Иран кризисинин жаңырыгы: Борбор Азия үчүн тобокелдиктер
Ирандын тегерегиндеги аскердик чыр-чатактын курчушу, коалициялардын кеңейиши жана аймактагы чыңалуунун күчөшү эл аралык саясатта диний фактордун ролу жөнүндөгү маселени кайрадан күн тартибине койду. Ислам мамлекеттердин чечимдерине канчалык таасир этет жана идеология менен прагматикалык эсептөөнүн ортосундагы чек кайда?
АКШ менен Израилдин Иранга кол салуусунун фонунда Сауд Арабиясы жана БАЭ Тегеранга каршы коалицияга кошулду. Менин оюмча, бул чыр-чатактын кеңейип, аймактык коопсуздуктун конфигурациясынын бара-бара өзгөрүп жатканынан кабар берет. Карама-каршылык эки тараптуу форматтан чыгып, мамлекеттердин кеңири чөйрөсүнө тартылууда. Чыр-чатак тобокелдиктерди жогорулатып, аскердик-саясий чыңалууну күчөтөт. Перс булуңундагы өлкөлөрдүн согуштук аракеттерге кошулушу күчтөрдүн тең салмактуулугун олуттуу түрдө өзгөртөт. Мындай шартта дипломатиялык чечимдер үчүн мейкиндик кыскарып, күч куралдары активдүү колдонулушу мүмкүн.
Практика көрсөткөндөй, дин коомдук маанайга жана саясий риторикага таасир этет. Бирок мамлекеттер деңгээлиндеги чечимдер биринчи кезекте улуттук кызыкчылыктарга, коопсуздукка жана стратегиялык туруктуулукка байланыштуу болот. Символикалык тилектештиктен көбүнчө экономикалык байланыштар жана союздаштык милдеттенмелер маанилүү болуп калат. Ислам фактору эмоционалдык фонду күчөтүшү мүмкүн, бирок реалдуу саясатта прагматикалык эсептөө үстөмдүк кылат.
Палестиналык тема Тегеран үчүн таасирин күчөтүүгө жана каршылык көрсөтүү борборунун образын калыптандырууга багытталган кеңири аймактык стратегиянын бир бөлүгү болуп саналары көрүнүп турат. Ал ички консолидация функциясын да аткарат. Ислам ичиндеги келишпестиктер, анын ичинде сунниттер менен шииттерге бөлүнүү сакталууда. Алар көп учурда биримдик жана стратегиялык кызматташтык жөнүндөгү декларацияларга караганда тереңирээк болуп чыгат. Бул ислам дүйнөсүнүн ичинде бирдиктүү позицияны түзүүнү ого бетер татаалдаштырат.
Борбор Азия тикелей чыр-чатакка аралашпаса да, анын кесепеттерин сөзсүз сезет. Ирандын айланасындагы туруксуздук транспорттук коридорлорго жана энергетикалык маршруттарга таасир этиши мүмкүн. Дүйнөлүк мунай соодасынын болжол менен 20 %ы жана суюлтулган газдын олуттуу бөлүгү өтүүчү Ормуз кысыгынын жабылышы глобалдык рынок жана аймактын өлкөлөрү үчүн кошумча тобокелдиктерди жаратат. Пакистан-Афган багытындагы абалдын курчушу түштүк чек аралар үчүн коркунучтарды күчөтөт, бул коопсуздук маселелеринин маанилүүлүгүн жогорулатат. Мындай шарттарда көп векторлуу дипломатиянын ролу жогорулайт.
Практика көрсөткөндөй, дин иденттүүлүктүн жана мобилизациянын маанилүү фактору болуп саналат. Бирок эл аралык саясатта коопсуздук, ресурстар жана стратегиялык эсептөө чечүүчү мааниге ээ. Ислам фактору риторикага таасир этет, бирок прагматизмди алмаштырбайт. Бүгүнкү күндө мурдагы кармап туруу механизмдери акырындык менен бүдөмүк болуп баратат. Эгерде мамлекеттердин жетекчилигине сокку уруу жана чыр-чатак зоналарын кеңейтүү саясаттын жол берилген куралдары болуп калса, бул эл аралык мамилелердин катаал жана азыраак болжолдонгон моделине өтүүнү билдирет. Мындай кырдаалда белгисиздик деңгээли өсөт, ал эми стратегиялык жаңылыштыктардын ыктымалдыгы бир топ жогорулайт.