ШКУ аймактык коопсуздуктан агымдардын коопсуздугуна өтүүдө

Менин көз карашымда, Бишкек саммитинин негизги мааниси ШКУнун табияты акырындык менен өзгөрүп жатканында. Эгерде башында уюм негизинен коопсуздукту камсыз кылуу жана "үч жаман күчкө" – терроризмге, экстремизмге жана сепаратизмге каршы күрөшүү механизми катары түзүлгөн болсо, бүгүнкү күндө ал евразиялык өз ара аракеттенүүнүн кеңири аянтчасына айланууда.

Бул принципиалдуу маанилүү. Заманбап коопсуздукту экономикадан ажыратуу мүмкүн эмес. Темир жол, энергетикалык система, мунай жана газ маршруту, порт, санариптик тармак же логистикалык борбор бир эле учурда экономикалык жана стратегиялык коопсуздук объектилери болуп саналат. Мына ошондуктан, бүгүнкү күндө экономика геосаясаттын уландысы болуп, инфраструктура коопсуздук куралына айланууда.

Бул Кыргызстан үчүн өзгөчө актуалдуу. Өлкө евразиялык процесстердин чет жакадагы катышуучусунан акырындык менен Кытай, Борбор Азия, Каспий, андан ары Кавказ жана Европа ортосундагы транзиттик түйүнгө айланышы мүмкүн.

Бул жерде Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу негизги долбоор болуп саналат. Ал Кыргызстандын аймактык байланыш системасындагы ордун өзгөртүп, ошол эле учурда Борбор Азияны Кытай жана Батыш багыттары менен байланыштырууну күчөтө алат. Изилдөөчүлөр Кыргызстанды Борбор Евразиянын потенциалдуу логистикалык түйүнү катары карап башташты.

Заманбап дүйнөдө инфраструктураны өнүктүрүү маселелери стратегиялык туруктуулукту сактоо зарылчылыгы менен тыгыз байланыштуу. Темир жолдор, транспорттук түйүндөр, логистикалык борборлор же энергетика объектилери болобу, аларды ар кандай коркунучтардан коргоо өзгөчө көңүл бурууну талап кылат.

Бишкек саммитинде коопсуздук, сыягы, мындан ары террорчулук жана экстремизмдин призмасы аркылуу гана каралбайт. Трансулуттук террорчулук, баңгизаттарды ташуу, киберкоркунучтар, учкучсуз учактарды колдонуу менен террорчулук, критикалык инфраструктураны коргоо, транспорттук коридорлордун коопсуздугу, энергетикалык коопсуздук, маалыматтык мейкиндик алдыңкы планга чыгат.

Башкача айтканда, аймактын коопсуздугунан агымдардын коопсуздугуна өтүү орун алат.

Бул Борбор Азия үчүн өзгөчө маанилүү. Аймак барган сайын көбүрөөк транспорттук, энергетикалык, каржылык жана маалыматтык агымдардын өтүүчү жерине айланууда. Ошондуктан, аймактын туруктуулугу бүткүл Евразия инфраструктурасынын иштешине өбөлгө болот.

Бүгүнкү күндө башка логика иштөөдө – экономикалык байланыштын өзү коопсуздук факторуна айланат. Эгерде мамлекет маанилүү транспорттук коридорду, энергетикалык түйүндү же санариптик инфраструктураны көзөмөлдөсө, ал экономикалык артыкчылыктарга гана ээ эмес, кошумча геосаясий салмакка да ээ болот.

Тескерисинче, эгерде инфраструктура алсыз болуп калса, экономикалык долбоор саясий кысымдын объектисине айланат.

Так ошондуктан Кытай Кыргызстан аркылуу темир жол курууга гана эмес, анын тегерегинде коопсуздуктун туруктуу мейкиндигин түзүүгө да кызыкдар. Пекин үчүн Борбор Азиянын туруктуулугу Синьцзяндын коопсуздугу жана Кытай экономикасынын батыш багытынын иштеши менен түздөн-түз байланыштуу.

ШКУ жаңы геосаясий чындыкка ыңгайланып, өнүгүп жатат. Менин оюмча, уюм жамааттык коопсуздук түзүмүнөн комплекстүү евразиялык байланыш жана туруктуулук платформасына карай жылууда.

Ошол эле учурда, ШКУнун НАТО же Евробиримдикке өңдөнүп калышы күмөн. Анын өзгөчөлүгү башкада: бул ар кандай кызыкчылыктарга ээ болгон мамлекеттер – Кытай, Россия, Индия, Пакистан, Иран жана Борбор Азия өлкөлөрү – кызыкчылыктардын кесилишкен жерлерин табууга аракет кылган мейкиндик.

Башкы принцип – блоктук кагылышуу эмес, көп уюлдуу өз ара аракеттенүү болуп турат. Ошондуктан, ШКУ потенциалдуу түрдө ар кандай кырдаалдарда, анын ичинде геосаясий чыңалуудан улам келип чыккан кризистик кырдаалдарда "сактагыч" ролун ойной алат.

Кыргызстан үчүн саммитти өткөрүү – бул жөн гана дипломатиялык иш-чара болбойт. Бул өлкөнүн жаңы ролун чоң державалардын ортосундагы кичинекей мамлекет катары эмес, калыптанып жаткан евразиялык инфраструктуранын борборунда турган мамлекет катары бекемдөө мүмкүнчүлүгү.

Менин көз карашымда, Кыргызстандын башкы улуттук кызыкчылыгы – бул өзүнүн географиялык абалын максималдуу пайдалануу, ошол эле учурда тышкы күчтөрдүн атаандашуу аренасына айланбоо.

Бул үчүн Бишкекке көп багыттуу тең салмактуулук саясаты керек: Кытай менен экономикалык кызматташтыкты тереңдетүү, Россия менен байланыштарды сактап калуу, Түркия жана ислам дүйнөсү менен мамилелерди өнүктүрүү, ошол эле учурда Европа жана Түштүк Кавказ өлкөлөрү менен байланыштарды кеңейтүү.

Ошентип, өнүгүү мейкиндигин куруу жана ири инфраструктуралык долбоорлорду ишке ашыруу – бул эми экономикалык пайда гана эмес. Бул өнөктөштүк, бизнес, соода, ресурстарды жана технологияларды алмашуу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү түзүп, ошол эле учурда коопсуздуктун жаңы архитектурасын калыптандырган өз ара байланышкан факторлордун комплекси.

Бишкектеги ШКУнун саммити уюмдун жаңы моделине өтүүдө маанилүү чекит болушу мүмкүн – бул негизинен регионалдык коопсуздук түзүмүнөн евразиялык байланыштын, экономикалык өз ара аракеттенүүнүн жана стратегиялык туруктуулуктун кеңири платформасына өтүү.