Профессор Илькин Гулусой: «Эс тутумун жоготкон коомду башкаруу оңой»
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген маданият ишмер, Ч.Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун жана Элдик дипломатиянын эл аралык шериктештигинин вице-президенти Ассоль Молдокматованын "Дүйнө лидерлери" автордук рубрикасы
Тил улуттук аң-сезимди калыптандырат, муундардын эс тутумун сактап, элдин маданий кодун өткөрүп берет. Анда тарых, салт-санаа, адеп-ахлак баалуулуктары жана дүйнөнү өзгөчө кабыл алуу жатат. Эне тилин жоготуу адамдын өз тамыры менен байланышын акырындык менен алсыздатып, элди жеке өзгөчөлүгүнүн пайдубалынан ажыратат.
Бүгүн менин маектешим – Түркия Республикасынын Кавказ университетинин заманбап түрк тилдери жана адабияттары кафедрасынын башчысы, түрк тилдеринин тарыхын, өнүгүшүн жана өз ара байланыштарын изилдеген окумуштуу, профессор Илкин Гулусой. Ал жыйырма жылдан ашуун илимий жана окутуучулук ишмердүүлүк менен алектенип, түрк элдеринин жалпы маданий мурасын изилдеп, жаңы муундагы окумуштууларды тарбиялап келет.
Маекте биз тилди элдин жамааттык эс-тутуму катары, түрк дүйнөсүнүн руханий биримдиги, Чыңгыз Айтматовдун мурасы, коомдук манкуртташуу коркунучу, жасалма интеллекттин мүмкүнчүлүктөрү жана заманбап илимдин жоопкерчилиги тууралуу сүйлөштүк. Бул – улуттук өзгөчөлүктү сактап калуу, дүйнөдөн обочолонбостон, түрк биримдиги идеясын реалдуу маданий жана илимий кызматташтыкка айландыруу тууралуу терең баарлашуу.
— Профессор, тил - элдин жан дүйнөсү деп коюшат. Эгер тил бир күнү жоголчу болсо, анда анын алдында эмне жоголот: сөздөр, эс тутумбу же цивилизациянын өзүбү?
— Тил улуттук өзгөчөлүктүн жана маданияттын эң маанилүү алып жүрүүчүсү. Анда элдин тарыхый жолу, маданий өнүгүү деңгээли жана баалуулуктар системасы чагылдырылат. Тил жоголгондо, сөздөр гана жоголбойт. Аны менен бирге дүйнөнү өзгөчө кабыл алуу, тарыхый тажрыйба, дүйнө тааным, ишенимдер, сезимдер жана элдин жамааттык эс тутуму акырындык менен жоголот. Ошондуктан тилдин жоголушу бүтүндөй бир цивилизациянын үнү акырындык менен басаңдап баштаганын билдирет. Өз тилинен айрылган эл убакыттын өтүшү менен улуттук өзгөчөлүгүн жана жашоосунун негизин жоготуу коркунучуна дуушар болот. Азербайжан элинин жалпы улуттук лидери Гейдар Алиев: "Элди жер бетинен изин жазбай өчүрүү үчүн, ага тилин, маданиятын жана тарыхын бербей коюу жетиштүү", - деп айтканы бекеринен эмес.
— Азыркы учурда көптөгөн жаштар өз эне тилинде сүйлөшөт, бирок чет элдик маданий образдарды ойлонушат. Бул чет элдик сөздөрдү жөн эле кабыл алуудан канчалык кооптуу?
— Тилдер тарыхында бою бири-бири менен тынымсыз өз ара аракеттенишип, сөздөрдү алмашып турушкан. Түпкү лексикадан гана турган тилди табуу дээрлик мүмкүн эмес. Түрк тилдери да араб, перс, орус жана башка тилдерден көптөгөн сөздөрдү сиңирген. Көптөгөн кабыл алынган сөздөр тилдик системага ушунчалык жарашыктуу кирип кеткендиктен, бүгүнкү күндө алар анын табигый бөлүгү катары кабыл алынат.
Ал эми жаш муун өз маданий баалуулуктарынан алыстап, чет элдик категориялар менен гана ойлоно баштаганда, таптакыр башка кырдаал жаралат. Мындай учурда бул жөн гана тил жөнүндө эмес, маданий өзгөчөлүктү сактоо жөнүндө сөз болот. Башка маданияттар менен таанышуу, албетте, байытат.
— Сиз заманбап түрк тилдерин жана диалектилерин изилдөөгө өмүрүңүздү арнадыңыз. Түрк дүйнөсүнүн биримдиги жөнүндөгү түшүнүгүңүздү кайсы ачылыш эң көп өзгөрттү?
— Түрк элдеринин ар кайсы аймактарда жашаган тилдерин жана маданияттарын изилдеп жатып, алардын ортосунда дагы эле жалпы ой жүгүртүү моделдери сакталып калганына дайыма ынанабыз. Бул өзгөчө элдерди бөлгөн миңдеген километрге карабастан, бирдей түшүнүктөрдү жана сезимдерди билдирген сөздөрдүн, туруктуу сөз айкаштарынын, макалдардын жана фольклордук мотивдердин окшоштугунда айкын көрүнөт. Мисалы, азербайжан тили огуз тобуна, ал эми кыргыз тили кыпчак тобуна кирет, бирок экөө тең жалпы келип чыккан көптөгөн сөздөрдү, ойду билдирүүнүн окшош жолдорун жана жакын маданий элементтерди сактап калышкан. Мунун баары мени түрк дүйнөсүнүн биримдиги – тарыхый же саясий идея гана эмес, тилде, адабиятта, маданиятта жана жамааттык эс тутумда сакталып калган тирүү чындык экенине ынандырат. Жалпы тилдик элементтер, маданий баалуулуктар, фольклор, ишенимдер системасы жана тарыхый эс-тутум бирдиктүү түрк мейкиндигине таандык сезимди бекемдейт.
— Кээде түрк элдеринин ортосундагы айырмачылыктар бизди бириктирген нерселерден көбүрөөк баса белгиленет. Биздин биримдигибиздин пайдубалын чындыгында эмне түзөт?
— Түрк элдеринин ортосундагы айырмачылыктар табигый нерсе. Алар көп кылымдык тарыхый өнүгүүнүн натыйжасында калыптанган жана өздөрү биздин жалпы маданий байлыгыбыздын бир бөлүгү болуп саналат. Бирок биримдиктин пайдубалын жалпы тилдик тамырлар, тарыхый эс тутум, салттар, фольклор, адабий мурас жана дүйнө таанымдын жакындыгы түзөт. Бүгүнкү күндө жалпы түрк алфавитин түзүү өзгөчө мааниге ээ болууда. Бул тарых бою саясий жана маданий тоскоолдуктар менен бөлүүгө аракет кылып, сезимди алсыраткан элдерди жаңыдан жакындатуу жолундагы маанилүү кадам болуп саналат. Бул тарыхта бир нече жолу саясий жана маданий тоскоолдуктар аркылуу бөлүүгө, бирдиктүү түрк дүйнөсүнө таандык сезимди алсыратууга аракет кылынган элдердин жаңы жакындашуусуна карай маанилүү кадам. Мындай демилге алфавиттик жакындашууга гана эмес, маданий диалогдун, өз ара түшүнүшүүнүн жана жалпы инсандыкты аңдоонун өнүгүшүнө да өбөлгө болот.
— Тууган тилдерди жөн гана баарлашуу каражаты дебей, элдердин тагдырын кылымдар бою бириктирген көпүрө деп айтсак болобу?
— Албетте. Түрк элдеринин терең тарыхы байыркы замандан башталат. VII-VIII кылымдардагы Орхон-Енисей жазууларында кездешкен көптөгөн сөздөр жана сөз айкаштары азыркыга чейин ар кандай түрк элдеринин адабий тилдеринде жана диалектилеринде сакталып келет. Бул эстеликтер жалпы тилдик, тарыхый жана маданий мурастын эң маанилүү далилдеринен болуп саналат. Ушуну эле "Кёроглу" эпосу жана "Деде Коркут" жомоктору сыяктуу чыгармаларга да тиешелүү деп айтсак болот. Алар анатолиялык түрктөрдүн, азербайжандардын, түркмөндөрдүн, өзбектердин, казактардын, каракалпактардын жана башка элдердин жалпы маданий эс тутумун чагылдырат. Ошондуктан, тууган тилдердин ар бир өз ара байланышы сөздөрдү гана эмес, тарыхый эстутумду, маданиятты жана элдердин тагдырын бириктирген өзүнчө бир көпүрө болуп калат.
— Азыркы учурда котормолордо жасалма интеллект барган сайын активдүү колдонулуп жатат. Машина тилдин жандуу рухун, интонациясын, маданий кодун жана философиясын сактап кала алабы?
— Жасалма интеллект котормочулар үчүн чоң мүмкүнчүлүктөрдү ачат. Бирок ар бир тилдин өзүнүн руху, тарыхый эс тутуму, маданий коддору, образдык системасы жана дүйнөнү түшүнүүдөгү өзгөчө жолу бар. Ошондуктан, азырынча эч бир машина тилдин бардык байлыгын толук бере албайт. Жасалма интеллект сөздөрдүн маанисин жетиштүү деңгээлде аныктап, көп учурда грамматикалык эрежелерди туура сактайт. Бирок ал сөздүн эмоционалдык өңүн, интонациясын, маданий ассоциацияларын жана жандуу жаңырышын берүүдө дагы эле кыйналат. Мындан тышкары, тил адабий ченем менен эле чектелбейт. Анын ажырагыс бөлүгү болуп диалектилер, элдик кеп, аймактык айтылыш өзгөчөлүктөрү жана коомдо жашоодон жаралып жаткан жаңы сөз айкаштары саналат. Айрыкча бул маданий тажрыйба жана адамдын интерпретацияга жөндөмү чечүүчү роль ойногон көркөм адабиятты, поэзияны, макалдарды жана фразеологизмдерди которууда байкалат.
— Түрк тилдеринде ички маанисин жоготпостон которуу мүмкүн болбогон сөздөр кайсылар?
— Түрк тилдеринде башка тилдердин каражаттары менен толук жеткирүү мүмкүн болбогон көптөгөн сөздөр жана сөз айкаштары бар. Алардын көбүнө сөздүктөн котормосун табууга болот, бирок тарыхый, руханий жана эмоционалдык ассоциациялардын толук спектрин камтый албайт. Бул өзгөчө фразеологизмдерге жана макал-лакаптарга тиешелүү. Алардын мааниси түз маани менен чектелбейт. Алар элдин маданий тажрыйбасын, дүйнө таанымынын жана жашоо образынын өзгөчөлүктөрүн алып жүрөт. Ошондуктан которууда ички мазмундун бир бөлүгү сөзсүз жоголот.
— Эмне үчүн тилдин сакталышында окуу китептери менен сөздүктөргө караганда адабият көбүнчө мыкты сактоочу болуп калат?
— Адабият тилдик нормаларды сактап гана тим болбостон, сөздүн көркөм жана туюндуруучу мүмкүнчүлүктөрүн да ачат. Тилдин чыныгы күчү сөз поэтикалык образдын, романдын же аңгеменин бир бөлүгүнө айланып, адамдын сезимдери жана толкундануулары менен бириккенде көрүнөт. Ошондуктан жазуучулар жана акындар ар дайым тилдин эң ишенимдүү сактоочуларынан болуп келген жана болуп келет.
— Чыңгыз Айтматов адам эс тутумдан башталат деген. Тилди элдин жамааттык эс тутуму десек болобу?
— Албетте. Элдин жамааттык эс тутумун дал ушул тил сактайт. Анын аркылуу муундан-муунга тарыхый окуялар, макал-лакаптар, эпостор, кошоктор, элдик ырлар, оозеки эл чыгармачылыгынын башка элементтери жана күнүмдүк сүйлөшүү формалары өткөрүлүп турат. Адам өзүнүн өткөн тарыхын унутушу мүмкүн, бирок тилде кылымдар бою топтолгон маанилер жашай берет. Бул жагынан тил жөн гана баарлашуу каражаты эмес, элдин тарыхый эс тутумун сактаган жана өткөндү азыркы менен байланыштырган тирүү архив болуп саналат.
— Чыңгыз Айтматовдун чыгармачылыгы түрк дүйнөсүн кабыл алууга канчалык таасир эткен? Жазуучунун кайсы идеялары бүгүнкү күндө өзгөчө актуалдуу болуп жатат?
— Чыңгыз Айтматов – түрк цивилизациясынын руханий жана маданий байлыгын дүйнөгө ачкан улуу жазуучулардын бири. Анын чыгармаларынын окуялары көбүнчө кыргыз талааларында орун алып, түрк элдеринин жашоосу менен байланыштуу болгону менен, көтөргөн проблемалары жалпы адамзаттык мааниге ээ. Айтматовдун тарыхый эс тутумдун жоголушу, адамдын өз тамырынан ажырашы, адам менен жаратылыштын ортосундагы гармониянын бузулушу, согуштардын кыйратуучу кесепеттери жана адеп-аклак жоопкерчилиги жөнүндөгү ойлору актуалдуулугун жоготкон эмес. Тескерисинче, азыркы дүйнөдө бул суроолордун көбү анын чыгармалары жазылган мезгилдегиден да курч угулат.
— Айтматовдун чыгармаларында өзүнүн тамыры жөнүндөгү эс тутумун жоготкон адам менен эмне болору тууралуу маселе көп козголот. Азыркы учурда ушундай эле процесс бүтүндөй коомдордун масштабында болуп жаткан жокпу?
— Азыр коомдук манкуртташуу жөнүндө да сөз кылсак болот. Адамдар өзүнүн өткөн тарыхы, эне тили жана маданий баалуулуктары менен байланышын жоготкондо, аларды башкаруу алда канча жеңил болуп калат. Өз тарыхын билбеген же аны ойдон чыгарылган түшүнүктөр менен алмаштырган коом сөзсүз түрдө өзүн башкалардын интерпретациясы аркылуу кабыл ала баштайт. Убакыттын өтүшү менен бул руханий алсызданууга жана инсандыктын жоголушуна алып келет. Ошондуктан Айтматовдогу манкурттун образы – жөн гана адабий символ эмес, азыркы доордун көптөгөн процесстерин түшүнүүгө мүмкүндүк берген терең философиялык концепция.
— Студенттер менен көп жылдан бери иштеп келесиз. Жаңы муундагы жаштарды кандай көрөсүз? Алар эмнеге ээ болушту, эмнени жоготуп алуу коркунучу бар?
— Мен университетте жыйырма үч жылдан бери сабак берип келе жатам жана студенттердин муундарынын өзгөрүшүнө күбө болдум. Азыркы жаштар маалыматты тез алууну, санариптик технологияларды натыйжалуу пайдаланууну жана дүйнөдөгү окуяларды кылдаттык менен байкоону билишет. Бул мурунку муундарда болбогон чоң артыкчылык. Бирок маалыматтын тез агымынын терс жагы да бар. Маалыматты тез кабыл алуу адаты көбүнчө терең ой жүгүртүү, кылдат окуу жана бир теманын үстүндө узак иштөө жөндөмүн алсыратат. Технологиялардын аркасында жаштар бүт дүйнөнү ачып жатышат, бирок ошол эле учурда ички токтоолугун жоготуп, акырындык менен өз маданий тамырларынан алыстап кетүү коркунучу бар.
— Жогорку билим деңгээли руханий маданиятсыз боло алабы?
— Жогорку кесиптик квалификация чыныгы билимдүүлүктү билдирбейт. Мыкты адис болууга болот, бирок адилеттүүлүк, боорукердик, жоопкерчилик жана абийир болбосо, билим ар дайым эле адамдардын пайдасына кызмат кылбайт. Чыныгы билим кесипти берүү менен гана чектелбестен, инсанды калыптандырып, адеп-ахлак багыттарын жана ой жүгүртүү маданиятын өнүктүрүшү керек. Руханий негизи жок билим толук эмес болуп калат жана айрым учурларда коркунучтуу да болушу мүмкүн.
— Көпчүлүк XXI кылымды технология доору деп эсептейт. Ал эми сиздин оюңузча, биздин замандын башкы интеллектуалдык чакырыгы эмнеде?
— XXI кылымдын башкы интеллектуалдык көйгөйү маалыматка жетүү эмес, чындыкты жалгандан айырмалоо жөндөмүндө. Маалыматка жетүү канчалык жеңилдесе, ишенимсиз маалыматтар ошончолук тез жайылат. Ошондуктан бүгүнкү күндө сынчыл ой жүгүртүү, булактарды текшерүү жөндөмү жана адеп-ахлак жоопкерчилиги өзгөчө бааланат. Жасалма интеллект доорунда муну эстен чыгарбоо абдан маанилүү. Санариптик технологиялар аркылуу алынган ар кандай маалыматка, аны текшербей жана ойлонбой туруп, толук ишенүү адамдын өз алдынча ой жүгүртүү жөндөмүн акырындык менен алсыздандырышы мүмкүн.
— Тил сиздин өмүрүңүздүн иши болоруна качан толук ишендиңиз? Бул тандоону аныктаган адам же окуя болгонбу?
— Тилге жана адабиятка болгон кызыгуум жаш кезимде эле пайда болгон. Акырындык менен адабий чыгармалар жөн гана көркөм тексттер эмес экенин түшүндүм. Аларда элдин тарыхы, дүйнө таанымы, руханий тажрыйбасы жана маданияты чагылдырылат. Ошондо мен тил мен үчүн жөн гана кесип эмес, өмүрүмдү арнай турган ишим болорун түшүндүм. Мектепте окуп жүргөндө азербайжан тилинин тарыхый грамматикасы жана синтаксиси боюнча университеттик окуу китептерин сатып алчумун. Ошондо мен бир нече жылдан кийин дал ушул китептер менин илимий тагдырымдын бир бөлүгү болорун ойлогон эмесмин. Университетти аяктагандан кийин доктордук диссертациямды тарыхый грамматикага арнадым.
Кесиптик жактан калыптануумда университеттик окутуучулардын ролу зор болду. Профессорлор Тофик Гаджиев, Низами Джафаров, Вагиф Султанлы, Газенфер Казымов жана доцент Ариф Эмрахоглу мен үчүн чыныгы насаатчы болуп, илимий жолумду аныктоого жардам беришти. Убакыттын өтүшү менен тил мен үчүн бир гана изилдөөнүн предмети эмес, жашоонун маңызын аныктаган маанилүү илимий жана маданий жоопкерчилик экенин түшүндүм.
— Эмне үчүн түркология? Жашооңуздун ондогон жылдарын арнооңузга эмне өбөлгө болду?
— Мени ар дайым түрк дүйнөсүнүн эбегейсиз географиялык масштабы жана анын тилдеринин, маданиятынын, адабиятынын жана фольклорунун укмуштуудай жалпылыгы таң калтырган. Ар бир түрк тилинде, ар бир эпосто жана адабий чыгармада биздин жалпы тарыхый мурасыбыздын жаңы жактары ачылат. Бул маданий байлык ушунчалык көп кырдуу жана терең болгондуктан, аны өмүр бою толук түшүнүү мүмкүн эмес. Ошондуктан түркология мен үчүн жөн гана илимий дисциплина эмес, жалпы руханий жана маданий дүйнөнү түшүнүүгө, сактап калууга жана келечек муундарга өткөрүп берүүгө мүмкүнчүлүк болуп калды.
— Башкы устатыңыз ким болгон? Устаттарыңыздан алган эң баалуу мурас деп эмнени эсептейсиз?
— Илим жолумда көптөгөн көрүнүктүү окумуштуулардан сабак алуу бактысына ээ болдум. Алардын ар бири менин кесиптик калыптануусума из калтырып, илимге жаңы көз караш менен кароону, анын методдорун түшүнүүнү жана изилдөө ишин сыйлоону үйрөттү. Устаттарымдан илимди сыйлоону, сабырдуу жана чынчыл эмгектенүү адатын, булактарга берилгендикти жана чыныгы окумуштуу өмүр бою окуй берет деген ишенимди алдым. Бүгүнкү күндө мен бул баалуулуктарды студенттериме өткөрүп берүүгө аракет кылам.
— Тандап алган жолуңуздан күмөн санаган учурлар болду беле? Бул жолдон баш тартпоого эмне жардам берди?
— Илимге арналган ар бир адам сыяктуу мен да бир нече жолу кыйынчылыктарга жана шектенүүлөргө туш болдум. Тез натыйжалардын жоктугу, изилдөөлөр үчүн чектелген мүмкүнчүлүктөр же айланаңдагылардын түшүнбөгөнү ар кимди чарчатышы мүмкүн. Бирок мен илим учурдагы ийгилик үчүн эмес экенин эч качан унуткан эмесмин. Анын чыныгы максаты – адамдарга жана келечек муундарга кызмат кыла турган билимди калтыруу. Ушул ой, өз ишиме болгон сүйүү, эмгекчилдик жана илим алдындагы жоопкерчилик мага алдыга жылуума жардам берди.
— Эгер кайрадан жыйырма жашка келсеңиз, ушул эле жолду тандамак белеңиз?
— Мен эч күмөнсүз эле түрк дүйнөсүнө кызмат кылуу жолун кайрадан тандамакмын. Адам үчүн чын дилинен сүйгөн жана өзүнүн чакырыгы деп эсептеген иши менен алектенүү - чоң бакыт. Бирок бүгүнкү тажрыйбам менен, кээ бир нерселерди бир топ эрте баштамакмын. Биринчиден, чет тилдерге, дисциплиналар аралык изилдөөлөрдү өнүктүрүүгө жана заманбап технологиялардын мүмкүнчүлүктөрүн өздөштүрүүгө көбүрөөк көңүл бурдум. Мунун баары түрк таануу жаатындагы изилдөөлөрдү дагы натыйжалуу өнүктүрүүгө мүмкүндүк бермек.
— Илимий тагдырыңызда эң кыйыны эмне болду: убакыттын жетишсиздиги, айланадагылардын түшүнбөгөндүгү, идеялар үчүн күрөш же илим алдындагы жоопкерчилик?
— Илим жолунун ар кайсы этаптарында адам бул сыноолордун баарына туш болушу керек. Кээде убакыт жетишпейт, кээде дээрлик жалгыз иштөөгө туура келет, ал эми кээде түшүнүү жана колдоо жетишпейт. Бирок бул жагдайлардын эч бири башталган ишти таштоого себеп болбошу керек. Эгер адам өзүнүн максатын так түшүнүп, ага ырааттуу умтулса, ал сөзсүз натыйжага жетет. Ошол эле учурда, илим жана келечек муундар алдындагы жоопкерчилик ар кандай кыйынчылыктардан алда канча маанилүү. Ар бир олуттуу изилдөө, ар бир чынчыл айтылган ой жана тарбияланган ар бир окуучу илимий дүйнөдө гана эмес, коомдо да узак мөөнөттүү из калтырат. Ошондуктан, ак ниеттүүлүк, калыстык, чынчылдык жана чындыкка урмат илимий ишмердүүлүктүн өзгөрүлбөс принциптери бойдон калышы керек.
— Илимий көз караштарыңызды гана эмес, адам катары сизди да өзгөрткөн кайсы ачылыштар болду?
— Түрк элдеринин тилдерин, адабиятын жана маданиятын канчалык терең изилдеген сайын, сырткы ар түрдүүлүктүн артында укмуштуудай ички биримдик жатканын ошончолук айкын түшүндүм. Түрк дүйнөсүнүн ар кайсы бурчтарында жашаган адамдардын жалпы тамырдан чыккан сөздөр менен окшош ойлорду жана сезимдерди билдириши мени тарыхты гана эмес, адам маданиятынын табиятын да жаңыча кароого мажбурлады.
Эч бир маданият толук изоляцияда өнүкпөйт деген түшүнүк да маанилүү ачылыш болду. Миңдеген жылдар бою маданияттар өз ара аракеттенишип, бири-бирин байытып, ошол эле учурда өзүнчөлүгүн сактап калышат. Бул мага дүйнөгө кеңири, бүтүн жана ачык көз карашты калыптандырууга жардам берди.
— Ишмердүүлүгүңүздө көптөгөн окуучуларды тарбияладыңыз. Кайсы убакта алдыңызда жөн гана студент эмес, келечек окумуштуу турганын түшүнөсүз?
— Мындай учур студент өз алдынча ойлонуп, алган билимин өз изилдөөлөрүндө колдоно баштаганда келет. Ал жөн гана белгилүү идеяларды кайталабай, туура ыкмаларды тандап, материалды сынчыл талдап, өз оюн далилдүү коргой алат. Бирок илимий калыптануу билим менен гана аныкталбайт. Тырышчаактык, сабырдуулук, чынчылдык, жоопкерчилик жана ички тартип да аз эмес. Студент баа же диплом үчүн эмес, көйгөйдү түшүнүү жана жаңы нерсени ачуу үчүн чынчыл умтулуу менен изилдөө жүргүзгөндө, мен алдымда келечек окумуштуу турганын түшүнөм.
— Адамда билим деңгээлине, жашына жана статусуна карабастан, кайсы сапатты эң жогору баалайсыз?
— Биринчи кезекте мен чынчылдыкка, ачык-айрымдуулукка жана абийири менен жашоо жөндөмүнө баа берем. Билимди алууга болот, тажрыйба жылдар менен келет, бирок адамдын инсандыгын дал ушул адеп-ахлактык сапаттар аныктайт. Билим жана жогорку коомдук орун жеке пайда үчүн эмес, коом үчүн кызмат кылышы керек деп ишенем. Эгер адам адеп-ахлактык багыттарынан ажыраса, анын билими жана бийлиги пайда алып келбестен, олуттуу зыян келтириши мүмкүн. Ошондуктан, адамгерчилик ар дайым ар кандай жетишкендиктерден артык.
— Жашоодо кайсы баалуулук сиз үчүн эч качан компромисс предметине айланган эмес?
— Өмүр бою илимий чынчылдыкка, адилеттүүлүккө жана чындыкка урматтоого ыктадым. Окумуштуу кесиптештеринин алдында гана эмес, биринчи кезекте өз абийири алдында чынчыл болууга милдеттүү. Кээде адам кызматтан, мүмкүнчүлүктөн же материалдык артыкчылыктардан айрылышы мүмкүн. Бирок өз принциптеринен тайбаса, ал эң негизгисин – өзүн сактап калат. Ошондуктан мен чындыкты убактылуу пайда үчүн эч убакта курмандыкка чалган жокмун.
— Жаш кезиңизде дүйнө таанымыңызды өзгөрткөн китеп болгонбу?
— Жаш кезимде окуган көптөгөн китептер дүйнө таанымымды калыптандырууда чоң роль ойногон. Айрыкча түрк дүйнөсүнүн тарыхына, адабиятына жана руханий баалуулуктарына арналган чыгармалар терең таасир калтырган. Чыңгыз Айтматовдун, Абай Кунанбаевдин, Яшар Кемалдын, Нихал Атсыздын, Бахтияр Вагабзаденин, Юсуф Везир Чеменземинлинин, Фарман Керимзаденин жана Исмаил Шихинин чыгармалары адамдын тарыхый эс тутуму, улуттук өзгөчөлүгү, коом жана адеп-ахлактуулук жоопкерчилиги менен болгон байланышын тереңирээк түшүнүүгө жардам берди.
Ошол эле учурда адамдын дүйнө таанымы бир китептин таасири менен калыптанып кетиши сейрек кездешет. Ал акырындык менен, көп жылдык окуу, ой жүгүртүү жана адам өмүрүнүн ар кайсы баскычтарында алган руханий тажрыйбанын аркасында түзүлөт.
— Бүгүнкү күндө түрк дүйнөсүнүн университеттеринин жалпы милдети эмне болушу керек: адистерди даярдоо же инсандарды тарбиялоо?
— Университеттер бул эки милдетти тең бир учурда аткарышы керек. Алардын миссиясы жогорку квалификациялуу адистерди даярдоо менен гана чектелбестен, өз маданиятын билген, өз элинин салттарын сыйлаган жана башка маданияттарды түшүнүүгө ачык болгон ойчул, жоопкерчиликтүү адамдарды тарбиялоо болуп саналат. Кесиптик билимдер күчтүү мүнөзгө, жоопкерчилик сезимине жана жогорку адеп-ахлак принциптерине таянганда гана чыныгы баалуулукка ээ болот. Ошондуктан кесиптик компетенттүүлүк жана инсандык өнүгүү кол кармашып жүрүшү керек.
— Тарыхта дүйнө картасынан жоголуп кеткен көптөгөн улуу цивилизациялар болгон. Маданияттын кылымдар бою жашап калышына эмне жардам берет?
— Ар кандай маданияттын узак жашоосунун башкы кепилдиги – анын өзүн жаңы муундарга өткөрүп берүү жөндөмдүүлүгү. Ушул тил, адабият, фольклор, үй-бүлө, билим берүү, искусство жана жамааттык эс тутум ушундай уланууну камсыз кылат. Бирок маданият өткөндү кайталоо менен гана жашай албайт. Жашоо күчүн сактап калышы үчүн ал мезгилдердин чакырыктарына жооп берүүнү, жаңыланууну жана өнүгүүнү билиши керек, бирок тамырынан ажырабай туруп. Ушундай маданият гана кылымдар бою жашай алат.
— Эгер бүгүн сиз түрк дүйнөсүнүн бардык элдерине бир гана кайрылуу жасай алсаңыз, ал кандай болмок?
— Баарынан мурда, мен түрк элдерин бири-бириңерди жакшыраак таанып-билүүгө, жалпы мурасты кылдаттык менен сактап калууга, ошол эле учурда ортобуздагы маданий ар түрдүүлүктү урматтоого чакырат элем. Түрк дүйнөсүнүн күчү бирдейликте эмес, жалпы тарыхый тамырдан кубат алган салттардын байлыгында. Биздин биримдигибиз кооз идея же ураан бойдон калбашы керек. Ал билим берүү, илим, маданият, адабият жана экономика чөйрөлөрүндөгү конкреттүү кызматташтык аркылуу ишке ашышы зарыл. Биз өткөндөн сабак алып, мурунку каталарды кайталабай, өз ара ишеним, урмат жана биргелешкен иштин негизинде келечекти курууга тийишпиз. Туран идеясы да жөн гана символ бойдон калбашы керек. Маданий жакындашуу, гуманитардык байланыштарды өнүктүрүү жана түрк мамлекеттеринин ортосундагы кызматташтык институттарын бекемдөө аркылуу ал реалдуу мазмунга ээ боло алат.
— Акыркы суроо. Жүз жылдан кийин биздин муун жөнүндө сөз болгондо, урпактар эмнебиз үчүн бизди ыраазычылык менен эстешсе болот, ал эми кайсы кылганыбызды сындоо адилеттүү болушу мүмкүн?
— Келечек муундар бизди илим жана технологиянын горизонтторун кеңейткен, элдердин ортосундагы баарлашуу үчүн дүйнөнү ачык кылган, маданий мурасты сактап калууга жана аны санарип доорго өткөрүп берүүгө аракет кылган адамдар катары эстеп калышса дейт элем. Бирок ошол эле учурда, урпактар бизди жаратылышты толук коргой албаганыбыз, маанисиз согуштарды алдын ала албаганыбыз, социалдык теңсиздикти азайтпаганыбыз жана кээде цивилизациянын тез өнүгүшү үчүн гуманисттик баалуулуктарды курмандыкка чалганыбыз үчүн адилеттүү сындашы мүмкүн. Аалам баарыбызга жетиштүү чоң. Адамзаттын башкы милдети – анын байлыктарын адилеттүү бөлүштүрүүнү үйрөнүү, урматтоо.
Биздин дүйнө баарына жетиштүү чоң. Адамзаттын негизги милдети – анын байлыктарын адилеттүү бөлүштүрүүнү, ар бир адамдын кадыр-баркын сыйлоону жана тынчтыкта, ынтымакта жашоону үйрөнүү. Тилекке каршы, бүгүнкү күндө да саясий жана экономикалык карама-каршылыктар согуштарга алып келип, анын курмандыктарына күнөөсүз адамдар болуп жатканын көрүп жатабыз.
Келечек муундар алдындагы жоопкерчилигибиз аларга жаңы технологияларды жана илимий жетишкендиктерди калтыруу менен гана чектелбейт. Согушсуз тынчтыкты, бай маданий мурасты жана бекем адеп-ахлактык баалуулуктарды сактап калуу да ошондой эле маанилүү. Мына ушул бизден кийинкилерге өткөрүп бере турган эң баалуу мурас болот.