар тез суктанышат, тез жек көрүшөт, тез унутушат. Бул тереңдиктин ордуна дүүлүктүрүүнү жараткан дүйнө. Адам көп нерсени сезет, бирок ал сезимдерди кандай башкарууну билбейт.
– Сиздин "Симметрия" тасмаңызды көпчүлүк тасма эмес, психологиялык сокку деп аташат. Бул окуя аркылуу эмнени көрсөткүңүз келди?
– "Симметрия" мен үчүн цивилизация деп аталган катмарыбыздын канчалык жука экени тууралуу баян. Коркуу, кысым жана зомбулук пайда болоору замат адам өз абийири менен соодалаша баштайт. Бул тасма бир гана түрмө жөнүндө эмес. Бул адам аман калуу үчүн өзүн жогото баштаган дүйнө жөнүндөгү тасма. Адам аман калабы? – эң коркунучтуу суроо бул эмес. Ал мындай: аман калгандан кийин андан эмне калат?
– Эмне үчүн бүгүнкү күндө кино барган сайын искусство эмес, көңүл ачууга айланууда?
– Анткени көңүл ачуу рынок үчүн коопсуз жана пайдалуу. Искусство суроолорду жаратат, ал эми көңүл ачуу көңүлдү алагды кылат. Кино руханий дымагын жоготкондо, баңгизатка айланат – бир көз ирмемге таасир этет, анан эч нерсе калбайт. Кинонун жандүйнөсү жаратуучу өзүн чындап тобокелге салган жерде жашайт. Эгерде автор терең караса, тасма өтө жөнөкөй каражаттар менен деле жандүйнөгө ээ болушу мүмкүн. Эгер үстүртөн караса – эң кымбат сүрөт да кооз фасад бойдон кала берет. Кино адам жөнүндө суроону токтоткондо жандүйнөсүн жоготот.
– Конрад, Чыңгыз Айтматовдун чыгармачылыгы да абийир, адамдын ички эркиндиги жана коомдун руханий кризиси темаларын көтөргөн. Сизге Айтматовдун философиясы канчалык жакын?
– Айтматов мага адамды абийирден ажыратпаганы үчүн жакын. Анда адам жөн гана окуялардын каарманы эмес, тандоо, эс тутум, коркуу жана ички эркиндиктин алдында турган адеп-ахлактык жандык. Анын чыгармалары бир маданияттын чегинен чыгып, жалпы нерселер – эс тутумду жоготуу, өз жанын сатуу жана адамгерчиликтин кыйрашы жөнүндө айтылат. Мен үчүн искусство да адамдын алдына суроо коюлган жерден башталат: сен жандүйнөңдү сактайсыңбы?
– Эгер сизге Айтматовдун бир чыгармасын экрандаштыруу сунушталса, эмнени тандайт элеңиз?
– «Кылым карытар бир күн». Биринчи кезекте маңкурттун образынан улам — эс тутумунан, иденттүүлүгүнөн жана ички эркиндигинен ажыраган адам. Менимче, бул руханий кулчулуктун эң коркунучтуу символдорунун бири. Ал эми бүгүнкү күндө маңкурт темасы мурдагыдан да актуалдуу угулат. Азыр адамды эс тутумунан ажыратуу үчүн физикалык жактан кыйноонун кереги жок. Аны ызы-чууга чөмүлтүп, салттан ажыратып, абийирин көпчүлүктүн пикирине, ал эми руханий тереңдигин чексиз маалымат агымына алмаштыруу жетиштүү.
– Бүгүнкү күндө искусство аркылуу адамдын жандүйнөсүн сактап калууга дагы деле мүмкүнбү?
– Аракет кылса болот. Искусство массаны сактап калууга жөндөмдүү экенине ишенбейм. Дүйнө өтө тез, ызы-чуулуу жана чачыранды болуп кетти. Бирок искусство дагы деле болсо айрым адамды сактап кала алат – анын ички өлүм алдында токтотуп, ага системанын функциясы, колдонуучусу же керектөөчүсү гана эмес экенин эскертет. Мен искусство аркылуу дүйнөнү оңой эле сактап калууга ишенбейм. Бирок чыныгы искусство чөгүп бараткан адамга жөнөтүлгөн акыркы сигнал болушу мүмкүн деп ишенем. Бул сигнал бар болсо, анда баарын эле жогото элекпиз.
– Конрад, бул терең, философиялык жана абдан чынчыл маегиңиз үчүн ырахмат. Сиздин ойлоруңуз жөн гана режиссёрдун ой жүгүртүүсү эмес, адамдын жандүйнөсү, абийири, эс тутуму жана адамзаттын келечеги жөнүндөгү олуттуу сөз.
Сизге жаңы күчтүү тасмаларды, ички эркиндикти, чыгармачылык тайманбастыкты жана бүгүнкү күндө барган сайын сейрек болуп бараткан тереңдикти сактап калууну каалайм. Сиздин киноңуз тынчсыздандырууну, ойготууну жана адамдарды өздөрүнөн качпоого мажбурлоону уланта берсин.
– Рахмат. Мен үчүн эң маанилүүсү – искусстводон кийин адам жок дегенде бир көз ирмемге ички дүйнөсү менен жандуу болуп калышы. Эгерде ушундай болсо, анда искусствонун дагы деле мааниси бар.
Маектешкен Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери,
Элдик дипломатия боюнча эл аралык ассоциациясынын вице-президенти,
Чыңгыз Айтматов атындагы Эл аралык Ысык-Көл форумунун вице-президенти,
ASSOL кайрымдуулук фондунун президенти Ассоль Молдокматова