«Баткенде жасалган» чет элдик рынокторго чыгуунун реалдуу куралына айланышы мүмкүн

Президент Садыр Жапаров Баткен облусуна болгон жумушчу сапары учурунда салттуу кол өнөрчүлүккө жана туристтик потенциалга негизделген аймактын уникалдуу брендин түзүү зарылчылыгы жөнүндө айткан. Менин оюмча, мындай демилге жергиликтүү продукцияны жайылтуунун жана чет элдик өнөктөштөрдүн көңүлүн буруунун куралы боло алат. Бирок эл аралык рынокторго чыгуу үчүн бир гана аталыш жетишсиз. Өндүрүүчүлөр менен системалуу иштөө, чет өлкөлүк керектөөчүлөрдүн талаптарын түшүнүү жана мамлекеттик мекемелердин колдоосу өтө зарыл.

Азербайжан менен Грузиянын улуттук продукцияны илгерилетүү тажрыйбасы Баткен үчүн, айрыкча экспорттук механизмдерди түзүү жана тышкы рынокторго чыгуу максатында эл аралык көргөзмөлөрдү пайдалануу жагынан абдан маанилүү.

Азербайжан "Made in Azerbaijan" бренди астында экспортту колдоо боюнча тутумдаштырылган системаны түзгөн. Бул система ар кандай механизмдерди камтыйт: экспорттук миссиялар, эл аралык көргөзмөлөргө катышуу, чет өлкөлүк дүкөндөрдө "Made in Azerbaijan" текчелерин уюштуруу, жарнамалык кампаниялар жана эл аралык сертификаттарды алууда колдоо көрсөтүү. Географиясы Россия, Түркия, АКШ, ошондой эле Перс булуңунун өлкөлөрүн камтыйт.

Баткен үчүн эки элемент эң ылайыктуу деп ойлойм: бирдиктүү регионалдык брендди түзүү жана жалпы стенд астында көргөзмөлөргө катышуу. Бул чакан өндүрүүчүлөргө жамааттык түрдө рынокторго чыгууга мүмкүндүк берет.

Ошол эле учурда, жалпы улуттук "Кыргызстанда жасалган" брендинин алкагында "Баткенде жасалган" брендин өнүктүрүү максатка ылайыктуу. Аймактык бренд улуттук брендден обочолонбой, аны толуктап турушу керек.

Жөн гана товар эмес, анын тарыхы

Грузиянын тажрыйбасы да кызыктуу. Мында продукциянын оригиналдуулугуна, сапатына жана келип чыгышына басым жасалат.

Негизги куралы - Кытайдын эл аралык импорттук көргөзмөсүнө (CIIE) катышуу, мында Грузия 2025-жылы конок-өлкө болуп, 40ка жакын компанияны тааныштырган. Формат даам татууну, жандуу демонстрацияларды жана санариптик жайылтууну камтыйт, бул өндүрүүчүлөргө дистрибьюторлор менен түздөн-түз байланышууга мүмкүндүк берет.

Грузия ошондой эле продукциянын таңгагын жана даам профилин конкреттүү рыноктордун талаптарына активдүү түрдө ыңгайлаштырат. Мисалы, Кытай үчүн эки тилдүү таңгактарды жана майрамдык белек топтомдорун колдонот.

Бул Баткен үчүн өзгөчө маанилүү. Жөн гана продукцияны жарнамалоо жетишсиз, анын тарыхын баяндап, продукциянын келип чыгышын, жергиликтүү чеберчиликти, көчмөндөр салтын, табиятка зыянсыздыгын жана аймактын өзүнө таандык өзгөчөлүктөрдү көрсөтүү зарыл.

Дал ушундай нукуралык атаандаштык артыкчылыкка айлана алат. Ошол эле учурда, продукт өзү чыгып жаткан рыноктун талаптарына жооп бериши керек. Эгер чет өлкөлүк сатып алуучу башкача таңгакты, башка көлөмдү же белгилүү бир форматты талап кылса, өндүрүүчү тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизүүгө даяр болушу зарыл.

Баткен үчүн эң келечектүүсү – азербайжан тажрыйбасына негизделген көргөзмөлөрдө бирдиктүү стенд модели, Грузиянын тажрыйбасындай аутентификацияга жана санариптик каналдарга басым жасоо, ошондой эле конкреттүү рынок үчүн продукцияны ылайыкташтыруу – таңгактоо, даам жана формат деп эсептейм.

Элчиликтер экономикалык дипломатия үчүн көпүрөгө айланышы керек

Кыргызстандын чет өлкөлөрдөгү дипломатиялык өкүлчүлүктөрү Баткенди эл аралык деңгээлде жайылтууда негизги роль ойной алышат.

Алар экономикалык дипломатиянын көпүрөсү болушат. Элчиликтер Баткен продукциясын жайгашкан өлкөлөрдүн рынокторунда Кыргызстандын Соода үйлөрү аркылуу жайылта алышат, ишкердик байланыштарды уюштуруп, Баткен долбоорлоруна инвестицияларды тарта алышат.

Аны менен катар системалуу жайылтуу үчүн көп тараптуу аянтчаларды пайдалануу зарыл. Мисалы, Түрк мамлекеттеринин уюму (ТМУ) жергиликтүү маданиятты жана продукцияны жайылтуу үчүн натыйжалуу аянтча болуп саналат. Элчиликтер жөн гана ар кандай айтылган элдик демилгелерге таянбастан, Баткен үчүн ТМУ, КМШ жана башка түзүмдөрдүн алкагында презентация мүмкүнчүлүктөрүнө жетише алышат.

Жайылтуу бир гана обочолонгон иш-чараларга же бири-бирине коошпогон демилгелерге таянбашы керек.

Элчиликтердин дагы бир маанилүү функциясы - өндүрүүчүлөргө жана аймактык бийлик органдарына маалымат жеткирүү. Дипломатиялык миссиялар түздөн-түз биз кирүүнү көздөгөн рыноктордо жайгашкан. Демек, алар продукцияга болгон суроо-талап, керектөөчүлөрдүн каалоолору жана таңгактоо, сапат жана сертификациялоо боюнча талаптар жөнүндө түшүнүк бере алышат.

Эгер жергиликтүү ишканалар бул талаптарды алдын ала түшүнүшсө, анда алар үчүн өз продукцияларын ылайыкташтыруу кыйла жеңил болот.

Ошондой эле, Кыргызстан менен башка мамлекеттердин ортосунда иштеп жаткан экономикалык кызматташтык боюнча өкмөттөр аралык комиссиялардын механизмин колдонуу зарыл. Мындай комиссиялар Баткендин продукциясын илгерилетүү жана биргелешкен долбоорлорду ишке ашыруу үчүн институционалдык канал катары кызмат кыла алат.

Элчилик — аткаруучу эмес, ал катализатор

Ошол эле учурда, дипломатиялык өкүлчүлүктөрдүн мүмкүнчүлүктөрүнүн чегин түшүнүү маанилүү.

Элчиликтин ролу — бүтүндөй процессти өзү аткаруу эмес, тескерисинче, катализатор катары кызмат кылуу.

Жөн гана чет өлкөгө бир нече продукцияны жөнөтүп коюп, андан кийин гана аларды кантип илгерилетүү керектигин ойлонууга болбойт. Баткен биринчи кезекте, илгерилетүүгө багытталган продукция системасын жана бренддин так баянын иштеп чыгышы зарыл.

Аймакты татыктуу көрсөтө ала турган продукцияларды, алардын окшош товарлардан эмнеси менен айырмаланарын, кайсы рынокторго багытталганын, талап кылынган стандарттарга жооп берээр-бербесин, ошондой эле алардын таңгагы жана позицияланышы кандай болорун так аныктоо зарыл.

Ошондо гана дипломатиялык каналдар бул процесске натыйжалуу аралаша алат.

Чакан өндүрүүчүлөр үчүн жалпы чет өлкөлүк рынокторго чыгуу мүмкүнчүлүгү өзгөчө маанилүү.

Чакан компаниянын ири эл аралык көргөзмөгө өз алдынча катышуусу өтө кымбат жана уюштуруу жагынан татаал болушу мүмкүн. Бирок бирдиктүү регионалдык бренд жана жалпы стенд астында бир нече өндүрүүчүлөр таптакыр башка мүмкүнчүлүктөргө ээ болушат.

Ошентип, Баткендин продукциясын бир эле учурда көрсөтүүгө, аймактын тарыхын баяндоого жана сатып алуучулар жана дистрибьюторлор менен түздөн-түз байланыш түзүүгө болот.

Системалык колдоосуз бренд кооз идея бойдон калат

Брендди түзүүнүн өзү эле экспорттук механизмдин пайда болушун билдирбейт.

"Баткенде жасалган" деген нерсе иштеген курал болушу үчүн, республикалык деңгээлде институционалдык колдоо талап кылынат. Алар: мамлекеттик органдардын эл аралык көргөзмөлөрдү жана экспорттук миссияларды уюштурууга катышуусу, дипломатиялык өкүлчүлүктөрдүн иши, сертификация, жайылтуу жана чет өлкөлүк өнөктөштөрдү издөөгө жардам берүү.

Чет өлкөлүк тажрыйбаны Кыргызстанга жөн эле механикалык түрдө көчүрүүгө болбойт. Аны биздин шарттарга ылайыкташтыруу керек. Азербайжандын модели экспортту жана бирдиктүү брендди системалуу мамлекеттик колдоонун артыкчылыктарын көрсөтөт. Грузиянын тажрыйбасы товардын келип чыгыш тарыхы, заманбап санариптик каналдар жана конкреттүү керектөөчүгө ылайыкташтырылган продукция канчалык маанилүү экендигин көрсөтөт.

Баткен эки ыкманы тең колдоно алат.

Бирок адегенде аймактан башташ керек – сапаттуу продукцияны, түшүнүктүү позицияны жана "Баткенде жасалган" дегендин бирдиктүү образын түзүү менен.

Андан кийин гана эл аралык көргөзмөлөр, соода үйлөрү, дипломатиялык өкүлчүлүктөр жана өкмөттөр аралык аянтчалар регионалдык брендди кооз идеядан тышкы рынокторго чыгуунун реалдуу куралына айланта алышат.