Бишкек ШОС саммити: Борбор Азиянын келечеги үчүн күрөш

Жакында боло турган Бишкек ШОС саммити лидерлердин кезектеги жолугушуусунан алда канча маанилүү. Уюм акырындык менен өзүнүн табиятын – жамааттык коопсуздук механизминен Евразиянын экономикалык, транспорттук, энергетикалык жана саясий байланышынын аянтчасына карата өзгөртүүдө.

Эске салсак, Бишкекте 2026-жылдын 31-августунан 1-сентябрына чейин Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) мамлекет башчыларынын Кеңешинин юбилейлик 25-саммити өтөт (негизги иш-чаралар 30-августтан башталат).

Иш-чара уюмдун 25 жылдыгына арналган жана "ШКУнун 25 жылдыгы: биргеликте туруктуу тынчтыкка, өнүгүүгө жана гүлдөп-өсүүгө" ураанынын алдында өтөт.

Негизги тенденция экономика менен коопсуздуктун мурунку ажырымынын жоюлушунда жатат. Темир жолдор, энергетикалык системалар, порттор, санариптик тармактар жана соода коридорлору бир эле учурда экономикалык өнүгүүнүн жана стратегиялык коопсуздуктун объектилери болуп калууда.

Кыргызстан үчүн Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу чоң мааниге ээ, ал өлкөнү перифериялык мамлекеттен Борбор Азиянын маанилүү транзиттик түйүнүнө айланта алат. Каспий жана Азербайжан аркылуу Кавказ, Түркия жана Европага, ал эми Иран аркылуу Жакынкы Чыгышка (Батыш Азия) багыт ачылат.

Ушул фондо, Түркия, Пакистан жана Сауд Аравиясынын Мекке келишими өзгөчө көңүл бурууга татыктуу. Анын стратегиялык багыты азырынча белгисиз. Ушул нерсе анын башкы өзгөчөлүгү: келишим келечектеги ислам кызматташтыгынын инфраструктурасын түзөт, бирок акыркы каршылашты аныктабайт.

Баса белгилеп кетүүчү жагдай, Мекке келишимин автоматтык түрдө Иранга каршы долбоор катары кароого болбойт. Катышуучулар менен Ирандын ортосунда карама-каршылыктар болгонуна карабастан, келишимдин учурдагы логикасы ислам коопсуздугунун өз алдынча борборун түзүүгө болгон умтулууну көрсөтүп турат. Эгерде Иран башкы каршылаш болгондо, келишимдин стратегиялык милдети алда канча ачык-айкын болмок.

Ошондуктан, негизги суроо башкада: жаңы форматтын узак мөөнөттүү долбоорлоочусу ким – ислам дүйнөсүнүн лидерлериби же тышкы күч борборлорубу?

Америкалык жана британиялык варианттарды кароого болот, бирок Лондон же Вашингтон түздөн-түз келишимдин артында турат деп айтууга азырынча негиз жок. Ар кандай борборлор пайда болгон белгисиздикти өз кызыкчылыктары үчүн пайдаланууга аракет кылышы мүмкүн.

Эгерде америкалык моделдеги Жакынкы Чыгыш коопсуздугунун кыскарышы улана берсе, ал эми мурунку аймактык кайра куруу долбоорлору – "Авраам келишимдери" жана күрд долбоорунун ар кандай варианттары – күтүлгөн натыйжа бербесе, ислам дүйнөсүнүн өз алдынча консолидациясы мейкиндикти толтурушу мүмкүн.

Ошондо принципиалдуу маанилүү суроо туулат: бул консолидация каякка багытталат?

Вектордун өзгөрүшүнө уйгур маселеси себеп болушу мүмкүн. Эгерде ал Кытайдын ички көйгөйлөрүнөн жалпы ислам жана түрк тилектештигинин деңгээлине которулса, жаңы геосаясий багыт пайда болушу ыктымал: Мекке форматы → ислам дүйнөсүнүн консолидациясы → түрк факторунун күчөшү → уйгур көйгөйүнүн интернационалдашуусу → Кытайга басым.

Бул азырынча даяр план эмес, стратегиялык тобокелдик сценарийи. Анткени Пакистан Кытайдын стратегиялык өнөктөшү бойдон калууда, ал эми Сауд Аравиясы жана Түркия Пекин менен болгон мамилелерге экономикалык жактан кызыкдар.

Натыйжада, Борбор Азия пайда болуп жаткан бир нече системалардын ортосунда калат:

Кытай – ШКУ – Евразия инфраструктурасы;

Россия – Евразия коопсуздук мейкиндиги;

Түркия – түрк дүйнөсү;

Мекке – пайда болуп жаткан исламдык коопсуздук борбору;

Каспий – Азербайжан – Түркия – Европа.

Мына ушул себептен Борбор Азия четки аймак эмес, бул долбоорлордун өз ара аракеттенүүсүнүн негизги мейкиндиги болуп калышы мүмкүн.

Кыргызстан үчүн милдет – балансты сактоо жана Жакынкы Чыгыштагы жаңжалдын Борбор Азияга жайылышына жол бербөө.

ШКУ евразиялык система үчүн өзүнчө коопсуздук клапаны болуп, коопсуздукту экономикалык өз ара көз карандылык менен байланыштырат. Ал эми Мекке келишими, тескерисинче, ачык долбоор бойдон калууда, анын багыты ислам дүйнөсүнүн жана глобалдык атаандаштыктын мындан аркы өнүгүшүнө жараша болот.

Жакынкы жылдардагы негизги интрига – ШКУ менен Мекке келишиминин ортосундагы тирешүү эмес, Борбор Азиянын өнүгүү багыты үчүн күрөш. Эгерде исламдык консолидация өз алдынча регионалдык долбоор бойдон калса, ал көп уюлдуу дүйнөнүн жаңы борборуна айланышы мүмкүн. Ал эми уйгур маселеси жалпы исламдык көйгөйгө айланса, анын акырындык менен Кытайга каршы бурулушу ыктымал.

Бул учурда Бишкек жаңы геосаясий үч бурчтуктун: Кытай – Борбор Азия – ислам дүйнөсүнүн так ортосунда калат. Мына ошондуктан алдыдагы ШКУ саммити Кыргызстан үчүн дипломатиялык гана эмес, узак мөөнөттүү стратегиялык мааниге ээ.