Султан РАЕВДИН "Күн кармаган бала" повестиндеги КҮН символу: чындык, аң-сезим жана руханий космология

Кыргыз адабиятында символдук ой жүгүртүү өзгөчө орунду ээлейт. Айрыкча философиялык мазмунга бай чыгармаларда жөнөкөй көрүнгөн образдар терең маани жаратат. "Күн кармаган бала" повестинде айтылган бала суроосу – тексттин ички философиялык өзөгүн ачкан негизги метафора. Бул суроо табият кубулушу тууралуу гана эмес. Ал төмөнкү фундаменталдык маселелерге байланышат: чындыкты кабыл алуу; адамдын руханий күчү; коомдук аң-сезим; адамдын космостогу орду. Ошондуктан бул фразаны символдук-философиялык код катары кароого болот. Мындан тышкары, күн образы дүйнөлүк маданиятта, айрыкча ыйык тексттерде да өзгөчө мааниге ээ. Ошол себептен бул макалада чыгармадагы символика универсалдуу руханий салттар менен салыштырылып каралат.

Макалада төмөнкү ыкмалар колдонулат:

1. Герменевтикалык анализ (көркөм текстти түшүндүрүү).

2. Символдук интерпретация.

3. Философиялык салыштырма талдоо.

4. Маданий-контексттик анализ.

5. Дин таануудагы символдук салыштыруу.

Бул ыкмалар аркылуу чыгармадагы "КҮН" образынын көп катмарлуу мааниси ачылат.

1. Күн – абсолют чындыктын символу

Философиялык салтта күн көп учурда акыйкаттын жана жогорку билимдин белгиси болуп келген. Байыркы философияда жарык – акылдын метафорасы. Повесттеги бала суроосу төмөнкү ойду жаратат: Чындык күчтүү. Адамдын аң-сезими чындыктын толук масштабын көтөрө албай калышы мүмкүн. Ошондуктан адамдар чындыктан качууга аракет кылат. Бул жерде күн жөн гана табият кубулушу эмес. Ал адамдын руханий чегин көрсөткөн универсалдуу символ болуп калат.

2. Бала образы жана таза аң-сезим

Философияда бала – дүйнөнү жаңыча көргөн аң-сезимдин модели. Бул жерде маанилүү нерсе: күн тууралуу суроону чоң адам эмес, бала берет. Бул төмөнкү философиялык идеяны ачат: коом өнүккөн сайын чындык бурмаланышы мүмкүн; социалдык тажрыйба адамды чындыкка түз карабай калууга үйрөтөт; бала болсо дүйнөнү түз кабыл алат. Ошентип, бала образы – жоголуп бараткан руханий тазалыктын символу.

3. Чындык жана адамдын психологиясы

Күндүн жарыгы адамдын көзүнө оор тийгендей эле, чындык да адамдын ички дүйнөсүнө күчтүү таасир берет. Бул көрүнүштү философиялык жактан мындайча түшүндүрүүгө болот: адамдар көп учурда чындыктан көрө ыңгайлуулукту тандашат; иллюзиялар адамды коргогон психологиялык механизм болуп калат; чындык өзгөрүүнү талап кылат. Ошондуктан күнгө түз карай албоо – чындыктан коркуунун символу.

4. Руханий күчтүн өлчөмү катары күн

Повесттеги күн – адамдын руханий даражасын текшерген метафора. Бул концепция төмөнкүдөй түшүндүрүлөт: Күнгө карай алган адам – чындыкты кабыл алган адам. Ал эми күнгө карай албаган адам – коркуу менен жашаган адам. Бул жерде автор адамдын ички эволюциясы тууралуу ой айтат. Башкача айтканда, чыгармадагы негизги суроо: Адам канчалык деңгээлде акыйкатка чыдай алат?

5. Экзистенциалдык интерпретация

Бул суроо экзистенциалдык философиянын негизги темаларына байланышат. Адам: космосто кичинекей; табият мыйзамдарына баш ийген; чектелген мүмкүнчүлүккө ээ жандык. Күн болсо: чексиз энергия; космостук масштаб; абсолют күч. Бул салыштыруу адамдын дүйнөдөгү ордун кайра ойлонууга мажбур кылат.

6. Ыйык китептердеги күн образы

Күн символу дүйнөлүк диндерде жана ыйык тексттерде да кеңири колдонулат. Бул салыштыруулар повесттеги символдун универсалдуулугун көрсөтөт.

Курандагы күн символу; Куран текстинде күн Аллахтын кудуретинин белгилеринин бири катары сүрөттөлөт. Күн тартип, мыйзам жана космостук гармониянын символу болуп саналат.

Философиялык жактан бул төмөнкү ойду билдирет: дүйнө тартип менен түзүлгөн; адам ошол тартипти түшүнүүгө умтулат; бирок, анын мүмкүнчүлүгү чектелүү. Бул идея Раевдин чыгармасындагы адам менен космостун мамилесине жакын келет.

Библиядагы жарык метафорасы;

Библия текстинде жарык көбүнчө чындык жана Кудайдын акыйкаты катары берилет. Бул жерде маанилүү символдук идея бар: жарык - руханий ойгонуу. Повесттеги бала да ушул ойгонуу процессинин символу катары каралышы мүмкүн.

Ведалык салттагы күн;

Ригведа сыяктуу байыркы тексттерде күн – аң-сезимди ойготкон космостук күч катары түшүндүрүлөт. Бул жерде күн: билим; руханий тазалануу; аң-сезимдин кеңейиши. Бул символдор повесттеги философиялык идея менен үндөшөт.

7. Кыргыз дүйнөтаанымындагы күн символу

Көчмөн цивилизацияда күн - жашоонун борбору. Ал төмөнкү функцияларды аткарган: убакыттын өлчөгүчү; жол көрсөтүүчү; жашоонун булагы. Ошондуктан чыгармадагы күн образы кыргыз космогониялык түшүнүгү менен да байланышат. Бул жерде табият менен адамдын гармониясы көрүнөт.

8. Социалдык-философиялык контекст

Повесттеги суроону коомдук деңгээлде да түшүндүрүүгө болот. Автор кыйыр түрдө төмөнкү маселелерди көтөрөт: коом чындыктан качып жатабы? адамдар адилеттикке түз карай алабы? руханий кризис барбы? Бул суроолор чыгарманын актуалдуулугун күчөтөт.

9. Автор феномени жана адабияттагы орду

Кыргыз эл жазуучусу Султан Раев бул чыгарманы студент кезинде жазганы кыргыз адабияты үчүн өзгөчө көрүнүш болгон. Жаш автордун чыгармасы дароо эле адабий чөйрөнүн көңүлүн бурган. Кийинчерээк жазуучунун чыгармачылыгы кеңейип, дүйнөлүк адабий процесске да аралаша баштады. Анын "Жанжаза" романы эл аралык деңгээлде талкууланып, түрк дүйнөсүндө эле эмес Батышта, АКШда дагы  чоң кызыгуу жараткан чыгармалардын бири болууда. Бул жагдайды адабият таануу төмөнкүдөй баалайт: студенттик чыгарма – философиялык манифестке айланган; символизм – автордун негизги көркөм куралына айланган; чыгармачылык жол – улуттук деңгээлден дүйнөлүк деңгээлге чыккан. Журфактан башталган адабияттын "Чаң жолу" – чындыгында автордун көркөм эволюциясынын образдуу метафорасы болуп калды. "Апа, адамдар эмнеге күндү карай алышпайт?" деген суроо – кыргыз адабиятындагы эң терең философиялык формулалардын бири. Бул суроонун универсалдуу мааниси төмөнкүдөй жыйынтыкталат: Күн – чындык. Жарык – акыйкат. Адам – ошол жарыкка чыдай алган же чыдай албаган жандык. Повесттеги "күн кармаган бала" образы – жаңы руханий аң-сезимдин символу. Ал адамзаттын чындыкка болгон умтулуусун билдирет. Мындайча айтканда, бул чыгарма кыргыз адабиятынын гана эмес, жалпы адамзаттык философиянын да бир бөлүгү болуп саналат.