Талантбек Батыралиев: Улуттук илимдер академиясындагы 10 жылдан бери бир илимий эмгек жаратпаган адамдардын тизмесин кайра карап чыгуу зарыл

Улуттук илимдер академиясы өлкөдөгү илимий интеллегенцияны калыптандырууда жана өнүктүрүүдө канчалык роль ойнойт жана бул мекемеге реформа эмне үчүн зарыл? Бул суроолордун тегерегинде профессор, мурдагы саламаттыкты сактоо министри Талантбек Батыралиев ой бөлүштү.

3-бөлүк

– Сиз буга чейин илимдеги кадр маселеси оор абалда экенин айттыңыз, ал эми Улуттук илимдер академиясынын дарамети жана салмагы канчалык?

– Илимдин кадрдык дараметин талкуулап жатып, өлкө Улуттук илимдер академиясын реформалоого муктаж экенин моюнга алышыбыз керек. Анткени анда ондогон жылдар бою Scopus же Web of Science базасында индекстелген заманбап жарыялары жана эмгектери жок профессорлор бар. Акыркы 10 жылда бир дагы олуттуу илимий эмгеги жарык көрбөгөн жана 20-30-40 жыл мурунку "багажынын" эсебинен жашап жаткан адамдардын тизмесин кайра карап чыгуу зарыл. Улуттук илимдер академиясына 50 жашка чейинки PhD даражасына ээ же илимдин кандидаты же доктору болгон жаш окумуштууларды тартуу керек. Улуттук илимдер академиясы аларга жогорку илимий-педагогикалык активдүүлүгү үчүн "Улуттук илимдер академиясынын профессору" деген наам ыйгарып, белгилүү бир убакыт өткөндөн кийин аларды корреспондент-мүчө же академиянын анык мүчөсү катары кабыл алууга тийиш.

Илимдер академиясынын өсүүсүнүн баштапкы этабындагы жалгыз түшүнүктүү фактору болуп, дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүндө иштеген жана жогорку илимий рейтингге ээ болгон көрүнүктүү кыргызстандык окумуштууларды, ошондой эле чакыруу боюнча өлкөгө келип, ЖОЖдордо, ИИИлерде, ИБдерде иштөөгө даяр болгон чет элдик окумуштууларды академиянын туруктуу мүчөлүгүнө тартуу саналат.

– Башка өлкөлөрдүн Илимдер академиясын тууроонун кесепети канчалык?

– Кыргызстандын Илимдер академиясы глобалдуу түрдөгү эки этаптуу баалоодон өтүшү шарт – анын ишмердүүлүгүнө көз карандысыз аудит жана эл аралык илимий консалтинг. Бул аудит жана консалтинг боюнча дүйнөлүк лидерлерди тартууда кымбатка турган процесстер, алар бул эки миссия үчүн тартылган компаниялардан алынган жооп кайтаруучу директивалар менен акталышы керек. Башка өлкөлөрдүн Илимдер академияларынын түз же башка көчүрмөлөрүн жасоо аракети дүйнөнүн эң көрүнүктүү академияларына да жуккан жаңы "ооруларга" алып келиши мүмкүн.

Бул багытта кандай жылыштар керектигин түшүнүү үчүн, өлкөдөгү кызыкдар топтордун жана тараптардын талдоого таасир этүүсүн жокко чыгарган механизм боюнча буюртма берилген баштапкы эл аралык текшерүү өтө маанилүү.

Дүйнөдөгү алдыңкы консалтингдик компаниялар стратегиялык консультанттарга ("Чоң үчтүк" - McKinsey, BCG, Bain) жана кызматтардын кеңири спектрин сунуштаган компанияларга ("Чоң төрттүк" - Deloitte, PwC, EY, KPMG) бөлүнөт. Алар ири корпорациялар жана өкмөттөр үчүн башкаруу, салык, каржы жана технологиялык консалтингди камсыздайт.

Дүйнөдөгү эң ири төрт аудиттик жана консультациялык кызмат көрсөтүүчү компаниялар тармагы: Deloitte, PricewaterhouseCoopers (PwC), Ernst & Young (EY) жана KPMG. Deloitte, PwC, EY жана KPMG көз карандысыз аудиттик жана консультациялык фирмалардын тармактарын түзөт. Мындай уюмдун түзүлүшүнүн себеби, көпчүлүк өлкөлөрдө аудитти ошол өлкөдө катталган фирма гана жүргүзө алат. Бардык 4 тармактын өзүнүн борбордук кеңсеси бар, ал тармактын фирмаларынын ишин координациялайт, ошондой эле жалпы брендди жана иш стандарттарын колдонот. 2020-жылдан бери бардык 4 тармактын башкы кеңсеси Лондондо (Улуу Британия) жайгашкан; 2020-жылга чейин KPMG тармагы Амстелвенде (Нидерланды) жайгашкан жана Швейцарияда катталган.

Бул 4 тармак АКШ рыногунда үстөмдүк кылат – алардын кардарлары АКШнын ачык компанияларынын 80%ын түзөт, анын ичинде S&P 500 индексине киргендердин 99,7%ы. Тармактардын 2024-жылдагы кирешеси жалпысынан 212 миллиард долларды түзүп, аларда 1,5 миллион адам иштеген.

Аудитордук фирмалардын башка ири тармактарына BDO, RSM, Grant Thornton, Crowe Global, Baker Tilly жана Forvis Mazars кирет.

Фирмалар ачык жана жеке компанияларга көз карандысыз аудит кызматтарын көрсөтүшөт, ошондой эле салык салууну оптималдаштыруу, биригүү жана кошулуу, санариптик трансформация, маалыматтык коопсуздук жаатында консультациялык кызматтарды көрсөтүшөт.

Окумуштуулардын, ИИИлердин, ИБдердин жана ЖОЖдордун ишмердүүлүгүн баалоонун заманбап ыкмалары зарыл, алар жеке карьералык өсүүдө, илимий наамдарды жана кызматтарды ыйгарууда, ошондой эле КР УИАга талапкерлерди тандоодо колдонулушу керек. Ар бир ИИИде, ИИМде, ЖОЖдо тандоо жана ыйгаруу механизмин маалыматты ЖМКда милдеттүү түрдө жарыялоо менен ачык кылуу керек.

– Улуттук аттестациялык комиссиясынын диссертациялык кеңештер жөнүндөгү жобосу канчалык туура кабыл алынган?

– КР Улуттук аттестациялык комиссиясынын диссертациялык кеңештер жөнүндөгү жобосунун азыркы кыйла прогрессивдүү вариантында да кемчиликтер бар, мисалы, диссертациялык кеңештин мүчөлөрүнүн 40%га чейинкиси чет элдиктер болушу, авторефераттын шифри боюнча 3 мүчөдөн кем эмес болушу жана дагы 2 мүчө иштердин жыйындысы болушу зарыл. Эгерде кандайдыр бир адистик боюнча 2 эле илимдин доктору болсо, анда башка өлкөлөрдөн келген адистерди тартуу планкасын 78%га чейин көтөрүү зарыл (9 мүчөнүн 7си чет өлкөдөн болушу мүмкүн). Болбосо улуттук илим эч качан өнүкпөйт. Диссертациялык кеңештин мүчөлөрүнө карата автореферат боюнча талаптар да ашыкча жана кеңештерге окумуштууларды тандоону чектейт.

– Илимди интернационалдаштырууну кантип жеңил ишке ашырууга болот?

– Философия доктору (PhD) жана илимдин кандидаттарынын укуктарын теңдештирүүнү катуу белгилеп коюу зарыл. Эгерде диссертациялык кеңеште кандидаттык диссертациясын жактаган адам өзү каалап, арыз жазса, ага ошол эле адистик боюнча илимдин кандидатынын жана философия докторунун (PhD) эки дипломун тең берүү керек. Бул илимдин интернационалдашуусун жеңилдетет. Илимий-изилдөө ишмердүүлүгүн санариптештирүү маселелеринде бул багыттагы өнүгүүнү токтотуп турган негизги фактор Кыргыз Республикасы менен башка өлкөлөрдүн ортосундагы интернет аркылуу маалымат алмашуу ылдамдыгынын чектелүүсү экенин моюнга алуу керек. Дүйнөлүк маалыматтарга жетүү ылдамдыгындагы бул тоскоолдукту тез арада жоюу зарыл.

– Ал эми санариптештирүүнүн илимдеги ролу канчалык?

– Илимди санариптештирүү Кыргыз Республикасынын илимий системасын модернизациялоонун стратегиялык багыты жана изилдөөлөрдүн натыйжалуулугун жогорулатуунун, технологияларды киргизүүнү тездетүүнүн жана илимди глобалдык илимий коомчулукка интеграциялоонун негизги куралдарынын бири болуп саналат. «Санарип Кыргызстан» мамлекеттик программасынын алкагында илимге, билим берүүгө жана илимий-техникалык инфраструктурага санариптик технологияларды киргизүүгө өзгөчө басым жасалууда.

Бул процесстин негизи өлкөдөгү жалпы санариптик чөйрө болуп саналат. Жаңы оптикалык-булалуу линияларсыз, глобалдык интернет компаниялардын жаңы маалымат борборлорусуз, жасалма интеллект менен иштөөгө керектүү жабдууларсыз (Nvidia H200) чындап өсүү мүмкүн эмес.

Дүйнөлүк илимий мейкиндикке интеграциялоо маселелеринде дүйнөлүк илимге жеткиликтүүлүктү тез арада жакшыртуу керектигин түшүнүү зарыл. Бул үчүн кыргыз илимий журналдарын дүйнөлүк илимий маалымат аянтчаларына тез арада жайгаштырууну дагы баштоо керек.

Баарыбызга ачык-айкын илимий чөйрө керек. Жабык эшик артында сүйлөшүүлөр жүрүп жатканда, илим бутуна тура албайт.